جىل سايىن قانشاما قۇجات قابىلدانسا دا ورنى وزگەشە بولىپ تۇراتىن ەلباسى جولداۋىنىڭ ءجونى بولەك. پرەزيدەنت جولداۋىن حالقىمىزدىڭ جىلدىڭ باستى قۇجاتى دەيتىنى دە سوندىقتان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 44-بابىنا سايكەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋىنىڭ ەل ءۇشىن وتە ۇلكەن ماڭىزى بار, ول ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسى, پارلامەنت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعدارى بولىپ تابىلادى, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىن قامتيدى, وندا مەملەكەتتىڭ ورتا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاداعى دامۋىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى العا قويىلادى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ دايەكتىلىكپەن جانە وزىنە ءتان ناقتىلىقپەن جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى جىل سايىن قورىتىندىلاپ, العا جاڭا وزەكتى مىندەتتەر قويادى. ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ باستاۋىنداعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋى دا وسىنى تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلدىق كەزەڭىندەگى مەملەكەتىمىزدىڭ تابىسى تاريحي شىندىققا اينالدى. قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ جاڭا شەبىنە شىقتى, ونى بارلىق الەم تانيدى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي ارەنادا ناقتى ويىنشى بولىپ تابىلادى, دامۋشى ەلدەردىڭ ونىمەن ەسەپتەسۋىنە تۋرا كەلەدى. مۇنى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى ناتيجەسى, ءبىزدى گۇلدەنىپ, وركەندەۋگە اكەلگەن جول دەپ اتاۋعا بولادى.
ونورە دە بالزاك ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ء“بىر باتىل ادامنىڭ تابىسى تۇتاس ءبىر بۋىندى ءاردايىم العا ۇمتىلۋعا, ەرلىككە قاراي يتەرمەلەۋگە جىگەرلەندىرەدى” دەپ جازدى. قازاقستاننىڭ تابىسى ەلدە دە, الەمدە دە, ءسوز جوق, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن ۇشتاستىرىلادى, ول ءوزىنىڭ كورەگەن شەشىمدەرىمەن ساياسي دا, سونداي-اق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا قيىن جىلداردا ءبىزدىڭ بۇدان بىلايعى ءوركەندەۋىمىزدىڭ سەنىمدى نەگىزىن قامتاماسىز ەتكەن قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسىن جاريالادى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىن ەسكە ءتۇسىرەيىكشى. ءبىز بۇل قيىندىقتاردى ۇمىتپايمىز. سول كەزەڭدە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ سىندارلى شەشىمدەر قابىلدادى. پرەزيدەنتتىڭ 1992 جىلى قابىلداعان تۇتىنۋ ماقساتىنداعى تاۋارلارعا ارنالعان باعانى ىرىقتاندىرۋ جونىندەگى جارلىعى قازاقستاندا نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدىڭ نەگىزى بولدى, ناتيجەسىندە كوپتەگەن تاۋارلاردىڭ باعاسى نارىقتىق كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاستىرىلا باستادى.
جاڭا تۇرپاتتاعى ءومىر بولمىسىنا قاراي اسا ماڭىزدى پراكتيكالىق قادام 1993 جىلى كۇزدە جاسالدى. قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى ەنگىزۋى اقشا-كرەديت ساياساتىمىزدى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. 1994-1995 جىلدارى مەملەكەتتىك اكتسيونەرلىك جانە حولدينگ كومپانيالارىن قايتا ۇيىمداستىرۋ ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى شاراسى بولدى. سول ارقىلى, بۇرىن مونوپوليالاندىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن سيپاتتالاتىن ەكونوميكالىق سالالاردا باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاسا باستادى. بۇدان باسقا, 1995 جىلدان باستاپ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كاسىپورىندارىندا رەفورما باستالدى. 1995 جىلى قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ سالىق رەفورماسىن جۇرگىزدى.
1996 جىلى “بيۋدجەت جۇيەسى تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن بيۋدجەت جۇيەسىن رەفورمالاۋ باستالدى. تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءبىز قازىناشىلىق جۇيەسىن قۇرىپ, ونىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتتىك. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاڭا بيۋدجەتتىك سىنىپتاماعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
1997 جىلعى جولداۋدى باتىل تۇردە ناعىز تاريحي وقيعا دەپ اتاۋعا بولادى, وندا ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جولى “قازاقستان – 2030” ايقىندالدى. ەلدىڭ باستى ماقساتتارى مەن باسىمدىقتارى ايقىندالدى.
1998 جىلعى قىركۇيەكتەگى پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ەرەكشە درامالىق سيپاتى بولدى, ول سوندا: ء“سىزدەرگە تاريحي بەتبۇرىس كەزەڭىندە جولداۋ ارناپ وتىرمىن. الەم درامالىق تۇرعىدان وزگەردى”, دەگەن ەدى. 1999 جىلعى جەلتوقساندا پرەزيدەنت حالىققا ارناعان ءوز جولداۋىندا تاياۋ جىلدارى مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن باستى قاتەر دەپ كورشىلەس جاتقان ەلدەر اۋماقتارىنداعى قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ قازاقستانعا اۋىسۋ ىقتيمالدىعى, ساياسي جانە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ تارالۋى سياقتى جايتتەردى اتادى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق ەمەس ادىستەرمەن بيلىكتى باسىپ الۋعا شاقىرۋلاردى “توزاققا بارار جول” دەدى.
2000 جىلعى قازاندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى – تمد ەلدەرىندەگى ەڭ جوعارى ءوسۋ دەپ مالىمدەدى. ەلدە 16 ساياسي پارتيا, 2500 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جۇمىس ىستەدى, بۇقارالىق-اقپارات قۇرالدارىنىڭ 80 پايىزى مەملەكەتتىك ەمەس ەدى. ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى دەپ پرەزيدەنت سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدى, قۇقىقتىق رەفورمانى, بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى, سايلانبالىلىقتى كەڭەيتۋدى, سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدى جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن نىعايتۋدى اتادى.
2001 جىلعى قىركۇيەكتەگى ءوز جولداۋىندا ەلباسى ۇكىمەت الدىندا يندۋستريالىق جانە وڭىرلىك ساياساتتى ازىرلەۋدى اياقتاۋ, مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ودان ءارى ورتالىقسىزداندىرۋعا كىرىسۋ جانە بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ ورتا مەرزىمدى ۇلگىسىن بەكىتۋ, بيۋدجەت پروتسەسىن جەتىلدىرۋ, اكتسيونەرلىك قوعامدار قىزمەتى جانە باعالى قاعازدار رىنوگىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامانى جاقسارتۋ مىندەتىن قويدى.
2002 جىلعى ساۋىردە جاريالانعان جولداۋدىڭ باستى تاقىرىبى اۋىلدى تۇلەتۋ بولدى.
سونداي-اق ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. 2003 جىلعى ساۋىردە پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ازىرلەگەنىن مالىمدەدى.
2004 جىلعى ناۋرىزداعى ءوز جولداۋىندا پرەزيدەنت بريتاندىق “دەيلي تەلەگراف” گازەتىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ترانزيتتىك ەكونوميكاسى بار مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستاننىڭ ەڭ ءبىر قۋاتتى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تانىلعانىن ءمالىم ەتتى. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ سىنىپتاماسى بويىنشا قازاقستان ورتا دەڭگەيدەن جوعارى تابىسى بار ەلدەر توبىنا كىردى.
2005 جىلعى اقپاندا پرەزيدەنت: ء“بىز ىشكى جالپى ءونىمدى ەكى ەسە ۇلعايتىپ, بىرلەسىپ تاعى دا ءبىر قازاقستان ورناتاتىنداي مەجەگە جاقىندادىق”, دەدى. مەملەكەت باسشىسى 2010 جىلى جان باسىنا شاققاندا ىشكى جالپى ءونىمدى 5800 اقش دوللارىنان اساتىن مولشەرگە, ياعني چەحيا, ۆەنگريا, پولشا, مالايزيا سياقتى ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە, ال 2015 جىلى شامامەن 9000 اقش دوللارى ءمولشەرىنە جەتكىزۋگە كۇشىمىز جەتەتىنىن مالىمدەدى. مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ, ەلىمىزدەگى جانە وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى بەكەمدەۋ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلاردى ىلگەرىلەتۋگە باسا دەن قويا وتىرىپ, ەكونوميكانى سەرپىندى دامىتۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك سالالاردى, ازاماتتىق قوعامدى دايەكتى ىلگەرى جىلجىتۋ سياقتى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويدى.
2006 جىلعى 1 ناۋرىزداعى جولداۋىندا پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسىن ۇسىندى. ول قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ءساتتى كىرىگۋىن, ەكونوميكانى ودان ءارى جەتىلدىرىپ, ءارتاراپتاندىرۋدى, قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك ساياسات ءجۇرگىزۋدى, ءبىلىم مەن مادەنيەتتى دامىتۋدى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدى, سونداي-اق تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋدى كوزدەدى. اقپان جولداۋىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ونىڭ بارىنشا الەۋمەتتىك تۇرعىدان باعىتتالۋى بولدى. بۇل جولداۋ شىن مانىندە ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا بەلگىلەنگەن ون مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالعان 30 اسا ماڭىزدى باسىمدىعىن ايقىنداپ بەرگەن كەشەندى باعدارلامالىق قۇجات دەپ ەسەپتەۋگە ابدەن لايىق.
2008 جىلعى 6 اقپانداعى جولداۋىندا پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى جانە 30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشى جاساۋ ارقىلى ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتىمىز بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىز, ارينە, وتكەن كەزەڭ ارالىعىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ كەيبىر ماڭىزدىلارى تۋرالى عانا شولۋ جاساپ, قىسقاشا ايتىپ وتتىك. ايتپەسە, ولاردىڭ ءبارىن ءبىر ماقالا كولەمىندە تولىق قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2009 جىلعى جولداۋى بۇكىل الەمدىك ەكونوميكانى تەرەڭ ەكونوميكالىق داعدارىس, جۇمىسسىزدىق الەمدىك تاۋارلىق جانە قارجى رىنوكتارىنىڭ تۇراقسىزدىعى جايلاپ تۇرعان كەزەڭدە جاريا ەتىلدى. پرەزيدەنت داعدارىس بىزگە سىرتتان كەلگەندىگىن جانە ونىڭ ءتۇپ نەگىزى الەمدىك ەكونوميكانىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىندە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, جاھاندىق داعدارىستان كەيىن بۇكىل الەمدىك قارجى جۇيەسى وزگەرەدى. كوپتەگەن ەلدەر ەكونوميكانى “قولدان باسقارۋ” قاجەتتىگىنە دەن قويىپ, ونى رەتتەۋ وسى داعدارىستان شىعۋدىڭ ماڭىزدى ىسىنە اينالادى.
بۇل رەتتە 2009 جىلعى جولداۋدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – وندا داعدارىستىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋ ءجونىندەگى ناقتى تەتىكتەر مەن ءىس-شارالار بەلگىلەنىپ قانا قويماي, ودان كەيىنگى ەكونوميكالىق وسۋگە, ەلدىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دايىنداۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلگەن.
وسى جولداۋدا پرەزيدەنت داعدارىستىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە جانە داعدارىستان كەيىنگى ەلدىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ ستراتەگياسىن نەمەسە “جول كارتاسىن” ىسكە اسىرۋدىڭ باستالعاندىعىن ايتتى. بۇدان باسقا, مەملەكەت باسشىسى جۇمىس ىستەپ جاتقان پەرسپەكتيۆالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرامىز دەپ مالىمدەدى.
ءبىز داعدارىسقا توتەپ بەردىك. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا بايلانىستى جاڭا اۋقىمدى مىندەتتەر قويدى:
1. ەكونوميكانى داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ;
2. جەدەل يندۋستريالاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە قول جەتكىزۋ;
3. ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بولاشاققا بەلسەندى ينۆەستيتسيالاۋ;
4. قازاقستاندىقتاردى ساپالى الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ;
5. ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋ.
قازاقستان 2020 جىلى الەمدىك داعدارىستان اناعۇرلىم شىنىعىپ شىققان, باسەكەگە قابىلەتتى, نەعۇرلىم ورنىقتى جانە كەلەسى بولاتىن ىقتيمال ەكونوميكالىق داعدارىسقا دايىن, ءارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاسى بار ەل بولۋعا ءتيىس. ەل پرەزيدەنتى اتاپ كورسەتكەندەي, الداعى ونجىلدىقتا ورنىقتى جانە تەڭدەستىرىلگەن دامۋ ۇلتتىق ەكونوميكانى جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ مەن ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى.
ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى ەڭبەك ونىمدىلىگى بولىپ تابىلادى, ول دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا ايتارلىقتاي تومەن دەڭگەيدە. جولداۋدا ايتىلعانداي, ءبىزدىڭ ءبىر قىزمەتكەردىڭ جىلدىق ەڭبەك ونىمدىلىگى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا 5 ەسەدەن استام تومەن. نەگە؟ سەبەبى, ەسكىرگەن تەحنولوگيا, ەسكى تەحنيكا قولدانىلادى. ەسكىنى جاماۋ ارقىلى ءوڭدىرىستى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان وسى پروبلەمانى شەشۋدىڭ كىلتى – يندۋستريالىق يننوۆاتسيا. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت “نۇر وتان” حدپ-نىڭ كەزەكتەن تىس ءحىى سەزىندە دە ايتتى. مەملەكەت باسشىسى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرۋدى جانە ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىنا يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋدى ماڭىزدى مىندەتتەر رەتىندە ايقىنداپ بەردى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىنىڭ جۇمىسى وسى كريتەريلەر بويىنشا ولشەنەدى.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ باعدارلاماسى مەن ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن ازىرلەدى. وسىعان بايلانىستى تاياۋداعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 6,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 162 جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر, ال بۇل ەل ءىجو-ءسىنىڭ 40 %-نان استامى. ەلباسى ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋدىڭ قارقىندىلىعىن ەمەس, يدەيالار, يننوۆاتسيالار, جاڭا تەحنولوگيالار بولاتىن جانە ولاردى ومىرگە ءتيىمدى ىسكە اسىراتىن ەكونوميكا ەكەنىن اتادى. دەمەك, ن.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, “رەسۋرستار قۇلدىعىنان” قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن كۇرت جوعارىلاتاتىن وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ.
يندۋستريالاندىرۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋدا وزەكتى ءرول جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە دە بەرىلىپ وتىر. پرەزيدەنت اكىمدەر جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعدايدى جاقسى بىلەدى, ولاردىڭ قولىندا يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق وكىلەتتىلىك پەن رەسۋرستار بار دەگەن ماسەلەنى تالاي مارتە اتاپ ايتقان بولاتىن. سوندىقتان دا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ باستى ۇيلەستىرۋشىلەرى مەن جۇزەگە اسىرۋشىلارى بولۋعا ءتيىس. يندۋستريالاندىرۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ قوسىمشا قۇرالى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار بولادى, ولار قازىر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلىپ, بيزنەستى دامىتۋدىڭ ءوڭىرلىك كورپوراتسيالارى بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى.
جاڭا وڭىرلىك ساياسات, وڭىرلەردەگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات – پرەزيدەنتتىڭ وسى جولعى جولداۋىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. ءوڭىر باسشىلارى ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى بەلسەندى جۇرگىزە وتىرىپ, جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋى قاجەت, اتاپ ايتقاندا: ينۆەستيتسيالىق پروتسەستەردى جوسپارلاۋعا, ينۆەستيتسيالىق باستامالاردى باعىتتاپ وتىرۋعا, ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن جوبالاردى بەلسەندى تۇردە العا شىعارۋعا ءتيىس. “وڭىرلەر ماركەتينگىمەن” بەلسەندىلىكپەن اينالىساتىن كەز تۋدى.
ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باسقا ءبىر ماڭىزدى سەگمەنتى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. جولداۋدا ونىڭ دامۋ باعىتتارى دا ايقىندالعان. رەسپۋبليكادا وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازانىڭ جاسالعانىن اتاپ وتكەن ورىندى. اتاپ ايتقاندا, جەر, ورمان جانە سۋ كودەكستەرى سياقتى بىرقاتار ماڭىزدى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر, “اگروونەركاسىپ كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى”, “اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى”, “تۇقىم شارۋاشىلىعى تۋرالى”, “استىق تۋرالى”, “وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى” زاڭدار قابىلداندى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەن كاسىپكەرلەرىن قولداۋ جانە اگروونەركاسىپتىك سەكتوردا ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ ءوسۋى مەن جۇمىسپەن قامتىلۋىنا, ال ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋعا جانە ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋعا ەلەۋلى تۇردە ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى.
قازاقستان تمد-داعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن كەدەندىك وداق قۇرۋ – بۇل قازاقستاندىق بارلىق ينتەگراتسيالىق باستامالاردىڭ سەرپىندى قادامى.
حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەي كەلگەندە, پروگرەسكە باستايتىن باعىتتىڭ ينتەگراتسيا, ءبىلىم, تەحنولوگيالار الماسۋ, ءوزارا ساۋدا ارقىلى جۇزەگە اساتىنىنا تاعى دا كوز جەتكىزىپ, ءتۇيىندى تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. قازاقستانعا بۇل ماسەلە ايرىقشا وزەكتى, ويتكەنى, اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن, حالقىنىڭ سانى بار-جوعى 16 ميلليوندى قۇرايتىن ەل ءۇشىن ىرگەلەس جاقىن كورشىلەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ ءوزى تاريحي جاعىنان ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنى ءشۇباسىز. ءوزىمىز ءۇشىن وتكىزۋ رىنوگىن كەڭەيتە وتىرىپ, ءبىز ءبىر مەزگىلدە سالاۋاتتى باسەكەلەستىك ورتا جاسايمىز, ال بۇل بارشاعا ءمالىم, بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى جوسپارىمىزدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر عانا مەملەكەتتىك رەسۋرستاردىڭ جەتكىلىكسىز بولاتىندىعى اقيقات. ونىڭ نەگىزگى كوزى شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار بولۋعا ءتيىس. بۇگىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ كۇش-جىگەرى ارقاسىندا قىتايدان, وڭتۇستىك كورەيادان, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن, سونداي-اق فرانتسيا, يتاليا, رەسەي كومپانيالارىنان مولشەرى 20 ميلليارد اقش دوللارىنان استام ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماسەلەسى شەشىلدى.
بۇل رەتتە وسى قاراجاتتىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا بەرىلەتىندىگىن, يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ, ينفراقۇرىلىمنىڭ جانە بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ ونداعان نىساندارى ىسكە قوسىلاتىندىعىن اتاپ ايتقان ورىندى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ارنالارىن كەڭەيتۋ ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىك-جەكە مەنشىك سەرىكتەستىك تەتىكتەرىن دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتاردى قۇرۋ جەدەل ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ فاكتورى بولىپ تابىلادى, ونىڭ حالىقارالىق تاۋار اينالىمىن جانداندىرۋ, ينۆەستيتسيانى جۇمىلدىرۋ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىن تەرەڭدەتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار مەن يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى قازىرگى كەزدە جەتكىلىكتى دارەجەدە جوعارى ەمەس, ويتكەنى, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ جاعدايى ينۆەستورلاردىڭ ناقتى قاجەتتەرى مەن مۇددەلەرىنە ءالى تولىق باعدارلانباعان.
ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى شارالارىن, ونىڭ ىشىندە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قاتىسۋشىلارىنا جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە سالىق رەجىمىن تۇراقتاندىرۋ تۋرالى كەپىلدىكتەر ەنگىزۋدى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قاتىسۋشىلارىنا قىزمەت كورسەتۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جەلىلەرىن كەڭەيتۋدى كوزدەيتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق تۋرالى جاڭا زاڭدى تەزدەتىپ قابىلداۋ قاجەت.
پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ء“ارتاراپتاندىرۋدىڭ وزەگى كاسىپكەرلىك بولادى”, دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” جاڭا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى جولى وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتىڭ جاڭا توپتارىن, ەڭ الدىمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق “بولاشاق ەكونوميكاسىنىڭ” نەگىزى ءتيىمدى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە بولۋعا ءتيىس, دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت. 2010 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا ءۇش عىلىمي ورتالىق قۇرىلاتىن بولادى.
ءبىلىمدى گەنەراتسيالاۋ, تاراتۋ جانە كوممەرتسيالاندىرۋ تەتىكتەرىن قامتۋدا ءتيىمدى ارەكەت ەتەتىن ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت. يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋگە جۇيەلى كوزقاراس تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرعان ەلدەر قىسقا تاريحي كەزەڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ جانە ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ تەتىكتەرىن قامتيتىن ءتيىمدى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە قۇرىپ, ءىجو-گە عىلىمنىڭ جالپى قولدانىلىمىن ۇلعايتۋعا قول جەتكىزە ءبىلدى. مىسالى, سوڭعى جىلداردا عىلىمي-تەحنيكالىق سالانى جەدەل كەڭەيتكەن وڭىرلەر وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى, سكانديناۆيا ەلدەرى (فينليانديا, شۆەتسيا) بولدى. عىلىمي الەۋەتتى ۇلعايتۋ, عىلىمدى دامىتۋ بۇكىل ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى بازالىق نۇكتەسى رەتىندە قارالۋعا ءتيىس.
قازاقستان حالقىنا ارناعان ءسوزىن اياقتاي كەلە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: ء“بىز بىرلەسە وتىرىپ قازاقستاندى تابىستى ەل ەتە الدىق جانە بىرلەسىپ ونى وركەندى ەلگە اينالدىرا الامىز”. مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردىڭ ءبارى ءدال بۇرىنعىداي شەشىمىن تاباتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق جانە ءبىزدىڭ وتانىمىز – ءبىزدىڭ تۋعان قازاقستانىمىز الەمنىڭ وزىق مەملەكەتتەرىمەن ءبىر قاتاردا تۇراتىن بولادى.
بيىلعى جىل قازاقستان ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىقتا ءبىزدىڭ لايىقتى ورنىمىزدى بەلگىلەيتىن سىن جىلى بولماقشى. 2010 جىلى قازاقستان 56 ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىق قىزمەتىنە كىرىستى. بۇل بىزگە كورسەتىلگەن سەنىم, قۇرمەت جانە زور جاۋاپكەرشىلىك.
قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىعىن ەلباسى اتاپ وتكەن “سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك” ۇراندارىمەن وتكىزۋدى باسشىلىققا السا, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى ميسسيانى ابىرويمەن اتقارۋ. ول ءۇشىن كەلبەتى كەمەل, حالقى داۋلەتتى, ەكونوميكاسى وسكەلەڭ, ەل-جۇرتى تاتۋ-ءتاتتى, ىنتىماعى جاراسقان, قوعامى ورنىقتى مەملەكەت ەكەنىمىزدى دالەلدەپ كورسەتە بىلەتىن ۋاقىت كەلدى.
جولداۋ, جولداس جانە ءجاميلا
پاتەرناليستىك پيعىلدى پايىمداعاندا
جولداس وبلىس ورتالىعىنان الىستاۋ اۋىلدا تۇرادى. اۋىلى – وزىپ تا كەتپەگەن, توزىپ تا كەتپەگەن قاراپايىم قىستاق. وڭالىڭقىراماي كەلە جاتقان جاقتارى باسىمىراق.
جىل سايىنعى جولداۋدى جولداس دوسىمىز اسىعا كۇتەدى. تەلەديداردان تىڭداپ-كورەدى. ودان سوڭ وقيدى. گازەتتەردەن. رەسپۋبليكالىق گازەتتەن ءبىر-ەكى مارتە. وبلىستىق گازەتتەن قايتالاپ. سونسوڭ ءسويلەمدەر مەن سوزدەردىڭ استىن سىزىپ. اۋىلداستارىنىڭ گازەتكە جازىلمايتىنى جاقسى ەمەس. كورشىسى كەلدىبەكتىڭ ءۇي-ءىشى تەلەديداردان دا كورمەگەن. گازەتتەن دە وقىماعان. بۇدان سۇرايدى. “نە دەپتى بيىل؟ نە بەرەتىنى بار ەكەن؟ بىردەڭە تيە مە بىزگە؟” — دەيدى. كورشىلەرىنىڭ كوبى وسىلاي. كوكەيلەرى بەلگىلى. تۇتىنۋشىلىق تۇيسىكتىڭ تۇتقىنىندا قالىپ قويعان. پاتەرناليستىك پيعىلدان ارىلا الماي جاتىر.
اناۋ ادىربايدىڭ ءوز بەتىنشە ارەكەت جاساپ, ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇراماي-اق, يەسىز قالعان كولحوز قوراسىن قاراتىپ العانىن, قازىر قىرىق-ەلۋ قىلقۇيرىق, مىڭعا جەتەقابىل ۋاق مالعا يە بولىپ جۇرگەنىن كۇندەيتىندەر كوپ.
كەلدەكەڭ كەلدى. تاعى دا. “جولدامادا جاقسىلىق بار ما؟ پەنسياعا جاريمىز با, جوق پا؟ نە دەيدى جاڭا جولدامالارىڭ؟” ايتاتىنى وسى. “تەلەديدارىڭنان ايتىلدى عوي ءبارى. تىڭدامادىڭ با؟” — دەدى جولداس. ء“وي, اناۋ بالەلەر كاسسەتالارىن كوردى, ديسكىلەرىن سالدى. ال ءبىز كارتانىڭ قىزىعىن قيمادىق قوي”, — دەيدى كەلدەكەڭ كەرىلىپ-سوزىلىپ. ەرىنە ەسىنەپ. جولداس: “گازەتكە جازىلمايسىڭ با؟ جىل بويى وقىمايسىڭ با؟” — دەدى. كەلدەكەڭ: “پەنسيانى قاي جاعىنا جەتكىزەمىن؟ — دەدى. — ودان دا وقىعانىڭدى ايتساي. قانشا قوسىپتى؟ بىزدەيلەرگە باسقالاي بەرەتىن بىردەڭەلەرى بار ما؟ الدە جولدامالارىڭ جاي عانا ءسوز بە؟”
جولداستىڭ جىنى كەلدى. كەلدىبەك كورشىسىنە. جولداۋدىڭ اتىن جوندەپ ايتۋعا ەرىنەدى. جولداما دەيدى. باياعىدا جولداسقا تيەسىلى جولدامانى يەمدەنىپ كەتىپ, ينستيتۋتقا تۇسكەن ەدى. كوكەسىنىڭ ارقاسىندا. ەندى, مىنە, “جولدامالارىڭ” دەپ قويادى. “جولداۋ ساعان جانە سەن سياقتىلارعا ەشتەڭە بەرمەيدى”, — دەدى. كورشىسىنە. كەلدەكەڭە. ءسويتىپ, بورداقىلاپ جاتقان جىلقىسىنا جوڭىشقا تۋرادى. تاۋىقتارىنا جەم شاشتى. جاڭادان سالىپ جاتقان بەس بولمەلى بيىك ءۇيدىڭ ىشىنەن بالعا تارسىلى تارتىمدى ەستىلدى. ۇلكەن ۇلى ەدەنگە تاقتاي توسەۋگە كىرىسكەن دە. ءبىر كەلىنى تاندىر وشاققا نان جاۋىپ, ەكىنشىسى مەكتەپتەگى جۇمىسىنا اسىقتى. “اتا, مەن كەتتىم, بۇگىن تۇسكە دەيىن ساباعىم بار”, — دەپ قويادى. بالعانىڭ داۋسى كەلدەكەڭنىڭ سامايىن سولقىلداتقانداي. تۇرىپ-تۇرىپ, قيسايىپ, ەسكى كلۋبتىڭ كۇنشۋاق جاعىنداعى كارتا سوعاتىندارعا قاراي بەتتەدى.
شىمكەنت ءشاھارىندا نەبىر-نەبىر فيتنەس كلۋبتار, دەنە شىنىقتىرۋعا, سپورتقا ارنالعان عاجايىپ عيماراتتار مەن زاماناۋي زالدار بارشىلىق. ولارعا كىرىپ, پايدالانباققا جاعدايى جوقتار جەتىپ-ارتىلار. ءبىز-داعى “بارعىزباسىڭ بارعىزباستاردىڭ” قالىڭىراق قاتارىندامىز (مىنا ءبىز-داعى پاتەرناليستىك پيعىلدان ءبىرجولاتا ارىلعانبىز دەي المايمىز-اۋ). دەگەنمەن, ەرتەڭدى-كەش جيەك جولدارمەن جاياۋلاتىپ, دەنساۋلىقتى كۇيتتەڭكىرەيمىز. جاميلامەن بىلتىرعى كوكتەمنەن كوزتانىسپىز. ول كۇن سايىن جۇگىرەدى. كوشەمەن. جيەك جولمەن. العاش ءجاميلا جىميىپ باس يزەپ وتەتىن-ءدى. كەيىن كوڭىلدەنە سالەمدەسەتىن بولدى. تانىسىپ-بىلىسكەندە: “جۇگىرمەيسىز بە؟” — دەدى. “قالقام, بىزگە قالقايىپ جۇرگەن دە جەتەدى عوي”, — دەپ جاۋاپ قاتقانبىز.
كۇنى كەشەلەرى شىمكەنتكە العاش رەت قالىڭىراق قار ءتۇستى. اقپاننىڭ ەكىنشى اپتاسىندا. ءجاميلا جاپالاقتاعان قارعا قاراماي, قاتتى ءجۇگىرىپ كەلەدى ەكەن. سالەمدەستىك. كوڭىلى كوتەرىڭكى كورىندى. “اعاي, جولداۋدى وقىدىڭىز با؟” — دەپ قويادى. “وقىدىم”. “سوندا بار عوي. بايقادىڭىز با؟” “نەنى؟” “وتىز پايىزعا دەيىن قازاقستاندىقتار بۇقارالىق سپورتقا تارتىلۋى كەرەك دەپ جازىلعان عوي جولداۋدا”, — دەدى ءجاميلا.
ءسويتىپ, سول كۇنى سول قىز شەشىلىڭكىرەپ, ءبىراز اڭگىمە شەرتتى. تاڭەرتەڭگى تازا اۋادا, كۇندە دەرلىك, جۇيەلى تۇردە جۇگىرۋىنە ءبىر جاعداي قاتتى اسەر ەتىپتى. قايبىر جىلى وبلىسقا اكىم بوپ كەلگەن ومىرزاق شوكەەۆ وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جاستار وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن-تۇعىن. ول كەزدە ءجاميلا وقمۋ-دىڭ ستۋدەنتى ەكەن. كۋرستاس جولداسى وبلىس اكىمىنە سۇراق قويىپتى. “شىمكەنتتە نەشەمە كەرەمەت-كەرەمەت سپورت زالدارى, فيتنەس كلۋبتار, ءجۇزۋ باسسەيندەرى, ەرتەگىدەگىدەي ءۇي-جايلار مەن بولەكشە بولمەلەر كوبەيدى. بىراق باعالارى وتە-موتە قىمبات. ستۋدەنتتەر مەن جاستار ءۇشىن تولەماقىنى تومەندەتۋ جولدارىن قاراستىرۋعا بولماي ما؟” — دەپتى. سوندا ومىرزاق ەستاي ۇلى ءسال-ءپال جىميا ازىلدەيتىن ادەتىمەن ءبۇي دەپتى: “سەندەر ونداي-ونداي عاجايىپ عيماراتتار مەن بولەكشەلەۋ بولمەلەرگە قىزىقپاڭدار. اۋەس بولماڭدار. نەعىلاسىڭدار ولاردى. شىمكەنت — جىپ-جىلى, جايلى قالا. كوشەدە, تازا اۋادا, اشىق الاڭدا جۇگىرىپ, دوپ ويناپ, راحاتتانا شىنىققانعا ەشتەڭە جەتپەيدى. الگى كەرەمەتتەي كورىنەتىن زالداردىڭ ىشىندەگىلەر قايتا سەندەرگە قىزىعادى. شىركىن, دەنساۋلىعىم دالادا جۇگىرىپ-سەكىرۋگە جاراسا عوي دەپ ارماندايدى. ىشتەرىنەن. ءوزىم دە ءومىر بويى اشىق دالادا شىنىعاتىن اداممىن”.
ومىرزاق شوكەەۆتىڭ سول پىكىرى سەنىمدى سەزىلگەنى, يلانىمدى ەستىلگەنى سونداي, ەرتەڭىنە-اق ءجاميلا جۇگىرۋگە شىعادى.
“سودان, سەنەسىز بە, اعا, ءۇش جىلدان استام ۋاقىتتان بەرمەن قاراتا جۇگىرىپ كەلە جاتىرمىن”, — دەيدى ءجاميلا قىز.
“تۇتىنۋشىلىق تۇسىنىك, پاتەرناليستىك پيعىل دەيسىز بە, ولار ءبىزدىڭ اۋدان-اۋىلدا دا تۇتاسىپ تۇر عوي ءالى, — دەيدى كەمەرباستاۋ اۋىلدىق اتىرابىنىڭ اكىمى گۇلحان نۇرتايقىزى ەلەڭ ەتىپ. — ءسىز مىسال ءۇشىن كەلتىرىپ وتىرعان جولداس اعامىز سياقتى كىسىلەر دە بارشىلىق. ول كىسىنىڭ كورشىسى سەكىلدىلەر كوبىرەك. ءالى باياعىشا, بىرەۋ اكەلىپ بەرەتىندەي كۇتىپ, قيمىلداۋعا ەرىنىپ وتىراتىندار از ەمەس. ماسەلەن, “جول كارتاسىنا” بايلانىستى ءدانەكەرلەۋشى, ەلەكترشى, شاشتاراز سياقتى ءبىرتالاي ماماندىقتاردى تەگىن وقىپ مەڭگەرىڭدەر, تىرلىككە يكەمدەلىڭدەر دەگەن اڭگىمەگە يلىكپەي, جالعان نامىستىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەر جەتىپ-ارتىلادى. “وقىعانمەن, جۇمىس ورنىن اشىپ بەرە الاسىڭدار ما؟” دەپ تەرگەيدى. ء“بىردەن بارىنە قارىق قىلماسپىز. ءوزدەرىڭ ۇمتىلساڭدار, ءبىز كومەكتەسسەك, بىرتە-بىرتە بولادى”, دەسەك “تەرگەۋشىڭىز” تەرىس اينالادى. راس, وزىمىزدە دە كەمشىلىك جوق دەي المايمىز. مۇمكىن جەرىنە جەتكىزىپ, كوكەيلەرىنە قوندىرىپ ۇعىندىرا المايمىز با, قايدام ...”.
گۇلحاننىڭ سوزىنەن شىعادى, وبلىستان اۋداندارعا, اۋدانداردان اۋىلدارعا جولداۋدى ناسيحاتتاپ, تۇسىندىرۋگە توپ-توپ بولىپ بارىپ جاتامىز. كەيدە بايقايمىز. اۋدانداردىڭ اكىمدەرى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى نەمەسە ناسيحاتتىق-اقپاراتتىق توپتاردىڭ كەيبىر مۇشەلەرى كوبىنەسە قاراپايىم ادامدارمەن ء“تىل تابىسا” الماي جاتادى. قازىرگى زاماندا سوزۋارلىقتىڭ, كوسەمسىگەن شەشەندىكتىڭ ءتىپتى دە قاجەتى جوق. ەڭ الدىمەن ءبىلىم-بىلىك, تالداپ-تارازىلاۋ تالعامى, قاراپايىم ادامداردىڭ كوكەيىندەگىنى ءدوپ باسار اڭعارىمپازدىق, جاعدايدى جان-جۇرەكپەن سەزىنبەك سەرگەكتىك كەرەك شىعار. وسى ورايدا وبلىستارداعى ىشكى ساياسات باسقارمالارى كادرلارىنىڭ ساپالىق دەڭگەيى ويعا قالدىرادى. ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن ءبىز “ەگەمەن قازاقستاندا” جاريالانعان “ىشكى ساياسات. ءۇش ءۋالايات. نە جەتىسپەيدى؟” دەگەن ماقالامىزدا ءبىراز ماسەلەنى قوزعاعان ەدىك. قىزىلوردا, جامبىل, ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ىشكى ساياسات باسقارمالارى جىل سايىنعى جولداۋلاردى جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدا جاڭاشىلدىققا, جارقىن جاسامپازدىققا, وزگە وڭىرلەرگە ونەگە بولارلىقتاي ۇمتىلىستار مەن قۇلشىنىستارعا جەتە الماي وتىرعانىن جازعانبىز. ءۇش ءۋالاياتتا دا ىشكى ساياساتتىڭ قانات قارىمى قامتىماعان قاراكولەڭكەلەردىڭ از ەمەستىگىن اڭعارتقانبىز. سول كولەڭكەلى جاعداياتتار ءالى دە ونشا ازايا قويعان جوق. پاتەرناليستىك پيعىل وسى ىشكى ساياسات سالاسىنداعى وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق بۋىنداردا باسىمىراق بايقالادى. كوپشىلىگىندە ۇيىمداستىرۋ تەحنيكاسى جەتكىلىكتى. كومپيۋتەرلەر كەرەمەت. مونيتورينگ ءجۇرىپ جاتىپتى. اكتسيالار, ءىس-شارالار شاش-ەتەكتەن. بىراق, ءبارىبىر, جاندى, جالىندى جۇمىستىڭ جەتىسپەيتىندىگى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىنىپ قالا بەرەدى. اقپاراتتىق تالداۋلاردىڭ, ەسەپتەردىڭ كوبى بۇرىنعى جىلدارداعىلاردى قايتالايدى. جولداۋدى ناسيحاتتاماق ماقالالارعا دەيىن تارتىمسىز, جاساندى, جاتتاندى جازىلادى. باسقارمالاردىڭ, بولىمدەردىڭ باسشىلارى, ورىنباسارلارى, قىزمەتكەرلەرى حالىقتىڭ قالىڭ ورتاسىندا, الىس اۋىلداردا, قيان قىستاقتاردا, شاھارلاردىڭ شەت-شەلشەڭ شاعىن اۋداندارىندا مۇلدە دەرلىك بولمايدى. جىلدار بويى. قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ, جاستاردىڭ الدىندا سويلەۋگە, ساياسي ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني تالدامالار جاساپ, بىلىكتىلىگىمەن باۋراپ الماققا شورقاق. كوبىنەسە ولاردى قۇتقاراتىن عالىمدار مەن ماماندار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى. ولار-داعى وقتا-تەكتە, ءتيىستى توپتاردىڭ قۇرامىندا عانا شىعىپ, ءبىردى-ەكىلى, بەلگىلى جەرلەردە عانا اڭگىمە ايتىپ قايتادى.
پاتەرناليستىك پيعىلدان جاستار جاعى دا ارىلا الماي جاتىر-اۋ. بۇرىنعى بويكۇيەزدىك, ءوزىڭ ورشەلەنە ورگە ۇمتىلىپ تىندىرۋعا ءتيىستى مىندەتتەردى وزگە بىرەۋ ىستەيتىندەي كورەتىن ەنجارلىق, نەمقۇرايدىلىق سياقتى سىرقاتتارعا بۇگىنگى ۇرپاقتاردىڭ دا ءجيى شالدىعاتىنى نەلىكتەن؟ جاقىندا عانا “نۇر وتان” حدپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ ءبىر باسىلىمنىڭ تىلشىسىنە سۇحبات بەرىپ, اۋىل جاستارى اراسىندا پارتيا ۇيىمدارى مەن وكىلدەرىنىڭ جارىتىمدى جۇمىس جۇرگىزە الماي كەلە جاتقانىن مويىندادى. اسىرەسە, “جاس وتان” جاستار قاناتىنىڭ قولعا العان ناقتى ىستەرى جوقتىڭ قاسى. پاتەرناليستىك پيعىلىڭىزدىڭ دەرتتەي دەڭدەگەن جاقتارى وسى ماڭايلاردا قالىڭ-اق سياقتى. ءبىرىنشى ورىنباساردىڭ اششى شىندىقتى اشىق ايتقانىنا راحمەت. ەندى ءىس بارىسى وڭالاتىن شىعار دەپ تۇيدىك.
تاعى ءبىر جاعدايدى كەلتىرە كەتكەن ءجون. كەيبىر اكىمقارالارىڭىز رەسپۋبليكادان بولىنگەن قىرۋار قارجىعا, جولداۋدى جۇزەگە اسىرماق ماقساتتارعا, “جول كارتاسىنا” وراي ورىندالعان مىندەتتەردى جەكە وزدەرى تىندىرعانداي كورىنۋگە قۇمار, جاڭا وبەكتىلەردىڭ لەنتالارىن قيعاندا سولاي سەزدىرگىسى كەلەتىنى بايقالىپ قالا بەرەدى. ءسويتىپ, جەرگىلىكتى مۇمكىندىكتەردى جۇمىلدىرۋ ارقىلى اتقارىلار تىرلىكتەر ءۇشىن دە وبلىستان, رەسپۋبليكادان قىرۋار قارجىلار سۇراپ, بىلايعى بۇقاراعا جاقسى اتانىپ, قيىندىقتاردىڭ ءبارىن سول ماسەلەلەرگە سۇيەپ قويماققا اۋەس. ءجونى كەلسىن مەيلى, كەلمەسىن مەيلى جوعارعى جاقتاردان تىلەمسەكتەنىپ, سۇرامساقتانا بەرۋشىلىك تە – پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ ءبىر كورىنىسى.
وسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇڭعىش اكىمى مارس ۇركىمباەۆ, وبالى نەشىك, وزىنە ءوزى سىن كوزىمەن قارايتىن, وتە ىزدەنگىش كىسى ەدى. ەلباسىمىز وزگەشەلىگى وتە-موتە مول, كۇردەلى وڭىرگە جەتەكشىلىك جاساماققا جىبەرەردە: ء“سىز سسسر-دا تۇڭعىش رەت شارۋاشىلىق ەسەپكە كوشكەن جوعارى وقۋ ورنىن قۇردىڭىز. قازاقستاندا العاش مارتە قارجى-ونەركاسىپتىك توپتى ومىرگە اكەلدىڭىز. ال ەندى وڭتۇستىكتە وزگەشە ارەكەتتەردى باستاڭىزشى. كورەيىك”, – دەپتى. مارس فازىل ۇلى شىن مانىندەگى جاڭاشىل, پاتريوت, جۇرتىنىڭ جاعدايىنا جان-جۇرەگى اۋىراتىن ابزال اكىم بولا ءبىلدى. ەڭ اۋەلگى جينالىستا پاتەرناليزمنىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىمەن كۇرەسىپ, جىلدامىراق ارىلۋ كەرەكتىگىن ايرىقشالاپ-اق ايتقان-دى. قايتا-قايتا قايتالاپ, تالاپشىلدىقتى رىنوك زاڭدارى ارقىلى قاتايتپاققا ۇمتىلدى. ەكونوميكالىق, رىنوكتىق ءبىلىم-بىلىكتى كوتەرمەككە, كادرلاردى سولاي تاربيەلەمەككە قۇلشىندى. ىشكى ساياسات جاعىنا ەرەكشە قاراپ, اقپاراتتىق-تالدامالىق ارنايى توپ قۇردى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق, ينۆەستيتسيالىق ىزدەنىستەرى تاڭعالارلىقتاي-تۇعىن. كوپتەگەن باسشىلار مەن قوسشىلار, ءتىپتى تۇڭعىش اكىمنىڭ ەڭ جاقىن اينالا-توڭىرەگى دە ونىڭ جاڭاشىلدىعىن, باستاماشىلدىعىن, عالىمدىق كەمەلدىگىن ءتۇسىنبەدى. تۇسىنگىسى كەلمەدى. جان اياماي جاردەمدەسىپ, جان قيناعىلارى كەلمەدى. ايتپەسە, وسىدان ون سەگىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن-اق مارس ۇركىمباەۆ تامشىلاتىپ سۋارۋدى قولعا قىزۋ العان-تۇعىن. ونەركاسىپتە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ودان باسقا دا بىرقاتار باتىل, جاڭاشا جول-جوبالار باستاعان-تۇعىن. باق-تار سونداي اكىمگە سونشالىقتى قولداۋ كورسەتە المادى. جۋرناليستەردىڭ ءبىلىم-بىلىك دەڭگەيى جەتىسپەدى. تاپتاۋرىنعا تارتىپ كەتە بەردى. تالداۋدا شورقاقتىق كورسەتتى. كەرىسىنشە, كوپ ۇزاماي-اق, تامشىلاتىپ سۋارۋدى, تاعى باسقا جاڭالىقتاردى كەكەتىپ-كەلەمەجدەپ كورسەتە باستادى.
ەندى, مىنە, قانشاما ۋاقىتتى ۇتتىرىپ, قايتا قولعا الىنعان تامشىلاتىپ سۋارۋدى تامسانىپ, تامىلجىتىپ جازىپ, تاڭىرقاي تەلەديدارعا ءتۇسىرىپ, جان-جاقتى جارقىراتا ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز.
ارينە, مارس ۇركىمباەۆ مىرزانىڭ كەمشىلىكتەرى مەن قاتەلىكتەرى بولمادى دەي المايمىز. اسا اڭعالداۋ, ادالداۋ, اقكوڭىلدەۋ بولعان دا شىعار. ءبازبىر نارسەلەردى تىم-تىم ەرتەرەك باستاعان بولار, كىم ءبىلسىن. الايدا, ونىڭ وزىق ويلىلىعى تالاسسىز-تۇعىن.
سول اكىم شىمكەنتىڭىزدىڭ جانىنان تاڭعاجايىپ اكادەمقالاشىق جوسپارلاپ, جارتىلاي ءبىتىرىپ تە قويعان ەدى-اۋ, قايران-اي. جارتى جىلداي تۇرا تۇرعاندا سول عاجايىپ عىلىمي ورتالىعىڭىز ءبىتىپ تە قالا-تۇعىن ەدى. وبال-اي. مارس ۇركىمباەۆتى مارس پلانەتاسىنان كەلگەندەي كۇيگە جەتكىزىپ, وتستاۆكاعا كەتىرۋگە ماجبۇرلەپ تىنعاندا عانا تىنشۋ تاپقانىمىز-اي. ال اكادەمقالاشىقتى شە؟ جان-جاقتان جاۋداي ءتيىسىپ, جايراتتىق. جارتىلاي ءبىتىپ تۇرعان جاقسى تىرلىككە ءتيتىمدەي جاناشىرلىق تانىتپادىق. تاپپادىق. جان-جۇرەكتەرىمىزدەن. ءبىراز جىل يەسىز, قاراۋسىز قالدىرىپ, ادەيى توزدىردىق. قيراتتىق. زاڭعار-زاڭعار كوتتەدجدەر سالىپ الدىق-اۋ اقىرىندا.
ەندى ازىراق ويعا سالىڭىزشى. اكادەميا قالاشىعى – عاجايىپ عىلىمي ورتالىق سول جىلدارى ءومىرگە كەلىپ ۇلگەرگەندە شە؟ كەرەمەت بولار ەدى عوي. قازىر قاي-قاي وڭىردەن دە زاماناۋي عىلىمي-تەحنولوگيالىق ورتالىقتار اشۋ قاجەتتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر ەمەس پە؟ جاڭا جولداۋداعى ايشىقتى ارنالاردىڭ ءبىرى دە وسىعان سايادى ەمەس پە؟ ال ءبىز سول كەزدە نە ىستەگەنبىز؟ دەسەڭىزشى. العاشقى اكىمىمىزدىڭ وزگە دە وركەندى باستامالارى قازىر قايتادان قولعا الىنىپ جاتقانىنا قالايشا ريزا بولمايسىز. سول اكىمىڭىز سول كەزدىڭ وزىندە پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ قانداي قۇبىلىستارىنان دا جىلدامىراق ارىلماقتى, قاي-قاي بۋىنداعى تۇتاسقان تۇرلەرىنەن دە تەزىرەك ايىقپاقتى اڭساي-تۇعىن.
جولداۋ جونىندە الىستاعى اۋىلعا بارىپ, جولداس دوسقا جولىعىپ, سىر شەرتىسىپ, ەرتەڭىنە ءجاميلا قارىنداسپەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىنگى كوكەيىمىزگە كەلىڭكىرەگەن جاعداياتتاردىڭ بىرقاتارى وسىلار ەدى.
شىمكەنت.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
