ايشىقتى بەلەستەر
اكادەميك سەرىكباي بەيسەمباەۆ – قازاقستان تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا
نەگىزىن ارىدە م.ح.دۋلاتي, قادىرعالي بي قوسىم ۇلى, بەرىدە شوقان, اباي, شاكارىم, ءاليحان بوكەيحانوۆ قالاعان وتاندىق تاريح عىلىمى ءوزىنىڭ ناعىز كەمەلىنە ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى جىلدارى كەلدى. بۇل ۇدەرىسكە سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا قازاقستانعا كوشىرىلگەن ماسكەۋ عالىمدارى ا.م.پانكراتوۆا, ن.م.درۋجينين, م.پ.كيم جانە تاعى باسقالاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ بەلسەندى ىزدەنىسى ءناتيجەسىندە 1943 جىلى العاش رەت اكادەميالىق باسىلىم – «قازاق سسر تاريحى» جارىق كوردى.
اكادەميك سەرىكباي بەيسەمباەۆ – قازاقستان تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا
نەگىزىن ارىدە م.ح.دۋلاتي, قادىرعالي بي قوسىم ۇلى, بەرىدە شوقان, اباي, شاكارىم, ءاليحان بوكەيحانوۆ قالاعان وتاندىق تاريح عىلىمى ءوزىنىڭ ناعىز كەمەلىنە ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى جىلدارى كەلدى. بۇل ۇدەرىسكە سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا قازاقستانعا كوشىرىلگەن ماسكەۋ عالىمدارى ا.م.پانكراتوۆا, ن.م.درۋجينين, م.پ.كيم جانە تاعى باسقالاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ بەلسەندى ىزدەنىسى ءناتيجەسىندە 1943 جىلى العاش رەت اكادەميالىق باسىلىم – «قازاق سسر تاريحى» جارىق كوردى.
تاريحشى-عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرى 1945 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا ءجانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
بولاشاق اكادەميك سەرىكباي بەيسەمباي ۇلى بەيسەمباەۆ مايداننان امان-ەسەن ورالعان سوڭ تاريح عىلىمى سالاسىنا ات باسىن تىرەدى. قازىرگى ولشەم بويىنشا قاراساق, س.بەيسەمباەۆتىڭ زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاسۋى تىم كەش باستالىپ, عىلىمعا كەزدەيسوق كەلگەن سياقتى كورىنەتىنى راس.
بىرىنشىدەن, تاريح ماماندىعى بويىنشا ونىڭ جوعارى ءبىلىمى تۋرالى ديپلومى دا جوق ەدى. حاركوۆ ساۋدا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى (1936 ج.) بولعاندىقتان ءومىرىنىڭ 20 جىلىن پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىندا وتكىزەتىنىن ءوزى دە ەلەستەتە الماعان شىعار. ەكىنشىدەن, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن 40-قا تولعاندا عانا الدى. ءبۇگىندە 40 جاسىندا عىلىم كانديداتى بولعانداردى بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن عالىمدار ەسەبىنە جاتقىزبايتىنىمىز قۇپيا ەمەس. ۇشىنشىدەن, ىرگەلى عىلىممەن اينالىسۋىن 45 جاسىندا, ونىڭ وزىندە كوكپ وك جانىنداعى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى – پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالعان سوڭ باستادى.
بىراق, تابيعي تالانتىنىڭ, زەرتتەۋشىلىك دارىنىنىڭ ەرتە مە, كەش پە جارق ەتىپ شىعاتىنى ايداي انىق ەدى. سوعىسقا دەيىنگى جىلداردىڭ وزىندە ول بىلىكتى ءدارىسكەر, ۇگىتشى جانە پەداگوگ رەتىندە كوزگە ءتۇستى: 1938 جىلى الماتىداعى ۇگىتشىلەردىڭ كومسومولدىق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالسا, 1940 جىلى مينسك قالاسىنداعى ەرەكشە اسكەري وكرۋگتىڭ اسكەري-ساياسي ۋچيليششەسىنە پارتيا تاريحىنىڭ وقىتۋشىسى جولداماسىمەن جىبەرىلگەن ەدى. ءبىر جىلدان كەيىن ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. اق فيندەرمەن سوعىسقا قاتىسقان سەرىكباي بەيسەمباي ۇلى قولىنا قارۋ الىپ, ستالينگرادتان ۆيلنيۋسقا دەيىن جەتتى, 1944 جىلى اۋىر جاراقاتتاندى. اسكەري وفيتسەردىڭ ەرەن ەرلىگى «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن جانە دە كوپتەگەن مەدالدارمەن باعالاندى.
عىلىمي جۇمىسقا جەگىلۋى 1946 جىلى باستالدى. العاشقىدا الماتى پارتيا مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارسا, 1948-1951 جىلدارى كوكپ وك جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىدى. 1952 جىلدان 1957 جىلعا دەيىن قازمۋ پرورەكتورى, قازاقستان كومپارتياسى وك عىلىم ءجانە ءمادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءتارىزدى جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقاردى. ءسوزدىڭ رەتى كەلگەندە ايتار بولساق, س.بەيسەمباەۆ – ەكى سوعىسقا قاتىسىپ, قازاقستان كومپارتياسى وك عىلىم جانە مادەنيەت ءبولىمىن ەكى رەت (1952-1957 جانە 1960-1963 جج.) باسقارىپ, سونشا رەت پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (1957-1960, 1964-1980 جج.) قىزمەتىن اتقارعان تۇلعا.
عىلىمنان الىستاۋ باسشىلىق قىزمەتتەرىنە قاراماستان سەرىكباي بەيسەمباي ۇلى شىعارماشىلىق ءوسۋ ماقساتىنان ەشقاشان قول ۇزبەگەن ەدى, عىلىمي جانە پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جازدى, س.مۇقانوۆتىڭ «سىرداريا» رومانىن ورىسشاعا اۋداردى, كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتارداعى ىزدەنىستەرىن جالعاستىردى.
س.بەيسەمباەۆتىڭ زەرتتەۋشى جانە عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندەگى تالانتى كوكپ وك جانىنداعى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ قازاقستاندىق فيليالىن باسقارعان كەزىندە جارقىراي كورىندى.
بۇعان ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعداي دا ءوز اسەرىن تيگىزدى: جەكە باسقا تابىنۋشىلىقتى سىناۋ مەن حرۋششەۆتىك جىلىمىق جازىقسىز جازالانىپ, قۋعىندالعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارىنىڭ قايتا ورالۋىنا, ە.بەكماحانوۆقا قاتىستى ادىلەتتىلىكتىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىنە جاعداي جاسادى; ءا.مارعۇلاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن ش.ءۋاليحانوۆ ەڭبەكتەرىن كەشەندى زەرتتەۋ مەن باسپاعا دايىنداۋ باستالدى; قازاقستاننىڭ ءوڭتۇستىگىنەن ارحەولوگ ح.الپىسباەۆ العاش رەت تاس ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن تاپتى; ۇلت ماقتانىشتارى – م.اۋەزوۆ پەن ق.ساتباەۆ لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
جاڭا ديرەكتور ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, عالىمداردىڭ كۇش-قۋاتىن بىرىكتىرە, ۇجىمدى كولەمدى دە كەشەندى عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋعا باعىتتاي الدى. بۇل ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ءوز ءىسىن بىلەتىن, تالانتتى مامانداردىڭ باسىن قوسۋ جانە زەرتتەۋدىڭ دەرەكتىك بازاسىن كەڭەيتۋ كەرەك بولدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە ەكى مىندەت تە تاماشا ورىندالدى. ءدال سول 50-جىلدارى ول ءالى ەشكىمگە تانىس ەمەس قوستاناي پەدينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ماناش قوزىباەۆتى ينستيتۋتقا جۇمىسقا شاقىرعان ەدى.
ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى قابىرعاسىندا ءىرى ماماندار – پ.م.پاحمۋرنىي, ا.ع.سارمۋرزين, ا.ا.بايشين, ز.ا.گوليكوۆا, ا.ا.يگەنباەۆ جانە ت.ب. ءوسىپ شىقتى. جيىرما جىلدان سوڭ رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي قاۋىمى اكادەميكتىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقاندا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى بەلگىلى مادەنيەت زەرتتەۋشىسى ر.سۇلەيمەنوۆتىڭ ماقالاسىن جاريالادى. «عالىمنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى» دەپ اتالاتىن بۇل ماقالادا: «س.بەيسەمباەۆ تىنىمسىز, ەڭبەكقور زەرتتەۋشىلەردى ءدوپ باسىپ, انىقتاي الاتىن قاسيەتكە يە. ءبىر ايتا كەتەتىنىم, جانىنىڭ جايساڭدىعىمەن, پەداگوگيكالىق ۇستامدىلىعىمەن, بىلىمىمەن جانە ءتاجىريبەسىمەن قازىرگى كەزدە دوكتورلار مەن عىلىم كانديداتى بولىپ تابىلاتىنداردى, وننان استام جاس عالىمداردى قاناتتاندىرىپ, تاربيەلەدى», دەگەن جولدار بار. اكادەميكتى جاقسى بىلەتىن جانە ونىڭ اكەلىك قامقورلىعىن كورگەن رامازان بيماش ۇلىنىڭ جۇرەكتەن شىققان ءسوزى ديرەكتور مەن ونىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمىنىڭ الەۋمەتتىك-كاسىبي ءوسۋ مەحانيزمىنىڭ قۇپيالارىن, ءمانى مەن مازمۇنىن اشادى. اكىمشىلىك وكتەمدىكپەن, جەكىرۋمەن ەمەس, كەرىسىنشە, ماماندارعا دەگەن ۇستامدى جانە قامقور قاتىناستار ولاردى پىكىرلەستەر رەتىندە توپتاستىردى.
دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگى, عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ جان-جاقتىلىعى, اۋقىمدى فاكتىلەر مەن ماتەريالداردى قورىتا بىلەتىندىگى ونىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدارداعى باياندامالارىنان ەرەكشە ايقىن بايقالادى. عىلىمي پايىمى, ومىرلىك ۇستانىمى جانە الەۋمەتتىك-كاسىبي تاجىريبەسى بويىنشا س.بەيسەمباەۆ ناعىز پاتريوت جانە شىنايى ينتەرناتسيوناليست ەدى. ونىڭ بويىنداعى پاتريوتيزم مەن ينتەرناتسيوناليستىك قاسيەتتەردىڭ اجىراماستىعىنا بۇلتارتپاس دالەل – ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان « ۇلى دوستىقتىڭ جەمىسى», « ۇلى دوستىقپەن قۋاتتىمىز» كىتاپتارى. ولاردا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا كسرو حالىقتارى كورسەتكەن كومەگىنىڭ تاريحي تاجىريبەسى العاش رەت كەشەندى تۇردە باياندالعان.
س.بەيسەمباەۆتىڭ باسشىلىق قىزمەتىندەگى بەلەستى تابىس – «قازاقستان كومپارتياسى تاريحى وچەركتەرىن» ءساتتى شىعارعانى. ارينە, وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن جازىلعان بۇل ەڭبەك قازىرگى كەزدە كوكپ-نى جويداسىز ماداقتاۋداي كورىنەتىنى راس. بىراق ءبىز مىنانى ۇمىتپاعانىمىز ءجون: «وچەركتەر…» العاش رەت ءىرگەلى تۇردە قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىن قورىتتى, ءار تەكتى فاكتىلەردى, مالىمەتتەردى جانە دەرەكتەردى توپتاستىردى, قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ابىرويىن ارتتىردى. «وچەركتەردىڭ…» جارىق كورۋى عىلىمي-تاريحي ويدىڭ قازاقستاندىق تاعى ءبىر ورتالىعىنىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتتى. ال بۇل مەجەگە ونى س.بەيسەمباەۆ جەتكىزدى.
س.بەيسەمباەۆتىڭ عىلىمي-باسقارۋشىلىق قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەگىن قازاق تىلىنە ساپالى تۇردە اۋدارۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولدى. كوكپ سەزدەرىنىڭ شەشىمىن, وك باس حاتشىسىنىڭ كوپتومدىعىن, سوتسياليستىك يدەيالاردى تاراتۋ مەن ناسيحاتتاۋدى قازاق تىلىندە ءسويلەتۋ, تىلدىك ورتانىڭ ورىستانۋىنا كەدەرگى جاساپ, بايىرعى ەتنوستىڭ ساياسي جانە عىلىمي تىلدىك قورىنىڭ بايۋىنا اسەر ەتتى.
سەرىكباي بەيسەمباەۆ قازاقستاننىڭ تاريحي-پارتيالىق عىلىمىنىڭ باسىندا 20 جىلداي تۇرعانىمەن توتاليتارلىق يدەولوگيانىڭ تۇتقىنى بولا قويعان جوق. ونىڭ قالامىنان نەمەسە پارتيا تاريحى ينستيتۋتى اتىنان شىققان شىعارمالاردا قازاق قوعامىنداعى ولقىلىقتار نازاردان تىس قالمادى, ولكەدەگى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى, كەڭەستىك اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى اسىرا سىلتەۋ, 1931-1933 ج.ج. جاپپاي اشارشىلىق پەن 1937-1938 ج.ج. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى سىني قورىتىندىلاۋ مەن باعالاۋلار بەرىلدى.
60-جىلداردىڭ اياعىندا س.بەيسەمباەۆتىڭ باستاماسىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن «كەڭەس ۇكىمەتى ءۇشىن كۇرەسكەندەر» توپتاماسى قولعا الىنىپ, سونىڭ اياسىندا ت.بالاقاەۆتىڭ – ن.نۇرماقوۆ, ر.سۇلەيمەنوۆتىڭ – ت.ءجۇرگەنوۆ تۋرالى كىتاپتارى جارىققا شىقتى. 1974 جىلى س.بەيسەمباەۆ جانە س.كولباەۆ, كولەمى كىشى بولسا دا, مازمۇنى تەرەڭ «تۇرار رىسقۇلوۆ» دەگەن بروشيۋرانى شىعاردى. ۇلتتىق تاريحناماداعى وسىناۋ ەلەۋلى ەڭبەك حح ع. 20-30-ج.ج. قازاق كوشباسشىسىنىڭ قىزمەتى مەن ءومىرى تۋرالى مالىمەتتەردى جۇيەلەۋگە جول سالدى. دەمەك, س.بەيسەمباەۆ قازاقستاندىق تۇلعاتانۋ مەن قازاق زيالىلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ باستاۋىندا تۇردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
س.بەيسەمباەۆتىڭ باستى ەڭبەگى 1968 جىلى جارىق كورگەن «لەنين جانە قازاقستان» مونوگرافياسى ەدى. كىتاپ قازاقستاننىڭ عىلىمي قاۋىمى مەن سىرتتاعى ارىپتەستەرىنەن بيىك باعا الدى. زەرتتەۋ حرونولوگيالىق جاعىنان 1887-1924 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. ارينە, قازىرگى كۇننىڭ بيىگىنەن بۇل كىتاپتىڭ تۇجىرىمى مەن قورىتىندىلارىن سىناۋ جەڭىل. بىراق تاريح الدىندا ادال بولۋ كەرەك. ءبىرىنشىدەن, توتاليتارلىق-كوممۋنيستىك رەجيم لەنين مۇرالارىن زەرتتەۋگە سەنىمدى جانە بىلىكتى مامانداردى عانا جىبەرەتىن. س.بەيسەمباەۆ ءدال سونداي مامان ەدى. ەكىنشىدەن, لەنيننىڭ 1917-1924 ج.ج. قازاقستان تاريحىنداعى ءرولى زور. ونىڭ ماقۇلداۋىمەن كيررەۆكوم, تۇركىستان اكسر-ءى, قازاق اكسر-ءى قۇرىلىپ, قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى انىقتالدى, مەملەكەتتىك جانە پارتيالىق جوعارعى ورگاندارعا ا.بايتۇرسىنوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ءا.جانگەلدين, س.مەڭدەشەۆ, س.سەيفۋللين, س.اسفەندياروۆ جانە ت.ب. قازاق قايراتكەرلەرى كوتەرىلدى. ءۇشىنشىدەن, بۇگىنگى كۇنى تۇلعانىڭ تاريحتاعى ورنى ءدال كەشەگىدەي ايرىقشا وزەكتى. مىنە, سوندىقتان دا «لەنين جانە قازاقستان» مونوگرافياسى تاريح عىلىمى دوڭگەلەگىن كەرى اينالدىرعان جوق, ال ونىڭ اۆتورى ءوز زامانىنىڭ مەتودولوگيالىق جانە تەوريالىق مادەنيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتە الدى. ەگەر دە ءبىز وسىنداي كىتاپتاردىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ, ەۆفەميستىك ويىن تۇسىنە الاتىن بولساق, وندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى دالەلدەي العانىمىز.
«لەنين جانە قازاقستان» مونوگرافياسى اۆتورعا اتاق-داڭق پەن تانىمالدىق اكەلدى. كوكپ وك جانىنداعى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن 1969 جىلى وعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعى بەرىلدى, 1970 جىلى قازاق كسر عا-نىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. س.بەيسەمباەۆتىڭ وتاندىق عىلىمعا قوسقان ۇلەسى باعالانىپ, وعان قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر اتاعى بەرىلدى, مۇشە-كوررەسپوندەنتتىككە (1970 ج.) سايلانىپ, كەيىننەن قازاقستان عا-نىڭ اكادەميگى (1975 ج.) بولدى. ءدال وسى 1975 جىلى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك, دەرەكتانۋشىلىق جانە اۋدارماشىلىق قىزمەتى مەملەكەتتىك ناگرادا – ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جوعارعى مەملەكەتتىك ناگراداعا يە بولعان العاشقى جانە سوڭعى وقيعا ەدى.
س.بەيسەمباەۆ قوعامدىق جۇمىستاردىڭ دا بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ول قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان كومپارتياسى وك مۇشەلىگىنە كانديدات, الماتى وبكومى مەن قالالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دە قىرۋار ىستەر اتقاردى.
1989 جىلى وسىنداي تاماشا ادامنىڭ جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. شاكىرتتەرىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ, قۇرداستارىنىڭ, بىلەتىندەردىڭ – ءبارىنىڭ ەسىندە قاراپايىم, زيالى ادام بەينەسى, ازامات جانە عالىم, عىلىمدى ۇيىمداستىرا بىلگەن باسشى كەلبەتى قالدى.
ءومىر جالعاسۋدا. بۇگىن قازاقستاندا وتان تاريحى, ساياساتتانۋ, تاريحناما, دەرەكتانۋ جانە تاريحتى زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسى ماماندىقتارى بويىنشا جاڭا بۋىن زەرتتەۋشىلەر قاۋىمى ءوسىپ شىقتى. قۇجاتتىق جيناقتار, جاڭا ۇلگىدەگى تاريح وقۋلىقتارى باسپادان جارىق كورىپ, عىلىم مەن حالىق ساناسىنداعى «اقتاڭداقتاردىڭ» ورنى تولتىرىلۋدا. وسىنداي جاڭاشىلدىق, سونىمەن قاتار, ءداستۇرلى ءۇردىستەردە اعا ۇرپاقتىڭ تاعدىرى مەن ەڭبەگىنىڭ, سونىڭ ىشىندە سەرىكباي بەيسەمباي ۇلى بەيسەمباەۆتىڭ دا ۇلەسى بار.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا
ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
