باتىربەك داتقا جانە گەنەرال چەرنياەۆ
ابىز تاريح كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەكى عاسىردان سوڭ انىقتاپ بەردى
جاقىندا جۋالى اۋدانىنا قاراستى كۇرەڭبەل اۋىلىنداعى داتقاساز دەپ اتالاتىن شۇرايلى جەردەن باتىربەك داتقا رىسبەك ۇلىنىڭ كەسەنەسى بوي كوتەردى. سونداي-اق, باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىنىڭ جانىنا داتقانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. اۋدان ورتالىعىنداعى مادەنيەت ۇيىندە ەلى مەن جەرىنە سىيلى بولعان باتىربەك بابانىڭ ءومىرى مەن تاريحي تۇلعاسىن تانۋعا ارنالعان عىلىمي ءماجىلىس ۇيىمداستىرىلدى. «قاراكوز» مەيرامحاناسىنداعى استا ارۋاق قونعان ءازاتانىڭ رۋحىنا قۇران-قاتىم ءتۇسىرىلدى.
ابىز تاريح كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەكى عاسىردان سوڭ انىقتاپ بەردى
جاقىندا جۋالى اۋدانىنا قاراستى كۇرەڭبەل اۋىلىنداعى داتقاساز دەپ اتالاتىن شۇرايلى جەردەن باتىربەك داتقا رىسبەك ۇلىنىڭ كەسەنەسى بوي كوتەردى. سونداي-اق, باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىنىڭ جانىنا داتقانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. اۋدان ورتالىعىنداعى مادەنيەت ۇيىندە ەلى مەن جەرىنە سىيلى بولعان باتىربەك بابانىڭ ءومىرى مەن تاريحي تۇلعاسىن تانۋعا ارنالعان عىلىمي ءماجىلىس ۇيىمداستىرىلدى. «قاراكوز» مەيرامحاناسىنداعى استا ارۋاق قونعان ءازاتانىڭ رۋحىنا قۇران-قاتىم ءتۇسىرىلدى.
بىلە بىلگەن ادامعا, بۇل, ارينە, از قۇرمەت ەمەس. بىراق باتىربەك داتقا رىسبەك ۇلى دەگەن كىم؟ ول ەلىنىڭ تاريحىندا, حالقىنىڭ جادىندا قانداي قادىر-قاسيەتىمەن قالدى؟ سولتۇستىكتە «اعا سۇلتان», وڭتۇستىكتە «داتقا» دەگەن لاۋازىم العان بايىرعى قازاق بەكتەرى مەن بيلەرى بولعان. ول سولاردىڭ قاي شوعىرىنا جاتادى؟ قاي بيىگىندە تۇرۋعا لايىق؟
تاريحي دەرەككە كوز جۇگىرتەيىك. باتىسىمىزدى بويلاي وتىرىپ, سولتۇستىگىمىزدەن سۇعىنا كىرگەن وتارشىلدار وڭتۇستىككە دە ويىسقان كەز. جەرگىلىكتى حالىقتى شوشاڭداعان مىلتىعىمەن شوشىتپاۋ ءۇشىن, قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىرلار «ءاسكەري ەكسپەديتسيا» دەگەن اتتى بۇركەنگەن. سول باسقىنشىلاردى باسقارعانداردىڭ ءبىرى گەنەرال ميحايل چەرنياەۆ بولاتىن. موگيلەۆ گۋبەرنياسىنىڭ تۋبىشكا دەگەن دەرەۆنياسىندا تۋعان ونىڭ پەشەنەسىنە, وكىنىشكە قاراي, تاشكەنتتىڭ تورىنە رەسەي يمپەرياسىنىڭ ەكى باستى سامۇرىق قۇسى بەينەلەنگەن تۋىن تىگۋدى جازىپتى. وعان دەيىن دە ءبىراز قاندى جورىقتارعا قاتىسقان, ارينە. مىسالى, 1858 جىلى ارال تەڭىزىن جاعالاي وتىرىپ حيۋا حاندىعىنا قارسى كوتەرىلگەن قوڭىرات قالاسى تۇرعىندارىنا كومەك قولىن سوزىپتى دەسەدى. ودان كەيىن كاۆكاز حالقىن وتارلاۋعا قاتىسقان. ءبىراق رەسەي پاتشاسى ونى قايتادان ورتا ازياعا جىبەرەدى دە ول 1864 جىلى ومبىدا قارۋلى وترياد جاساقتاپ الىپ, ءاۋليەاتا, شىمكەنت جانە تاشكەنت قالالارىن رەسەي بوداندىعىنا قاراتۋ ماقساتىندا جورىققا شىعادى. ءسويتىپ, ەجەلگى تاراز شاھارىنىڭ ورنىنا سالىنعان اۋليەاتا قالاسىن زەڭبىرەكپەن اتقىلاپ, باسىپ الادى. ودان كەيىن شىمكەنت, تاشكەنت قالالارىنا شۇيلىگەدى. قارۋ-جاراق قۇپياسىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ساياساتتىڭ قۋلىق-سۇمدىقتارىن دا ءبىر كىسىدەي مەڭگەرگەن ول جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بەلگىلى ءھام بەدەلدى تۇلعالارىمەن دە مامىلە جاساۋعا ءماتتاقان بولىپتى.
گەنەرال م. گ. چەرنياەۆتىڭ سول كەزدە جازعان حاتىنا ۇڭىلەيىك.
«بۇل كىسىلەردىڭ اراسىنداعى باتىربەك داتقا – مەن ءۇشىن وتە قۇپيا تۇلعا. يسلام دىنىنە, سالت-داستۇرىنە وتە بەرىك. ورىستاردى جات دىندىلەر دەيدى. باسقا داتقالارعا قاراعاندا وڭتۇستىك وڭىردە حالىق اراسىندا اتاق-ابىرويى وتە زور, بۇلاردى وزگە داتقالار دا اشىق مويىندايدى. سولتۇستىك ءوڭىردى مەكەندەگەن قىرعىز-قايساقتار كوسەمدەرىنىڭ الاۋىزدىعى ءورشىتىلىپ, رەسەي قاراماعىنا ءوتۋلەرى قامتاماسىز ەتىلگەن جوق پا؟ وسى ساياساتتى, ءادىس-ايلانى وڭتۇستىك ءوڭىر حالقىنىڭ كوسەمدەرىن ارازداستىرۋ ماقساتىندا, سىزدەردىڭ قامقورلىقتارىڭىزبەن تەزدەتىپ ىسكە اسىرۋ كەرەك.
بايزاقتىڭ ءولىمىن ءوز ماقساتىما پايدالاندىم, ونىڭ ولىمىنە ساپاق, شوقاي, باتىربەك داتقالار كىنالى, وزدەرى بىرگە كەلىسسوزگە بارمادى, بايزاقتى جالعىز جىبەردى دەپ جەرگىلىكتى سەنىمدى ادامدار ارقىلى سىبىس تاراتتىم. بۇل قۇپيا ارەكەتىم ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. قازىر ماعان كەلىپ جاتقان استىرتىن مالىمەتتەر بويىنشا, بايزاقتىڭ كەيبىر تۋىستارى باسقا داتقالاردىڭ تۋىستارىمەن اراز بولۋدا.
بايزاق داتقانىڭ كەلىسسوزدەن ءتىرى قالمايتىنىن بىلدىك, سول ءۇشىن دە ورىس وفيتسەرلەرىن قاسىنا قوسپادىم, تاتار ءتىلماش پەن ەكى تاتار ۋنتەر وفيتسەرىن قوستىم, بارلىعى مۇسىلماندار عوي (ماگومەتاندار).
باتىربەك داتقا جونىندە بارلىق اقپاراتتى زامانداستارى بايزاق, شوقاي, ساپاقتاردان ءبىلىپ العان سوڭ, ەكىنشى رەت ول كىسىنى وزىمە تاعى دا شاقىرتىپ ءسويلەستىم. ءبىرىنشى كەزدەسۋىمدە ءاڭگىمەگە روتميستر شوقان ءۋاليحانوۆ قاتىسقان بولاتىن. ەكىنشى كەزدەسۋىمىزدە روتميستر قاتىسقان جوق, ول ماعان رەنجىپ, ەكسپەديتسيادان كەتىپ قالعان. روتميستردىڭ ماعان رەنجىپ كەتۋىنە, ەستۋىمشە, باتىربەك داتقانىڭ تىكەلەي قاتىسى بار, سەبەبى, ەكەۋى وڭاشا كەزدەسكەن, روتميستردى ول جات دىندىلەرگە كومەكتەسىپ ءجۇرسىڭ دەپ كىنالاعان, ءوز حالقىڭا قارسى سوعىسىپ ءجۇرسىڭ دەپ ايىپتاعان كورىنەدى. ولارعا شىداماعان روتميستر ش.ءۋاليحانوۆ ەكسپەديتسيادان كەتتى…».
ابىز تاريحتى الداي المايسىڭ. رەسەي يمپەرياسى مەن م.چەرنياەۆتىڭ ىشىنە بۇككەن ايارلىعىن قازاق حالقى, مىنە, كسرو بوداندىعىنان ازات بولىپ, ءتاۋەلسىز ەل تاريحىن قايتا قاراپ, قايتا تۇزەپ, قايتا جازا باستاعان كەزەڭدە تىڭ دەرەكتەر ارقىلى ءبىلىپ وتىر. رەسەي پاتشالىعى گەنەرالدارىنىڭ اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا بولعان ايلا-تاسىلدەرى دە اشكەرەلەندى.
داتقالاردىڭ ەلى مەن جەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن بولە-جارا زەرتتەپ, تاريحتان بولە-جارا ورىن بەرۋگە بولماس. قازاق تاريحى ءۇشىن ساپاق داتقا, شوقاي داتقا, بايزاق داتقا, باتىربەك داتقا جانە باسقا دا تولىپ جاتقان داتقالار دا شوقجۇلدىزدىڭ شوعىرىنداي دارا. ونى گەنەرال م.چەرنياەۆ جاۋ بولسا دا مويىنداپتى. ول رەسەي اعزامىنىڭ سوعىس مينيسترىنە جولداعان حاتىندا تاريح شىندىعىنان اۋىتقىماي, قازاق داتقالارىنىڭ رۋ-رۋعا, جىك-جىككە بولىنبەگەنىن, قايتا ءبىر-بىرىنە قۇرمەتپەن قارايتىنىن جازعان. بۇل قۇجات بولماسا, بۇگىنگى ۇرپاق: «بايزاق داتقانىڭ ولىمىنە ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى ساپاق داتقا, شوقاي داتقا جانە باتىربەك داتقا كىنالى», دەگەن جالعان دەرەككە سەنىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, الدە قايتەر ەدى؟!. وسى ارادا بۇل شىندىقتى ەلگە جەتكىزگەن تاريحشى, عالىم د. دانياربەكوۆكە ۇلكەن راحمەت. ول گەنەرال م.چەرنياەۆتىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ سوعىس ءمينيسترى بوري-سوۆقا جازعان قۇپيا حاتىن تاشكەنت ارحيۆىنەن تاۋىپ الىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق تاريحىنىڭ اينالىمىنا قوسىپ وتىر.
ارينە, ءبىر جولدىڭ بويىندا جاتقان اۋليەاتا, شىمكەنت جانە تاشكەنت سياقتى ىرگەلى قالالاردى باسىپ الىپ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا سالىپ بەرگەن گەنەرال دا قۇرمەتتەن كەندە قالعان جوق. رەسەي پاتشاسىنان العان وردەندەرى مەن مەدالدارىن بىلاي قويعاندا, يۆان گروزنىي پاتشانىڭ تۇسىندا ەدىل مەن جايىقتان باستاپ ەرتىسكە دەيىنگى ارالىقتاعى بايلىققا تولى بايتاقتى رەسەي پاتشالىعىنا تارتۋ ەتىپ, سىي-سياپاتقا كەنەلگەن باۋكەسپە, قاراقشى ەرماكتان كەيىن ارال تەڭىزىن وراعىتىپ, ءتاڭىرتاۋدى جەبەلەپ, قاراتاۋدى جاعالاپ, قازىعۇرتتى كوكتەي ءوتىپ, تاشكەنتكە تۋ تىككەن گەنەرال م.چەرنياەۆ «تاشكەنت ارىستانى» دەگەن اڭىزعا بەرگىسىز اتاقتارىمەن دە تانىلىپتى.
ودان بەرگى ارادا, ارينە, ەكى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, مىنە, ەندى, سول باتىربەك داتقا تۋىپ, بيلىك قۇرعان جۋالى ءوڭىرىن باتىربەك قۇلەكەەۆ دەگەن بىلىكتى ازامات باسقارىپ وتىر. ول وسى اۋدانعا اكىم بولىپ تاعايىندالىسىمەن تاۋ جايلاعان حالىقتىڭ تاريحىن ءبىلىپ, ەستى كىسىلەرىمەن ارعى-بەرگىدە وتكەن وسيەتتى ەرلەرىنىڭ ۇرپاققا ۇلگى بولار ءىسىن زەردەلەگەن. سوندا اۋدانداعى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءوڭىردىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جاراس مۇراتاي باتىربەك داتقانىڭ تاريحى تۋرالى ايتقان. باسقا دا جاناشىر جاندار ءوز ۇسىنىس, پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, ەلدىك ءمانى بار ەرەكشە ىسكە ەل بولىپ جۇمىلاتىندارىن جەتكىزگەن. مىنە, سول اقىل-كەڭەستىڭ ءناتيجەسى, ۇلكەن ءىس قولعا الىنىپ, ۇلكەن شارۋا تىندىرىلدى.
مايلىقوجا اقىن ءوز كوزىمەن كورىپ, كۋا بولعان قيلى زاماننىڭ قيىن جىلدارى جايلى جازىلعان «ەلگە قونىس اپەرگەن» دەگەن ولەڭىندە:
جۋالىدا باتىربەك
كەلمەگەن جاۋى قاسىنا,
ارىستان وندا جاتىر دەپ.
ارعى اتاسىن سۇراساڭ,
رىسبەك, شىنەت – اسىل تەك,
سيقىمعا قونىس اپەردى,
اياماي كۇشىن ازىرلەپ,
سوڭىنا ەرگەن حالقىنا,
نە دەسە سونى ماقۇل دەپ, – دەپ جىرلاپتى. سونداي-اق, باتىربەك داتقا بايانىن زار زامان سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ:
اسسالاۋماعالايكۇم, ءداۋ باتىربەك,
تۋعانىڭ حابارلادى: «سەن كەلسىن»,– دەپ.
باۋىرىڭنىڭ يمانى جولداس بولسىن,
ايتپاق ەدىم كوڭىلدى ءوزىم دە كەپ, -
دەپ باستالاتىن ولەڭىنەن دە وقۋعا بولادى. ال ول كەزدەگى تەكتى اقىنداردىڭ نازارىنا تۇسۋگە باي بول, باتىر بول, بي بول, داتقا بول, ارينە, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ بيلىگى مەن بەدەلى جەتە بەرمەگەن.
عىلىمي ماجىلىستە ءسوز العان شەشەندەردىڭ اراسىنان قازاقستان جانە قىرعىز ۇلتتىق اكادەميالارىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور سەيىتحان جوشىباەۆتى دا كورىپ قالدىق. تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار ءابدۋالىنىڭ دە قوقان, حيۋا حاندىقتارىنىڭ وزبىرلىقتارى تۋرالى ءتاپسىرلەرى ءتانتى ەتتى. بەلگىلى جازۋشى ەركىنبەك تۇرىسوۆتىڭ تاريحتىڭ تەرەڭىنەن قوزعاعان سىرلارى دا دۋالى اۋىزدان شىققاندىعىن ءبىلدىرىپ تۇردى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى,
كۇرەڭبەل اۋىلى.
