باتا بەر, اتا!
ەلىن ءسۇيۋ, جەرىن ءسۇيۋ, بارلىق ادامدارعا ءتان قاسيەت سەكىلدى.
جەرى مەن ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك – بۇل وتانعا دەگەن ماحاببات!
وتان دەگەن نە؟
وتاندى قالاي سۇيەدى؟
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ رەتىندە ءبىز ءوز تۇسىنىگىمىزدى بايانداپ كورەلىك.
ەلىن ءسۇيۋ, جەرىن ءسۇيۋ, بارلىق ادامدارعا ءتان قاسيەت سەكىلدى.
جەرى مەن ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك – بۇل وتانعا دەگەن ماحاببات!
وتان دەگەن نە؟
وتاندى قالاي سۇيەدى؟
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ رەتىندە ءبىز ءوز تۇسىنىگىمىزدى بايانداپ كورەلىك.
سۇيىسپەنشىلىك اتتى ۇلى پاتريوتتىق سەزىم (ەگەر بويىندا بار بولسا) – ءوز شاڭىراعىن, تۋعان اۋىلىن, سوسىن تۇتاس قازاق بايتاعىن ىستىق ەتپەي قويمايدى. اقىل-ەسىن جيا كەلە ءار ازامات وتان دەگەن سوزگە تۇتاس قازاق بايتاعىن سىيعىزاتىن بولادى. وسىنداي سەزىم ۇستىندە وتىرعاندا: «وتاندى سۇيە ءبىلۋ كەرەمەت قاسيەت. قازىر سول وتانىڭ تۋرالى ويلان دا, كوز الدىڭا ەلەستەتشى! وتان دەگەن نە؟ نە كورىپ وتىرسىڭ؟ ول ساعان نەسىمەن ىستىق؟» دەپ سۇراي قالسا, ارينە, ادامنىڭ بىردەن ساسىپ تا قالۋى مۇمكىن. ال ويلانىپ الىپ بارىپ جاۋاپ قايتارۋعا دا بولادى. ال ماعان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تۋرا كەلسە, مەنىڭ كوز الدىما بالا كەزدە جالاڭاياق تابانىمدى كۇيدىرگەن تەرەڭشاعىل مەن يتقارانىڭ قۇمدارى, اقمىش بۇلاعى مەن شەرعالا تاۋى ەلەستەر ەدى. سودان كەيىن بارىپ «مەنىڭ قازاقستانىم!» دەپ كوكىرەك كەرە ماقتانىشپەن ايتقىزاتىن كوكشەتاۋدىڭ وقجەتپەسى, باياناۋىل كولدەرى, شىڭعىستاۋدىڭ جيدەبايى, الماتىنىڭ شىڭدارى, بەتپاقدالانىڭ قۇمدارى, ءۇستىرت پەن سارىارقا اتتى قازاقتىڭ ەن دالاسى كوز الدىمنان ءتىزىلىپ وتە باستار ەدى. مەن شىنىمدى ايتىپ وتىرمىن. بۇلار مەنىڭ وتانىم, بۇلار جەر اتتارى.
وتان دەگەن تۇسىنىك تەك قانا جەر اتاۋلارىنا بولا قالىپتاسادى دەسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. وتان ۇعىمىن بويىڭا سۇيىكتى ەتەتىن نارسەلەر كوپ. ونىڭ ماعىناسى ۇلى.
وتان – ول تەك قانا بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كورىكتى جەرلەرى ەمەس!
وتان – ول عاسىرلار بۇرىن شەيىت بولىپ كەتكەن ولىلەردىڭ رۋحى مەن مولاسى دا.
ول – تىرىلەردىڭ ازاماتتىق كەلبەتى مەن ونەرى دە.
وتان – ەلىڭ مەن جەرىڭنىڭ بارلىق جاقسىسى مەن جامانى دا.
مەن – وتانىن سۇيەتىندەردىڭ ءبىرىمىن!
مەنىڭ وتانىم – ماڭعىستاۋدان باستالاتىن قازاقستان!
مەنىڭ وتاندى ءسۇيۋ اتتى قالىپتاسقان قاسيەتىمدە دوسپامبەت پەن اقتامبەردى جىرلارىنىڭ, جيرەنشە مەن اسان قايعى ويلارىنىڭ دا ۇلەستەرى از بولماس. ولاردىڭ اسقاق رۋحتارى ماعان ازاماتتىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگىن, ازاتتىقتىڭ قانداي قاجەت ەكەندىگىن جىكتەي ءتۇسىندىرىپ, بولمىسىمدى قالىپتاستىردى دەپ ويلايمىن.
ەلدىڭ قاسيەت تۇتىپ, ءتاۋ ەتۋگە شۇبىرىپ جاتاتىن تۇركىستان مەن بەكەت اتا مەشىتتەرى مەنىڭ وتانىم اتتى كەڭىستىگىمنىڭ بيىك شوقىلارى سەكىلدى.
اۋليە دومالاق انا مەن ايشا ءبيبى كۇمبەزدەرى, بايان سۇلۋ مەن قىز جىبەك جىرلارى ايەل زاتىنا دەگەن قۇرمەتىڭدى, سۇيىسپەنشىلىگىڭدى ارتتىرا تۇسەدى.
استانا مەن الماتى, ءتىپتى جەرمەن-جەكسەن بولىپ جاتقان سارايشىق پەن سىعاناق, وتىرار مەن ساۋران دا كەز كەلگەن قازاقتىڭ وتانعا دەگەن سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا ەڭبەك ەتۋدە.
الماتىنىڭ اپورتى مەن شيەلىنىڭ قاۋىنى دا وتانىڭدى ىستىق ەتە تۇسەدى.
كىسىنىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرىنىڭ نۇرلانا تۇسۋىنە ولاردىڭ زامانداستارىنىڭ پاراساتى مەن كىسىلىك تۇلعالارىنىڭ, ونەرى مەن اتقارعان ىستەرىنىڭ دە اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن باستاساق, بۇل ءتىزىمگە مەنىڭ وزىمە اسەر ەتكەندەردى: اكە تۇتقان نۇرپەيىسوۆ پەن نۇرشايىقوۆتاردى, اعا تۇتقان ءابىش پەنەن ولجاستاردى, ءىنى تۇتقان يمانعالي مەن قىرىمبەكتەر, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن بەيبىت ساپارالى سەكىلدى ارداگەرلەر مەن ازاماتتار اتتارىن تىزە باستار ەدىم. بۇلار جانە مىڭداعان ەلىم دەپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر – وتان اتتى اق وردانىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ تۇرعان ادال باقاندارى. مەن ءۇشىن دوستارىم, سىرلاستارىم قويشىعارا مەن اقسەلەۋلەردىڭ ورنى تىم ەرەكشە… مىنە, مەنىڭ وتانىم وسىلار!
مەنىڭ قازاقستانىمدى, وتانىمدى سۇيۋىمە وسى سەكىلدى جەرلەر مەن ماقساتتى ەڭبەك ەتكەن ارمانى اسقاق ەرلەردىڭ, رۋحتار مەن ارۋاقتاردىڭ اسەرى بولعانى اقيقات نارسە.
مەنىڭ ماڭعىستاۋدى سونشالىقتى سۇيۋىمە ونەرلى اۋىلداستارىمنىڭ دا: انشىلەر كۇرىش پەن ءىزباساردىڭ, كۇيشىلەر سەرجان مەن اماننىڭ دا اسەرى از بولماعان بولار.
وسىلار – مەنىڭ وتانىم!
جاقىن ارادا, ءبىر ءساتتى كۇنى, استانادان اقتاۋعا ۇشاتىن ۇشاقتا ءازىربايجان قونارباەۆ پەن بورانباي تىلەپوۆ ەسىمدى ازاماتتارعا كورشى وتىرىپ قالعان ەكەنمىن. قازاق زاعيپتار قوعامىنىڭ (اقتاۋداعى) وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى بورانباي ءىنىم استانادا وتكەن زاعيپتار جيىنىنان كەلە جاتقان بولىپ شىقتى.
ءازىربايجان تانىستىرىپ جاتىر. ءبىر-بىرىمىزگە قويىلعان ءبىر-ەكى سۇراق-جاۋاپتان سوڭ مەن بورانباي بولمىسىن بايقاپ تا قالدىم. قوس جانارى جوق بولسا دا جۇرەگىندە, ساناسىندا جانعان شىراعى ماڭايىنا ساۋلە شاشىپ تۇرعانداي اسەر ەتتى.
زاعيپتار جيىنى تۋرالى اڭگىمە ەتكەن ول ءبىر كەزدە: «سايىن اعا, مەن ءسىزدى جاقسى تانيمىن» دەگەنى. سولاي دەپ الىپ ول مەنىڭ ولەڭدەرىمنەن ۇزىندىلەردى جاتقا وقي باستادى. بايقاپ وتىرمىن, وقىعانى تەك قانا تۋعان جەرگە, ەل مەن ونەرگە ارنالعان پاتريوتتىق, ءوتانسۇيگىشتىك شۋماقتار ەكەن.
بىرىنەن كەيىن ءبىرىن شۇبىرتىپ وقىپ وتىر, ايتىپ وتىر. ءازىربايجان ەكەۋمىز تاڭدانا تىڭداپ قالىپپىز.
اق ساعىم تاۋلار قالىپتى-اۋ كەۋىپ بۇلاقسىز,
اق شاعىل قۇمدار, ورمانسىز, نۋسىز, قۇراقسىز.
جول ءتۇسىپ ەگەر ماڭعىستاۋ جەرىن باسساڭىز,
جاتسىنباي جاقىن تارتاسىز ونى, بىراق, ءسىز…
مىنە, سايىن اعا, ءسىزدىڭ ماڭعىستاۋىڭىز وسىنداي دەپ قويادى…
شۇعىلا شاشىپ مەيiرiن مىڭعا تاراتا,
الىستى جاقىن ەتەدi عاجاپ بiر اتا.
جەلەي گور اتا, جەبەي گور اتا – باتا بەر,
ەر بەكەت-اتا, اۋليە-اتا, پiر-اتا!
ەر بەكەت-اتا, اۋليە-اتا, باتا بەر اتا,
پiر بەكەت-اتا!
ءسىزدىڭ قازىر ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن «بەكەت اتا» اتتى ءانىڭىزدى ەستىگەن سايىن ءوز باسىم كەنەتتەن قاناتتانىپ كەتكەندەي, ءبىر قامقورىم بارداي سەزىنەتىن ادەت تاۋىپ الىپپىن. كوز كورمەيدى, بىراق اتانىڭ باسىنا بىرنەشە رەت بارىپ قايتتىم.
وتانىن سۇيگەن, ەلى مەن جەرىن سۇيگەن وسى زاعيپ جىگىت مەنىڭ وتان تۋرالى تۇسىنىگىمنىڭ شەكاراسىن كەڭەيتە ءتۇستى. سول كەڭىستىگىمنەن وسى زاعيپ جىگىت تە ءوز ورنىن تاۋىپ ورنىعىپ ەدى.
مەن – ماڭعىستاۋلىقپىن. ماڭعىستاۋ – ۇرپاقتار باسىن بىرلىككە شاقىرىپ, رۋحاني تازالىققا ۇندەپ جاتاتىن 360 اۋليەسى بار ولكە. سولاردىڭ ىشىندە بەكەت اتا ورنى ەرەكشە.
اكەلەرىمىز ءار اس قايىرعان سايىن باتاسىنا بەكەت اتىن قوسىپ: «مەدينادا مۇحاممەد, تۇركىستاندا قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا ءپىر بەكەت» دەپ, باتاسىنا قوسىپ وتىراتىن. بالا كۇننەن قۇلاققا دا, جۇرەككە دە ورنىققان تۇسىنىك ەدى, بۇل.
شەشەلەرىمىز شوشىنىپ قالسا «بەكەت» دەپ ءوزىن جۇباتىپ جاتاتىن.
ادامدار «بەكەت اتسىن» دەپ, ءوزىنىڭ اقتىعىن دالەلدەيتىن.
كوپشىلىك ايەلدەر بەكەت اتىن اتاماي جاي عانا «اتا» دەيدى.
سول ءسوز بۇ كەزدە جۇرت اۋزىنا دا ءجيى تۇسەتىن بولىپتى. «اتا باسىنا بارىپ قايتامىن» – دەي سالادى.
قىلمىستىلار مەن سۋايتتار دا بەكەت اتىنا جالىنىپ, ءبىر كەشىرىم ەتەرىنە سەنەدى… ءوزىنىڭ كىناسى مەن كۇناسىنىڭ سالماعىن بەكەت اتاعا جاساعان قۇرمەتىمەن جەڭىلدەتپەككە تىرىسىپ قۇرباندىق شالىپ, ساداقا بەرىپ جاتادى.
ۇزاق جولعا شىققان جولاۋشىلار «بەكەت» دەپ جولعا شىعىپ, ونىڭ قامقور بولاتىنىنا سەنىممەن اتتانادى…
ءبىزدىڭ ولكەدە ماڭعىستاۋ مەن بەكەت اتىنا دەگەن ماقتانىش پەن قۇرمەت سەزىمى ءار ازاماتىنىڭ كوكىرەگىندە دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن.
ەلىنىڭ باتىرلارى مەن بيلەرىن, اقىندارى مەن اۋليەلەرىن شاتتانا جىرعا قوسۋ بارلىق اقىنداردىڭ مىندەتى سەكىلدى. ءبىز دە قۇرالاقان ەمەسپىز.
ۇستىمىزدەگى جىلى مەن دە «بۇل ماڭعىستاۋ – ەر بەكەتتىڭ وتانى» (592 جول) جانە «اداي دەگەن جۇرتىم بار» (350 جول) اتتى كولەمدى شىعارمالار جازىپپىن. ۇزىندىلەر كەلتىرە كەتەيىن…
بۇل ماڭعىستاۋ – ەر بەكەتتىڭ وتانى
ماڭعىستاۋىم – اتا-بابام مەكەنى,
ەجەلگى ەلمىز, تامىر تەرەڭ كەتەدى.
شاقىرادى مەنى بۇگىن ساپارعا,
جانعا قىمبات ويلاردىڭ ءبىر جەتەگى – دەپ باستالاتىن بۇل شىعارمادا:
بۇل ماڭعىستاۋ – ءپىر بەكەتتىڭ وتانى,
سۋسىز دالا, قۇممەنەن سور, جوتالى.
ۇلى تەڭىز, ۇلى ويپات وسىندا,
بايلىعىمەن اسقان داڭقى, اتاعى.
ەلىم, جۇرتىم ەڭىرەگەن ەر ەدى,
تاريحتىڭ ساقتالىپتى دەرەگى.
بۇل ماڭعىستاۋ – ەر بەكەتتىڭ وتانى,
تازارتىلعان قالماق جاۋدان جەر ەدى.
كيەلى جەر, اۋليەلى مەكەنىم,
ءبىز بىلەمىز قاسيەتتىڭ نە ەكەنىن.
ءۇش ءجۇز الپىس, ەندى تاعى بەكەت دەپ,
ماقتانامىن, ارقالانىپ كەتەمىن – دەيتىندەي جولدار دا بار ەكەن.
* * *
باق دارىعان ۇرپاق بولدىق ءبىز دەگەن!
…و, اۋليەم! ەلىڭ مىناۋ, ەگەمەن!
قازاعىڭنىڭ كۇنى تۋدى اقىرى,
بۇ كۇندەرى ەش ۋايىم جەمەگەن.
* * *
ۋا, اتاشىم! ءسىزدى اقىندار جىر عىپتى,
دەيدى اتا ارمان ەتكەن بىرلىكتى.
ادىلەتتى اڭساپ وتكەن اۋليە,
ۋاعىزداپ بەرەكەلى تىرلىكتى.
سودان بارىپ سەزىم-سەنىم جەتەكتەپ,
ءبىر شاپاعى تيەدى دەپ ەسەپتەپ,
قىسىلعاندا, قينالعاندا ۇرپاعىڭ,
جالبارىندى اتىڭدى اتاپ, «بەكەت!» دەپ.
بەكەت دەسە جاۋ دا, ءتىپتى, سەنەدى,
نە تەنتەكتەر اتىڭدى ايتسا كونەدى.
اۋليە جان ۇرپاقتارىڭ ريزا,
ءپىر اتانىڭ دەيدى ءتيدى كومەگى.
باتىرلىعى – اتى شىقتى – ەر بەكەت!
ۇستازدىعى – اتى شىقتى – ءپىر بەكەت!
اۋليەم دەپ جالىنادى ادايلار,
تابىنعانى, سۇيىكتىسى – ءبىر بەكەت!
مەن جازعان «ەر بەكەت اتا, ءوزىڭسىڭ ەلدىڭ ۇرانى» اتتى ولەڭىمە شىمكەنتتىك سازگەر ومىرزاق وسپان ءان دە شىعارعان.
بۇل داستانىمىزدىڭ سوڭعى شۋماقتارى ماڭعىستاۋ ماقتانىشى كاسپي تەڭىزىنىڭ تولقىندارىمەن سىرلاسۋ تۇرىندە اياقتالادى.
پانا تۇتتىق, ەي كاسپيىم, ساياڭدى,
ويلاما تەك ساقتاندى دەپ, اياندى.
سەنىڭ ءاربىر تامشىڭ مەنىڭ كوز جاسىم,
ەندى, مىنە, قوشتاسار كۇن تاياندى.
ءسوز دە, ءىس تە كەلە جاتىر تارتىلىپ,
كۇش-قۋات تا بارا جاتىر سارقىلىپ.
ەسەسىنە ويلار قاماپ, جامالار,
اسىپ-تاسىپ, كۇننەن كۇنگە ارتىلىپ.
بۇل ساپارعا شاقىر ەندى جاستاردى,
ارماندىلار باعىندىرار اسقاردى.
جاستار عانا تىرشىلىكتىڭ قوجاسى,
قامقورلاماق جەردى, تەڭىز, اسپاندى.
ارمان جولدا جاستار ەندى القىنسىن,
جىگەر جانىپ, جەڭىس ىزدەپ تالپىنسىن.
انا ءسۇتتىڭ, اتا قاننىڭ قۋاتى,
ەلىم دەگەن ۇران جولدا سارقىلسىن…
جاقىن ارادا قويشىعارا سالعارا ۇلى بەكەت اتاعا زيارات ەتۋگە ماڭعىستاۋعا كەلدى.
تاڭ الدىندا اقتاۋدان شىعىپ, تۇسكە جاقىن اتانىڭ باسىنا جەتىپ, سول كۇنى اتا باسىنا تۇنەپ قالدىق. زياراتشىلارمەن تانىسىپ, سۇراسىپ جاتىرمىز. ءبىر توپ ادام قاراعاندىدان بولىپ شىقتى. اتىراۋ مەن اقتاۋدىڭ ادامدارى كوبىرەك, بىراق قازاق بايتاعىنىڭ ءار قيىرىنان, قاراقالپاقستان مەن تۇركىمەن جەرىنەن دە ءبىراز كىسىلەر بولدى. رەسەيدەن كەلگەن وزگە ۇلت ادامدارى دا ءجۇر.
ايتا كەتەرلىك ءبىر عاجاپ نارسە – اتا باسىندا زياراتشىلارعا قۇران وقىپ بەرەتىن كىسىدەن باسقا كەلگەن مىڭداعان حالىقتى كۇتىپ جاتقان ەشكىم جوق. زياراتقا كەلگەن ايەلدەر مەن قىزدار, جاس جىگىتتەر حالىققا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن ارنايى دايىندىقتان ءوتىپ كەلگەن ماماندار سەكىلدى. كۇن سايىن بۇرىن كەلگەندەردەن سوڭعى كەلگەندەر ۇيرەنىپ الىپ, مىڭداعان كىسىگە كۇنىنە بەس مەزگىل داستارقان جايىپ, قۋىرداعى مەن شايىن بەرسە, كەشكە قوناق اسى بەرىلەدى ەكەن.
ءبىز قوناتىن كۇنى كەشتە 100 تاباق جاسالدى. ءار تاباققا 7 كىسىدەن. دالادا جۇرگەندەرى قانشاما. كۇنى بويى قايتىپ كەتكەندەردى ەسەپتەمەگەندە, قونۋعا قالعاندارى 1000 كىسى شاماسىندا دەپ جوبالادىق. بارلىعىنا تاپ-تازا توسەك, جاستىعى دايىن.
بەكەت اتانىڭ وعلاندىداعى مەشىتى جاڭاوزەننەن 150, اقتاۋدان 300 شاقىرىمعا جۋىق قاشىقتا. العاش كەلگەندەردىڭ كوبى اۋليە باسىنا تۇنەپ كەتۋدى جوسپارلاپ كەلەدى. تاڭ الدىندا تۇنەپ قالعان زياراتشىلار كەيىن قايتادى.
ءار تاڭدا بەكەت اتانىڭ وعلاندىداعى مەشىتىنەن وزدەرىن رۋحاني جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ العان, بۇل تىرلىكتە ءبىر شارۋا بىتىرگەندەي, ءۇمىت اتتى كەرۋەننىڭ جولاۋشىسى اتانىپ, كوكىرەك كىرىنەن تازارعان جاڭا شەرۋشىلەر اتتانىپ جاتادى…
تاڭ اتپاي قايتىپ بارا جاتقانداردى اۋىستىرۋعا, ماڭگىلىك رۋحانيات كەرۋەنىنىڭ ءبىر نۇكتەسىنە اينالعىسى كەلگەندەر, سولارعا قارسى باعىتتا, اتاسىن اڭساپ كەلە جاتقاندار كەرۋەنى شۇبىرىپ قارسى ءوتىپ جاتادى.
ءبارى دە قاسيەتتى اتاسىنا بارىپ ارىلىپ قايتپاق. ءبارى دە ءبىر رۋحاني ىزدەنىس ۇستىندە. ءبارىنىڭ ويىندا كىسىلىك پەن يماندىلىق…
جولدارىڭ بولسىن, كىسىلىك جولعا شىققان, رۋحانيات جولىنان ءنار الىپ قايتپاق بولعان جولاۋشىلار!
ءبارىمىز دە جولاۋشىمىز. ءبىر كۇنى ءبارىمىز دە جەتەتىن جەرىمىزگە جەتىپ تىنامىز. تازالىقپەن جەتەيىك سول مەجەگە…
سايىن نازاربەك ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
