مەملەكەت پەن كاسىپكەرلىكتىڭ ىقپالداستىعى – ورەلى ماقسات

كەشە اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. ونىڭ كۇن تارتىبىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بيزنەس ورتانى ودان ءارى جاقسارتۋ ماسەلەسى قارالدى. بۇگىن مەن سىزدەردى كەلەلى ءما­سەلە بويىنشا شاقىرىپ وتىرمىن. وسى زالدا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ىسكەر ادامدارى وتىر. ارينە, ءبىز بارلىق كاسىپكەرلەردى بىردەي بۇل جيىنعا شاقىرا المادىق. سىزدەر ارقىلى ءبىز ەلىمىزدىڭ بارلىق ىسكەر ازامات­تارىمەن پىكىر الىسىپ وتىرمىز دەپ ەسەپتەيمىز, دەپ باستاعان ەل­باسى وسىدان ءبىر اي بۇرىن جاريا­لانعان ستراتەگيالىق جوسپار-2020 باعدارلا­ما­سىندا كوتەرىلگەن نەگىزگى ماسەلە ەلىمىزدى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامىتۋ بولعانىن اتاپ ءوتتى. جولداۋدا ونى قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگى جان-جاقتى اي­تىلدى. بۇگىن بىزگە ۇكىمەت ءمۇ­شە­لەرى يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لاماسىن جاريا ەتەدى. مۇنىڭ بارلىعى بيزنەستىڭ قاتىسۋىمەن عانا جۇزەگە اساتىن شارالار, دەدى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمەن وتكىزىلگەن ءجۇز­دەسۋدىڭ كىرىسپە سوزىندە. ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىناۋ اسقارالى باعدارلامانى ورىنداۋعا قاراجاتتىڭ دا, ءمۇم­كىندىكتىڭ دە بار ەكەندىگىن ايتا كە­لىپ, بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەلەرىن وعان بەلسەنە ارالاسۋعا شاقىردى. – بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسا وتىرىپ, بيزنەس وكىلدەرى مەملەكەتكە كومەكتەسەدى, وتانىنا كومەكتەسەدى, وزدەرىنىڭ دە جاعدايىن تۇزەيدى, – دەپ اتاپ كور­سەتتى ەلباسى. ەندى بۇل شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ مەملەكەتتىڭ سىزدەرگە جاسايتىن كومەگى قانداي؟ نە ءنار­سە كەدەرگى؟ مىنە, بۇگىن وسى ماسە­لەلەر توڭىرەگىندە اشىق اڭگىمە وتكىزەيىك. ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى بەلگىلەنگەن يندۋستريالاندىرۋ باع­دارلاماسى ەڭ الدىمەن مەم­لەكەت پەن بيزنەستىڭ ىنتىماق­تاس­تىعى ارقىلى جۇزەگە اساتىندىعىن ايتا كەلىپ, ەلباسى ءىرى كومپانيا­لاردىڭ ەلىمىزدەگى ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋدا ۇيىتقى بولۋى كەرەك ەكەندىگىن ەسكەرتتى. بۇل رەتتە قازاقستاندىق ۇلەسكە دە ەرەكشە ماڭىز بەرىلمەك. “بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلا­ما­سىنىڭ قالاي جۇزەگە اساتىندىعى تۋرالى جان-جاقتى ايتا كەلىپ, پرە­زيدەنت العاشقى ءسوزدى پرە­مەر-مينيستر كارىم ماسىموۆكە بەردى. – وتكەن ەكى ونجىلدىقتا قا­لىپ­تاسا باستاعان نارىقتىق ەكو­نوميكا كەزىندە قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق بيزنەسى ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناقتادى. ۇكىمەتتىڭ الدىنا ونى ءارى قاراي دامىتۋ تەتىكتەرىن بەلگىلەۋ مىندەتى قويىلدى. قازىر شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن (شوب) اينالىساتىنداردىڭ سانى 1,8 ميلليون ادامنان استى نەمەسە ەلىمىزدىڭ بارلىق ەڭبەككە جارامدى تۇرعىندارىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايدى. ولاردىڭ قولىمەن ەلى­مىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى جاسالادى, – دەدى ءوز سوزىندە ۇكىمەت باسشىسى. ودان ءارى پرە­مەر-مينيستر شوب سۋبەكتىلەرىن قولداۋعا مەملەكەت تاراپىنان 2007 جىلدان بەرى 276 ميلليارد تەڭگە­دەن استام قارجى بولىنگەندىگىن ەسكە سالدى. 2009 جىلى, داعدارىس كۇشەيگەن تۇستا تابىس سالىعى ءۇش­تەن بىرگە قىسقارتىلدى. قوسىمشا قۇنعا سالىناتىن سالىق 12 پايىز­عا دەيىن تومەندەتىلدى. ال وندىرىسكە ينۆەستيتسيا سالاتىن كاسىپورىندار ءۇشىن قوسىمشا سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان. 2008-2009 جىل­دارى شوب سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى. ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاقستان حالقىنا جولداۋىڭىزدا شوب-تى مەملەكەت تاراپىنان قول­­داۋ پروبلەماسىنا ەرەكشە توق­تالىپ, ۇكىمەتكە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن بەلگى­لەپ, بيىلدىڭ وزىندە جۇزەگە اسىرا باستاۋدى تاپسىردىڭىز, دەدى ۇكىمەت باسشىسى. جولداۋدىڭ كو­كەي­كەستى مىندەتتەرى مەملەكەتتىك مۇددەنى بارىنەن جوعارى قويۋعا كو­مەكتەسەدى. مىنە, ناق وسى كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلگەندە شوب كاسىپ­ورىندارىنا قولداۋ كورسەتۋ – ەكونوميكالىق ماسەلە عانا ەمەس, سايا­سي ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. ودان ءارى پرەمەر-مينيستر شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا جاعداي جاسايتىن ناقتى شارالاردى اتاپ ءوتتى. ءما­سەلەن, كاسىپورىن اشۋعا ليتسەنزيا الۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ءارتۇرلى رۇق­ساتنامالار 1020-دان 686-عا قىس­قارتىلعان. ستراتەگيالىق جوسپار-2020-نى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىن­دارعا عانا مەملەكەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. سونىمەن بىرگە ۇكىمەت باسشىسى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە كاسىپورىندارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك كومەكتىڭ 5 نەگىزگى تۇعىرىن اتاپ كورسەتتى. يندۋستريا جانە ساۋدا مي­نيسترى اسەت يسەكەشەۆ مەملەكەت باسشىسىنا ۇكىمەت بەلگىلەگەن ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارى تۋرالى بايان­داپ بەردى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىن­شە, ۇستىمىزدەگى جىلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق جوسپار بوي­ىنشا 144 جوبا ءىس جۇزىنە اسىرى­لىپ, 47 ءىرى جوبا بويىنشا جۇمىس باستالادى. ال جالپى يندۋس­تريا­لاندىرۋ بەسجىلدىعىندا ەلىمىز بويىنشا 162 ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. وسى جەردە مەملەكەت باسشىسى مينيستردەن بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى قارجىمەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەندىگى تۋرالى سۇرادى. وعان ءمينيستردىڭ ورنىنا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا قاجەتتى قارجى بيۋدجەتتىڭ جوبا­سىندا تولىق قاراستىرىلعان. – ياعني سىزدەر بەلگىلەنگەن وسى باعدارلامانىڭ تولىق جۇزەگە اساتى­نىنا كەپىلدىك بەرەسىزدەر عوي, دەدى ەلباسى. ەرەكشە ەسكەرەتىن ءبىر ماسەلە نەگىزگى جۇمىس اۋقىمىنىڭ اۋىرتپالىعى ەندى وڭىرلەرگە اۋىساتىن بولادى. بۇل جونىندە ءبىز اكىمدەرمەن جاقىن ارادا جەكە كەزدەسۋ وتكىزەمىز. وسى ورايدا مەملەكەت باسشى­سى جوسپاردا بەلگىلەنگەن بارلىق جوبالاردىڭ ناقتى قاي جەردە سالىناتىندىعىن, ءوندىرىستىڭ قاي سالاسىنا قاتىستىلىعى ناقتى ايقىندالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. العا قويعان وسى اۋقىمدى جوس­پار­دى ورىنداۋعا قارجى دا تولىق قا­راستىرىلعان. بۇل رەتتە ەلباسى جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, ۇلتتىق قوردان وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا جىل سايىن 8 ميل­ليارد اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولىنەتىندىگىن ەسكەرتتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىمىز, مەن بۇدان بۇرىن ايت­قانىمداي, 50 ميلليارد اقش دول­لارىنىڭ ورنىنا ءدال قازىر 52 ميل­ليارد اقش دوللارىنا جەتىپ وتىر. سوندىقتان قارجىلاي دا, باسقاداي دا مۇمكىندىكتەرىمىز مول. تەك ەندى ءبارىمىز جۇمىلا جۇمىسقا كىرىسۋىمىز كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ماجىلىستە ءسوز العان ەكونومي­كا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ءوز سوزىندە بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ رەيتينگى بويىنشا بيزنەس ءجۇر­گىزۋگە جاسالعان جەڭىلدىكتەر بوي­ىن­شا قازاقستان 63-ءشى ورىنعا شىققاندىعىن ايتتى. ساراپ­شى­لار­دىڭ 2010 جىلعا جاساپ وتىرعان بولجامىنا بايلانىستى ەلىمىز 2011 جىلى تاعى دا 10 ورىنعا العا جىلجىماق. سونىمەن بىرگە مي­نيستر ءوز سوزىندە ەلىمىزدە ينۆەس­تورلاردى قورعاۋدا, رۇقساتناما-ليتسەنزيالار جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە, قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك سالاداعى قولعا الىنعان جەڭىلدىكتەر تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ بەردى. قارجى نارىعىن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ ءتورايىمى ەلەنا باحمۋتوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىنا سايكەس بانك سالاسىن تۇراقتاندىرۋ جانە ەكونوميكاعا بولىنەتىن قارجى رەسۋرستارى ارقىلى بانكتەردىڭ ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ورىن­داۋدى قامتاماسىز ەتۋى ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلعان شارالاردى باياندادى. سونداي-اق اگەنتتىك ءتور­ايىمى ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قولعا الىنىپ وتىرعان ءتيىمدى شارالاردى ايتا كەلىپ, قارجى جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بيزنەس ورتانىڭ احۋالىن جانداندىرۋعا, قازاقستان ەكونوميكاسىن يندۋستريالاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ستراتە­گيا­لىق باستامالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا يگى ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. – بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىز ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار. ءويت­كەنى, بۇگىندە مەملەكەت تە, بيزنەس تە جاڭا ءداۋىر باسپالداعىندا تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ ەلىمىزدىڭ بيزنەس قاۋىمداستىعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ, مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى قامقورلىعىن كورىپ كەلەدى, – دەدى ءوز سوزىندە “اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پا­لا­تاسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋا­شەۆ. ودان ءارى ول تەك قانا داعدا­رىسقا قارسى قابىلدانعان ءىس-قيمىل شارالارى شەڭبەرىندە ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىنداعى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە 15 ميلليارد دوللار كولەمىندە مەم­لەكەتتىك قارجىلىق قولداۋ كور­سەتىلگەندىگىن, قازاقستان ازا­مات­تارىنىڭ مۇلكىن جاريا ەتۋ اكتسياسى بارىسىندا 5 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى م ۇلىك زاڭدى اينالىمعا شىققاندىعىن, جاڭا سالىق كودەكسى قابىلدانۋىنىڭ ناتيجەسىندە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جىل سايىن 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىنگى مولشەردە قارجى ۇنەمدەپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. “اتامەكەن” وكىلدەرىنىڭ كونگرەسى ىرىك­تەگەن 100 ءىرى جوبا يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگىزىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە “اتامەكەن” توراعاسى مەملەكەت تاراپىنان شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا جاسالىپ وتىرعان شىنايى قامقورلىقتى تىلگە تيەك ەتتى. – مەن بۇگىن قازاقستاندىق بيز­نەسكە, جالپى بۇكىل قوعامى­مىزعا قاتىسى بار تاعى ءبىر تاقى­رىپتى قوزعاعىم كەلىپ تۇر, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ودان ءارى ا.پەرۋاشەۆ. بۇل جەمقورلىقپەن اتى شىققان ءابىلازوۆتىڭ وتاندىق بيزنەسكە قارا كۇيە جاعۋىنان تۋىنداپ وتىر. راس, ول داۋرىقپا مالىمدەۋلەرىن ساياسي استارعا وراعىسى كەلەدى. “اتامەكەن” ودا­عى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالا­تاسى ساياسي پارتيا ەمەس. سوندىق­تان ءبىز ساياسي مالىمدەمە جاساماي­مىز. ءابىلازوۆتىڭ بۇل ساندىراق­تارىنا “نۇر وتان” حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى رەتىندە مەن الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەنى كوتەرەتىن بولامىن. الايدا, 90 پايىز قۇرامى “اتامەكەن” وداعى­نا كىرەتىن قازاقستاندىق بيزنەس قاۋىمداستىعىنا ءابىلازوۆتىڭ ءتيىسۋى ءبىر بۇل ەمەس. سوندىقتان ءبىز ونى جاۋاپسىز قالدىرا المايمىز. ونىڭ ۇستىنە بۇگىن تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ وداقتىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بولىپ, ناق وسى ماسەلە تالقىلاندى. مەنىڭ ارىپتەستەرىم­نىڭ بارلىعى وسى زالدا وتىر. سوندىقتان ولار مەنىڭ ايتىپ تۇر­عانىم بارلىعىمىزدىڭ ورتاق كوزقاراسىمىز ەكەندىگىن دالەلدەي الادى. ءابىلازوۆ ءوزى تۋعان, ءوزىن وسىرگەن ەلگە قارسى جىمىسقى ارەكەتكە سالىپ, “ماعان دەرەك جىبەرىڭدەر, مەن ول دەرەكتەردى تاۋەلسىز سوتقا بەرەمىن” دەپ ساندىراقتايدى. ءبىز­دىڭ وداق ءوز بيزنەسمەندەرىنىڭ مۇددەسىنە بەيجاي قاراي المايدى. كوپ رەتتە, ءبىز ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ, باس پروكۋراتۋراعا, جو­عارعى سوتقا دەيىن بارعان كۇندەرى­مىز بولعان. ماسەلەن, وتكەن جۇما­دا عانا مەن وسى زالدا وتىرعان پ.بەكلەميشەۆپەن بىرگە باس پرو­كۋراتۋرادا بولدىم. سودان كەيىن ونىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىل­مىستىق ءىس قايتا تەكسەرىلۋگە جىبە­رىلدى. 2009 جىلى ۇلتتىق ەكونو­مي­كالىق پالاتا 75 بيزنەسمەنگە وسىنداي قولداۋ كورسەتتى. ال ءابىلازوۆتىڭ قازاقستاندىق بيزنەس وكىلدەرىنە قانداي قاتىسى بار؟ ءبىر كەزدەرى ەلىمىزدىڭ ءبىر توپ جاستارى سەكىلدى ونىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا جاعداي تۋعىزىلدى, ءتىپتى 30 جاسىندا مينيستر بولدى, ءىرى ۇلتتىق كومپانيانى باسقاردى. بىراق ول مەملەكەت باسشىسى­نىڭ سەنىمىن بايلىق جيناۋعا پاي­دالاندى. ول تۋرا جولدان تاي­عان كەزدە دە ەلباسى ادامگەرشىلىك رەتپەن تۇتقىننان بوسانۋىنا كومەكتەستى, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىلدى. ول جاقسىلىقتى تۇسىنبەيتىن تەكسىزدىگىن تانىتىپ, ءوزىنىڭ قاراباسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن بۇكىل ەلىمىزگە جالا جاۋىپ, شەكا­را سىرتىنان ءوز وتانىن عايبات­تاۋ­دا. ماسەلە ءتىپتى اقىلعا سىي­ماي­تىن سيپات الىپ بارادى. ءابىلا­زوۆتىڭ تۋعان ەلىنە قارسى ايتىلعان عايباتتارى قازاقستانعا قارسى جاسالعان قىلمىس بولىپ تابىلادى. ودان ءارى ازات پەرۋاشەۆ بتا بانك اۋقىمىندا جاسالعان قيتۇر­قى قىلمىستىق ىستەردىڭ بەتىن اشىپ, مىڭداعان سالىمشىلارى­نىڭ سەنىمىن اياققا تاپتاپ, اقشا­لارىن تالان-تاراجعا سالعانىن ايتىپ بەردى. بۇگىندە باسپاسوزدە جاريالانىپ جۇرگەنىندەي, بۇل بانك شىن مانىندە قارجى پي­رامي­داسى قاعيداتىمەن وراسان زور مولشەردەگى قارجىنى سىرتقا شىعارۋ قۇرالىنا اينالعان. بۇل جەردە اڭگىمە سالىمشىلاردىڭ قا­راجاتى جانە ءبىزدىڭ مەملەكەتى­مىزدىڭ بەدەلى مەن ءيميدجى ارقىلى باتىس مەملەكەتتەرىنەن قارىزعا العان ميللياردتاعان دوللارلار تۋرالى بولىپ وتىر. شەتەلدەردەن الىنعان قارىزداردان جانە حا­لىق­تىڭ بانككە سالعان قارجى­لارىنان قۇرالعان مول قاراجات جالعان نەسيە جولىمەن وففشور­لار ارقىلى رەسەيگە, تۇركياعا, گرۋزياعا, لوندونعا قۇيىلىپ جاتتى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر ءاربىر تەڭگەنىڭ قالاي قۇرالاتىن­دىعىن بىلەدى. سوندىقتان ولار وزدەرىنىڭ جيعان داۋلەتىن قورعاي­دى جانە ماقتان تۇتادى. ال ءابى­لا­زوۆ سياقتى ءبىر الاياق قارجى­لارىن ماڭداي تەرمەن جيناعان وسى كاسىپكەرلەردى, بۇكىل ەلىمىزدى جەرگە قاراتىپ كەتەدى. ءابىلازوۆ ەشقانداي قورقىنىشسىز ميل­ليارد­تاردى ساپىرىپ, لوندوننىڭ قىمبات سارايلارىن مەكەندەپ ءجۇر. ونىڭ تەك قولما-قول اقشا رەتىندە جۇمسايتىن شەتەل بانك­تەرىندە 700 ميلليون فۋنت ستەر­لينگ – ءبىر جارىم ميلليارد دول­لارعا جەتەتىن قارجىسى بار. بۇل قايدان كەلگەن باتپان قۇيرىق؟ ونىڭ جاساعان قىلمىستارى ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى؟ وسى زالدا “اتامەكەن” وداعىنىڭ وكىلدەرى وتىر, تەك وداقتىڭ سالالىق باعىتتارى بويىنشا عانا وتباسى مۇشەلەرىن ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە ەكى ميلليوننان استام قازاق­ستاندىق شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­پەن اينالىسادى. بۇل وسى توپ­تىڭ بارلىعىنىڭ ورتاق شەشىمى: قىلمىسكەر جازاعا تارتىلۋى كەرەك. ءوز حالقىنىڭ يگىلىگىنە قول سالعان ۇرى تۇرمەدە وتىرۋعا ءتيىس. “اتامەكەن” وداعى توراعاسى­نىڭ ءسوزىن تارازدىق كاسىپكەر شولپان جاراسوۆا, بيزنەس وكىلى پ.بەكلەميشەۆ جانە باسقالار قولدادى. ءماجىلىس بارىسىندا كوتەرىلگەن وسى ماسەلە بويىنشا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءمامي ناقتى جاۋاپ بەردى. – مەن ازات پەرۋاشەۆ ايتقان ماسەلەلەر بويىنشا تومەندەگىدەي تۇسىنىك بەرگىم كەلەدى. 2008 جىل­دىڭ اياعىندا باقىلاۋشى جانە قۇقىق قورعاۋشى ورگاندار تارا­پىنان بتا بانكتىڭ باسشىلارى ءابىلازوۆ, سولودچەنكو, ءجارىم­بە­توۆ جانە باسقالار ۇيىمداس­تىر­عان قىلمىستىق توپ قۇرىلىپ, زاڭ­سىز ارەكەتتەر جاساپ جۇرگەنى انىقتالدى. وسى فاكتى بويىنشا 2009 جىلدىڭ باسىندا قىلمىس­تىق ءىس قوزعالدى. بۇگىن ءابىلازوۆ باستاعان قىلمىستىق توپتىڭ زاڭسىز جولمەن بتا بانكتىڭ اكتيۆىنەن 10 ميلليارد دوللاردى تالان-تاراجعا سالعاندىعى ناقتى دەرەكتەر بويىنشا انىقتالدى. وسى جەردە ەرەكشە ايتاتىن ءما­سەلە, ءابىلازوۆ پەن ونىڭ سىباي­لاستارى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى بانك­تەر­دىڭ ءبىرىن قاساقانا بانكروتتىققا جەتكىزگەن. سول ۋاقىتتاعى جاع­داي­عا سايكەس ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيە­سىنە شىن مانىندە قاۋىپ ءتوندىردى. سونىمەن بىرگە ولار بانك سالىم­شىلارىنىڭ قۇقىقتارىن اياققا تاپتادى. سول كەزەڭدە سالىمشى­لار اكتيۆى جالپى بانك اكتيۆىنىڭ 20 پايىزىن قۇراعان. بۇل قازاق­ستاندىق ازاماتتاردىڭ جەكە قار­جىسى بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ جانە “سامۇرىق-قازىنا” قورىنىڭ جاعدايعا دەر كەزىندە ارالاسىپ, قار­جى ءبولۋىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز­دىڭ قارجى جۇيەسى ساقتالىپ قال­دى. بۇل قىلمىستىق ءىستىڭ قازاق­ستان­دىق ەپيزودتارى بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, سوت بولدى. بانكتىڭ بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى جانە ءابىلازوۆ قۇرعان اففيليرلەندىرىلگەن ءبىر­نەشە قۇرىلىمداردىڭ باسشى­لارى سوتتالىپ, ءارتۇرلى مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىل­دى. ال شەتەلدەرگە قاشىپ كەتكەن ءابىلازوۆ, سولودچەنكو, ءجارىم­بەتوۆ جانە ەفيموۆاعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس ودان ءارى جالعاس­تى­رىلۋدا. باس پروكۋراتۋرا ەلىمىزدىڭ باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى­مەن بىرلەسە وتىرىپ, بۇل قىل­مىستىق ءىستى اياعىنا دەيىن جەت­كىزەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءما­سەلە, ءابىلازوۆ ءوزىنىڭ قىلمىستىق ىستەرىن باسقا مەملەكەتتەردە دە جالعاستىرعان. جاقىندا عانا ماسكەۋدەگى بتا بانك فيليالى­نىڭ باسشىلارى دا جاۋاپقا تار­تىلىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. مەن ءوزىمنىڭ رەسەيلىك ارىپتەس­تەرىممەن تۇراقتى بايلانىس جا­ساپ تۇرامىن. ولار بۇل ءىس رەسەي سو­تىندا قارالاتىندىعىن ءمالىم­دەيدى. كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ ءماجى­لىسىندە قازاقستان كاسىپكەرلەر فو­رۋمى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.باتالوۆ, قازاقستان قارجىگەر­لەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.احانوۆ, قاراعاندى وبلىسىنداعى كاسىپكەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گ.قۇربانباەۆا, “Zertteu DC Group” سەرىكتەستىك كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى ا.ىدىرىسوۆ ءسوز سويلەپ, قا­رالىپ وتىرعان ماسەلە بويىن­شا ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ كاسىپكەرلەر كەڭە­سىندە سويلەگەن قورىتىندى ءسوزىن­دە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى ەكى پروبلەمانى اتاپ كورسەتتى. بۇل ورايدا, بىرىنشىدەن, شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىلاردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ. ەكىنشىدەن, مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن شوب سۋبەكتىلەرى الا­تىن نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆ­كاسىنا سۋبسيديا ءبولۋ. ەلباسى ءوز سوزىندە بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىم تاپقاندىعىن مالىمدەدى. ودان كەيىن پرەزيدەنت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تاراپىنان شوب سۋبەكتىلەرىن شەكتەن تىس تەك­سەرۋلەرگە جان-جاقتى توقتالدى. وسى رەتتە ەلباسى قاراعاندى قالاسىندا تۇراتىن سەدوۆا اتتى جەكە كاسىپكەردەن كەلگەن حاتتى وقىپ بەردى. حاتتان شاعىن ءۇزىندى كەلتىرەيىك: “تەكسەرىسكە مورا­توري جاريالانعان كەزدە ءبىزدى زاڭ­سىز تەمەكى ساتتىڭ دەگەن جە­لەۋمەن ۇستاماق بولدى. ماسەلەن, اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تەلەوپەراتورلاردى اكەلىپ, ەشقانداي حاتتاما ءجۇر­گىزبەستەن, ءدامحانا قىزمەتكەرلەرى­نىڭ ۇستىنەن اكىمشىلىك ءىس قوزعا­عان”. تاعى ءبىر توپ كاسىپكەرلەر سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەكە­مەن­شىك دۇكەنگە زاڭسىز ايىپ سال­عانىن جازادى. ولاردىڭ ايتۋىن­شا, دۇكەننىڭ اۋماعى 50 شارشى مەتر بولسا, 1 قول جۋعىش بولۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ دۇكەن 51 شارشى مەتر. وسىعان بايلانىستى ەكى قول جۋعىش قويمادىڭدار دەپ ايىپ­پۇل سالعان. ەلباسى ءوز سوزىندە وسى ءبىر شەكتەن شىققان وقيعالار جونىندە شارا قولدانۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ دە شوب سالاسىن دامىتۋعا ىنتالىلىق تانىتپاي وتىرعانىن ەسكەرتتى. سودان بارىپ كاسىپكەرلەر سوت شەشىمىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. – سوندىقتان مەن حالىققا ارناعان جولداۋىمدا قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنا قاتىستى جۇمىسىن دا رەفورمالاۋ قاجەت­تىگىن ايتتىم, – دەدى ودان ءارى ەل­باسى. كەز كەلگەن ماسەلە بويىن­شا شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا توسقاۋىل قويۋ قاجەت. بيزنەس جۇمىسىن ءجۇر­گىزۋ ەرەجەسىن بۇزعاندارعا ايىپ­پۇل سالۋ ءتاسىلىن كەڭىنەن قولدانۋ كەرەك. شوب-تاردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ كەزەڭىندەگى ۇساق-تۇيەك كەلىسپەۋشىلىك ماسە­لەسىن تورەلىك سوتتاردىڭ قاراۋىنا بەرۋ كەرەك. نەگىزىنەن شوب سۋبەكتىلەرىن سالىق ورگاندارى تەكسەرۋى قاجەت. جالپى, بارلىق تەكسەرىس كەستەسى ناقتى رەتتەلىپ وتىرۋى كەرەك. وسى رەتتە ەلباسى بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ مۇددە­سىن قورعايتىن قۇرىلىمداردىڭ دا كوبەيىپ كەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بيزنەس قاۋىمداستىعى الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى دە تىلگە تيەك ەتتى. بيزنەس جۇمىسىندا اشىقتىق پەن مولدىرلىكتىڭ بولۋى كەرەك ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, ەلباسى بانك­تەر تاراپىنان دا كاسىپ­كەر­لەردى تۇسىنۋگە بەتبۇرىس جاساۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. مەن سىزدەردىڭ تاراپىڭىزدان قيىن كەزەڭدە كاسىپكەرلەرگە ەلەۋلى قولداۋ كور­سەتەتىندەرىڭىزگە سەنەمىن, دەدى ودان ءارى پرەزيدەنت. مەملەكەت بانك­تەر­گە زور قولداۋ كورسەتتى جانە ونى ودان ءارى جالعاستىرۋدا. ەندى بانكتەر دە كاسىپكەرلەردىڭ داع­دارىستان شىعۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن پايىزدىق تولەمدەردى ەلەۋلى تۇردە ازايتۋعا جانە باسقا دا جەڭىل­دىكتەر جاساۋعا بارۋى كەرەك. داعدارىستىڭ ەڭ كۇردەلى جىلى – 2009 جىلى مەملەكەت ۇلەسكەرلەرگە دە, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە دە, بانكتەرگە دە, اگرارلىق سالاعا دا, ءىرى كومپانيالارعا دا كومەكتەستى. الايدا مەملەكەتتىڭ قالتاسى ءتۇپ­سىز ەمەس. سوندىقتان قازىر مەملە­كەت ەلىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن جانە حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋ ءۇشىن بانكتەردەن جانە كاسىپكەرلەردەن ءبىر-بىرىنە جاقىن­دا­سىپ, ورتاق ماقساتىمىز جولىن­داعى ءىستى جانداندىرۋدى قاجەت ەتەدى, مەملەكەت “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى ارقى­لى وسى احۋالدى ىنتالان­دىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسايدى. كاسىپورىنداردا ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا دا, جاڭا جوبالاردى قول­داۋ ماقساتىندا دا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلا­ما­سىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى ءول­شەم­دەرى ايقىندالۋى كەرەك, دەدى ودان ءارى ەلباسى. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن قولداۋ ەكونوميكامىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن شوب-تاردىڭ كاسىپورىندارىنا عانا كورسەتىلەتىن بولادى. وسى ورايدا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى- 2020” باعدارلاماسى ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى باسقارۋىمەن جانە باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. ءومىر سۇرۋگە قابىلەتسىز, بولاشاعى جوق كاسىپورىندارعا كومەكتەسۋدىڭ قاجەتى جوق. ولار ءۇشىن ساۋىقتىرۋدىڭ باسقا تەتىك­تەرى بار. مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى تاپ بولعان كۇردەلى قارجىلىق احۋالعا بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ كاسىپورىندار موينىنداعى سالىق قارىزدارىن قايتا قۇرىلىمداۋ شارالارىن بەلگىلەۋى قاجەت ەكەن­دىگىن ايتتى. وسى ءبىر قيىن كەزەڭ­دە مەملەكەت كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. ويتكەنى ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە, دەدى پرەزيدەنت. الايدا, بۇل رەتتە كاسىپورىندارعا قويى­لا­تىن تالاپ قاتال بولعانى ءجون. كومەك كورسەتىلەتىندەر ەكونومي­كامىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالا­سىندا دايىن ءونىم وندىرەتىن كا­سىپ­ورىن, شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ ناقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندارى بولۋى كەرەك. وسى ورايدا جۇمىس ورىندارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى كەرەك. ۇكىمەت جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلگەن جاع­دايدا ءومىر سۇرۋگە قابىلەتتى, جاۋاپكەرشىلىگى مول ادىلەتتى قا­زاقستاندىق كاسىپكەرلەر ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى جولىنداعى جۇمىسىن جالعاستىرۋى ءۇشىن قاجەتتى قول­داۋعا يە بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. – وسى ماجىلىستە مەن اتاپ كور­سەتكەن بارلىق باعىتتار بوي­ىنشا كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ جانىنان جۇمىس توبىن قۇرۋ قاجەت. رەسۋرستارعا كىرۋ مۇمكىندىگى بار جۇمىس توبىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.شوكەەۆ جەتەكشىلىك جاساۋى كەرەك. قارجى بلوگى بويىنشا قۇرىلاتىن توپقا پرەمەر-مي­نيستردىڭ ورىنباسارى ە.ورىن­باەۆ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەر ءجو­نىندەگى توپقا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى, قازاقستاندىق ۇلەس جونىندەگى توپقا يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى باسشىلىق جاساۋى ءتيىس. جۇمىس توپتارى اتقارعان قىزمەت تۋرالى ەسەپ كەڭەستىڭ كەلەسى وتىرىسىندا تىڭدالادى. پرەزيدەنت جانىنداعى كاسىپ­كەرلەر كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىنە جي­نالعان ەلىمىزدىڭ بيزنەس وكىل­دە­رىنە ەلباسى وتكەن كەزەڭدەردەن الاتىن ءۇش ءتالىمدى اتاپ كورسەتتى. بىرىنشىدەن, دەدى ەلباسى, قالتاعا قاراپ, قاراپايىم ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. سىزدەر وزدەرىڭىزدى جەردىڭ كىندىگىندەي سەزىنىپ, “لانكرۋزەر­لەر­مەن” ءجۇرىپ, ون ادام كۇزەتشى ەرتكەن جىلدارداعىداي بولماۋى كەرەك. ءتىپتى مول قارجى بولعان­نىڭ وزىندە قاراپايىم حالىق ءۇشىن كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ەكىنشى ءتالىم, بارلىق نارسەدەن ۇنەمدەۋ قاجەت, جاقسى ۋاقىتتاردا قيىن كەزەڭدەرگە دايىندالعان ءجون. ءۇشىنشى ءتالىم – نەسيەلەردى ۋاقىتىندا قايتارۋ كەرەك. العان قارىزدى ءبارىبىر قايتارۋ قاجەتتىگى تۋاتىندىعىن تۇسىنگەن ءجون. مىنە, ءۇش ءتالىمنىڭ ءتۇيىندى تۇجىرىمى وسىنداي, دەدى ەلباسى ءوز سوزىندە. ەلباسى ايتقان ءۇش ءتالىمدى وي سارابىنان وتكىزىپ كورسەك, كاسىپ­كەرلىكتىڭ حالىق ءۇشىن ادال جۇمىس ىستەۋى ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ادام ءۇشىن, ەل ءۇشىن جۇمىس ىستەگەندە كا­سىپكەرلىك تە حالىقتىڭ قول­داۋ­ى­نا يە بولىپ, وركەندەي بەرمەك. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.