عۇلاما
تاريح تاعىلىمدارى
ادامزاتتىڭ شىنايى رۋحاني تىرەگى يماندىلىققا نەگىزدەلگەنىن بۇگىنگى جاھاندانۋ دەگەن قىم-قۋىتقا تولى ءومىر ايقىن كورسەتىپ وتىر دەسەك, شىندىقتى جاسىرعانىمىز دا, اسىرا باعالاعانىمىز دا ەمەس. ويتكەنى, كەشەگى اتەيستىك قوعامنىڭ جۇرتتى يماندىلىقتان ايىرىپ, ادامداردىڭ رۋحاني ازعانىنا بارشامىز كۋامىز.
كەيبىرەۋلەر: «قازاقتا ءدىن بولماعان, ءبىز كوشپەندى ەدىك», دەسە, ەكىنشى ءبىر توپ تاعى ءبىر ءۋاج ايتىپ, ات توبەلىندەي حالقىمىزدى: «ءبىزدىڭ ءدىنىمىز – ءتاڭىرشىلدىك», دەپ يسلامنان الىستاتۋعا تىرىساتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ال شىندىعىندا, اتا ءدىنىمىز الىمساقتان-اق – يسلام. اتا-بابالارىمىز وسى حاق ءدىندى ۇستانىپ, عاسىرلار بويى اللانىڭ تۋرا جولىمەن جۇرگەن. حاكىم ابايدىڭ: «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس. راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس», دەگەن قاعيداسىن بەرىك ۇستانعان جۇرتىمىز ءاردايىم يماندىلىققا ۇيىعان.
تاريح تاعىلىمدارى
ادامزاتتىڭ شىنايى رۋحاني تىرەگى يماندىلىققا نەگىزدەلگەنىن بۇگىنگى جاھاندانۋ دەگەن قىم-قۋىتقا تولى ءومىر ايقىن كورسەتىپ وتىر دەسەك, شىندىقتى جاسىرعانىمىز دا, اسىرا باعالاعانىمىز دا ەمەس. ويتكەنى, كەشەگى اتەيستىك قوعامنىڭ جۇرتتى يماندىلىقتان ايىرىپ, ادامداردىڭ رۋحاني ازعانىنا بارشامىز كۋامىز.
كەيبىرەۋلەر: «قازاقتا ءدىن بولماعان, ءبىز كوشپەندى ەدىك», دەسە, ەكىنشى ءبىر توپ تاعى ءبىر ءۋاج ايتىپ, ات توبەلىندەي حالقىمىزدى: «ءبىزدىڭ ءدىنىمىز – ءتاڭىرشىلدىك», دەپ يسلامنان الىستاتۋعا تىرىساتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ال شىندىعىندا, اتا ءدىنىمىز الىمساقتان-اق – يسلام. اتا-بابالارىمىز وسى حاق ءدىندى ۇستانىپ, عاسىرلار بويى اللانىڭ تۋرا جولىمەن جۇرگەن. حاكىم ابايدىڭ: «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس. راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس», دەگەن قاعيداسىن بەرىك ۇستانعان جۇرتىمىز ءاردايىم يماندىلىققا ۇيىعان. دىنىم يسلام دەپ ءتۇرلى كولدەر مەن ءشولدەردى, تاۋ مەن تاستان ارلى-بەرلى ءوتكەن قۇنانباي قاجى كەربالانىڭ شولىنەن دە اسىپ, جىل دەگەندە قاجىلىقتان ەلگە ورالعان. ءتىپتى, 1896 جىلى ءۇندىستاندا وبا اۋرۋىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى رەسەي پاتشالىعى قاجىلىققا بارۋعا تىيىم سالسا دا, قازاقتار وسى ساۋابى مول ىزگى ساپارعا رۇقساتسىز بارعان. ءسويتىپ, XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا دا تالاي قازاق مۇسىلماندىق پارىزىن وتەپ قايتقان.
قازاق جەرىندە ەجەلدەن مىڭداعان مەشىت بولعان. باس ءمۇفتيىمىز شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت «قازاقستاننىڭ مەشىتتەرى مەن مەدرەسەلەرى» (2009 ج.) اتتى ەڭبەگىندە قازاق جەرىندەگى العاشقى مەشىتتەردىڭ ءىح-ح عاسىرلاردا سالىنا باستاعانىن تاريحي دەرەكتەر ارقىلى دايەكتەگەن. وسى ماعلۇماتتاردىڭ ءبارى يسلامنىڭ ەجەلدەن ۇستاپ كەلە جاتقان اسىل ءدىنىمىز ەكەندىگىن ايعاقتاي تۇسەدى.
مەنىڭ اتام ىسقاق ءپىرادار يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانعان, يماندىلىقتى ءومىرىنىڭ ماقساتى ەتكەن كىسى ەدى. سول سەبەپتى تۋعان جەرىم جامبىل وبلىسى, سارىسۋ اۋدانى, جايىلما اۋىلىنان وسىدان ءبىرنەشە جىل بۇرىن مەشىت سالدىردىم. حالىقتىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. «اۋىلعا ىسقاق ءپىرادار تۋ ەتكەن يماندىلىق قايتا ورالدى», دەستى. وعان رەتى كەلگەندە بارىپ تۇرامىن. مەشىتكە كىرىپ, دۇعا جاسايمىن. جاراتۋشى يەمىزدەن ەلىمە, حالقىما تىلەك تىلەيمىن. اسىل ءدىنىمىزدىڭ كوپتىڭ ءجۇرەگىنە ۇيالاپ جاتقانىن كورىپ قۋانامىن.
ءيا, يسلام ءدىنى وتانىمىزدا ورنىعىپ, دامۋ ۇستىندە. ايتسە دە, وعان جالپىحالىقتىق قولداۋ قاجەت. سوندا عانا ول بيىكتەن بيىككە كوتەرىلە بەرمەك. ۇلتىم دەگەن ءاربىر قازاق الەمدىك جاھاندانۋدىڭ قۇربانى بولماس ءۇشىن انا ءتىلىن, اتا-بابا ءدىنى مەن ءدىلىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋى ءتيىس. ەگەر وسى رۋحاني قۇندىلىقتاردان ايىرىلساق, جەر بەتىنەن قازاق دەگەن ۇلتتىڭ جوعالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جاي ءسوز, انشەيىن دابىرا ەمەس. تاريحقا كوز ءجۇگىرتسەك, الىسقا بارماي-اق رەسەيدىڭ بوداندىعى مەن اتەيزم تۇسىندا كسرو دەگەن يمپەريادا ءدىنى مەن تىلىنەن ايىرىلعان الدەنەشە ونداعان ۇلت پەن ۇلىستىڭ ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا-اق جوعالىپ كەتكەنىن كورەمىز. سونىڭ مىسالىنا ءسىبىر حالىقتارىن الايىقشى. ءدىنى جوعالىپ ەدى, ءتىلى دە, ءوزى دە وپ-وڭاي قۇردىمعا كەتتى. قۇداي ودان ساقتاسىن دەيىك.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن ءدىنىمىز بەن ءتول مادەنيەتىمىزگە ءبىرجولا بەتبۇرىس باستالدى. 1990 جىلى ءدىن ءماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن ءدىني باسقارما ءدۇنيەگە كەلگەنىمەن, باسشىلارىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكسىزدىگىنىڭ كەمشىندىگىنەن قالىپتاسۋى تىم باياۋ ءجۇردى. ولاردىڭ پەندەشىلىك ءىس-ارەكەتتەرىن كورىپ مەن دە ءدىندارلاردان شەت جۇرۋگە تىرىستىم. ءسويتىپ ءجۇرگەندە, 2000 جىلى ءدىنباسىنا بەلگىلى عالىم, اراب ءتىلى مەن مادەنيەتى, تاريحى مەن يسلام ءدىنىنىڭ بىلگىرى, يماندى ازامات ءابساتتار قاجى دەربىسالى كەلدى. ونى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن جىلداردان بەرى جاقسى بىلەتىنمىن. كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ, سۇحباتتاسىپ تۇرۋشى ەدىك.
ول ءدىن قىزمەتىنە كەلگەننەن سوڭ ارادا 6 جىل وتكەننەن كەيىن باس ءمۇفتي ءدىن ءىستەرىنە قانداي وڭ وزگەرىستەر اكەلدى؟ ءدىني ءىستەردىڭ بۇگىنگى جاعدايى قالاي دەگەن ويمەن 2007 جىلى ارنايى ماقالا جازدىم («جاس الاش», №1, 2007, 1 قاڭتار). مىنە, ودان بەرى دە تاعى دا 6 جىل ءوتىپ ۇلگەرىپتى. 12 جىل ىشىندە رۋحاني باسشىمىزعا اينالعان شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەتتىڭ جۇرت سۇيسىنەر ىستەرىنە تاعى ءبىر كوز جۇگىرتسەم دەگەن ويمەن قولىما قالام الدىم. ويتكەنى, ءدىن سالاسىنا جاقىن ءجۇرەمىن. كەشەگى مەن بۇگىنگىنى سالىستىرامىن. باس مۇفتيمەن ءتۇرلى مەشىت اشىلۋلارىندا, كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا بىرگە بولىپ, ۋاعىزدارىن, باياندامالارىن تىڭداپ ءجۇرمىن. نامازداردا دا بولىپ تۇرامىن. ول جالپى حالىق پەن زيالى قاۋىم اراسىنا التىن كوپىر بولا بىلۋدە. ءدىن ادامىمەن ءدىني تىلدە, زيالى مەن زيالىشا, جازۋشىمەن قالامگەرلەرشە سويلەسىپ, ءتىل تابىسا بىلەدى. ءسويتىپ, ول وتكەن 12 جىل ىشىندە وتانداستارىمىزعا عانا ەمەس, جالپى, مۇسىلمان دۇنيەسىنە دە جاقسى تانىس, بەلگىلى تۇلعاعا اينالدى.
ءىرى تۇلعا
ول دىنگە عىلىم ارقىلى كەلدى. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى, ەڭ الدىمەن, ءۇلكەن عالىم, پاراسات يەسى. ونىڭ, اسىرەسە, قازاق دالاسىنان شىققان تەك 30-دان استام ءال-فارابيلەر, 50-گە جۋىق تارازيلەر, بالاساعۇني دەگەن اتپەن – 10, سايرامي دەگەن لاقاپپەن 40-تان استام پاراسات يەلەرى, سونداي-اق, وزىنە رۋ, جەر, قالا اتتارىن نىسپى ەتىپ العان, الەم تانىعان 200-دەي عالىمدارىمىز بەن عۇلامالارىمىزدى تاپقانى ۇلكەن جاڭالىق بولدى. سولاردى ىزدەپ تابۋ, حالىققا تانىتۋ مادەني تاريحىمىزدى بۇقار جىراۋدان بەرى قاراي عانا قاراستىرۋ دەرتىنەن ايىقتىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ عاسىرلار تۇڭعيىعىندا جاتقان شىندىققا ۇڭىلۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق, ولاردى تابۋ ارقىلى «قازاق حالقى كوشپەلى بولدى, سوندىقتان بۇلاردا مادەنيەت پەن ءبىلىم, عىلىم دامىمادى» دەگەن سىڭارجاق ءپىكىردىڭ ءۇستىرت ءارى نەگىزسىز ەكەندىگىن باعامدايسىز.
اللا تاعالا سۇيگەن پەندەسىنە عانا عىلىم سىيلايدى ەكەن. ولاي بولسا, ول اللانىڭ سۇيگەن پەندەسى. سول سەبەپتى دە جاراتۋشى يەمىز وعان دىنباسىلىق سەكىلدى وتە جاۋاپتى مىندەتتى ەڭ ءبىر قيىن دا كۇردەلى كەزدەرى جۇكتەدى. ەلباسىلىق پەن دىنباسىلىق اللانىڭ قالاۋىمەن عانا بولاتىن ءىس دەگەندى وقىعانىم بار. ول شىنىندا دا سولاي.
ابەكەڭنىڭ عۇلامالىعىنىڭ وزەگى يماندىلىقتا جاتىر. عۇلاماڭىز يماندى بولسا, زور سىي دەپ قابىلداڭىز. ءابساتتار قاجى اللانىڭ بىزگە بەرگەن سول سىيى! ەندەشە, قاسيەتىن تانىپ, قادىرىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ءدىنباسىمىز ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ سول قاسيەتى مەن قادىرىن الەمنىڭ ءبىراز ەلدەرى ءبىلىپ, تانىپ تا ۇلگەردى. تانىعاندىعى سول ەمەس پە, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مۇسىلماندار مەن حريستياندار اراسىندا كيكىلجىڭ تۋعاندا فرانتسيانىڭ باس ميتروپوليتى ەممانۋەل ءابساتتار قاجى دەربىسالىگە حات جازىپ, تاتۋلاستىرۋ ىسىنە قولعابىس ەتۋدى سۇراعانى.
باس ءمۇفتيىمىزدىڭ بۇكىل الەم ءسۇننيتتەرىنىڭ جانە ءال-ءازھاردىڭ ۇلىق شەيحى دوكتور مۇحاممەد سايد تانتاۋي, ءدۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى شەيح ابدوللا ابدەل مۋحسين ات-تۇركي, ماسكەۋ جانە بۇكىلرەسەيدىڭ سوڭعى ەكى پاتريارحى, قازاقستانداعى پراۆوسلاۆيە ەپارحياسىنىڭ ەكى ءميتروپوليتى, سونداي-اق, تۇركيا, ەگيپەت, كۋۆەيت, مالايزيا, سينگاپۋر, يتاليا, ءۇندىستان, پاكستان, بالقان ەلدەرى, فرانتسيا, اقش, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, سيريا, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستاننىڭ يسلام ءدىنى جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, وزەكجاردى ءدىني ماسەلەلەر جايلى ۇنەمى اقىلداسىپ, كەڭەسىپ تۇرۋى دا ونىڭ عۇلامالىعىن, بىلىمدارلىعىن, اقىل مەن پاراساتىن, بيىك پايىمىن دالەلدەيدى دەر ەدىم.
2012 جىلى مامىر ايىندا استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ IV سەزى قارساڭىندا ءماسكەۋ جانە بۇكىلرەسەي پاتريارحى كيريللدىڭ ءوزى ءوتىنىپ, ءبىزدىڭ باس مۇفتيمەن كەزدەسۋدى سۇراعان. ۇشىراسۋدا ءدىني ءىستەرگە بايلانىستى كەلەلى ماسەلەلەر تالقىلانعان.
باس ءمۇفتي جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن ارالاپ, شەت ەل اسىپ, يسلام ءدىنىنىڭ التىن ءدىڭىن, شىنايى بولمىسىن ناسيحاتتاۋ جولىندا تىنىم تاپپاي كەلەدى. كوپتەگەن حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق كونگرەستەر مەن كونفەرەنتسيالارعا, سيمپوزيۋمدارعا قاتىسىپ قازاق, ورىس, اراب تىلدەرىندە مازمۇندى باياندامالار جاساپ ءجۇر. الەمنىڭ نەبىر اۋزى دۋالى ءدىلمارلارى مەن بيىك دەڭگەيلى ماماندارىنىڭ الدىندا جىل وتكەن سايىن اق كەمەسى ايدىندانىپ كەلە جاتقان قازاق ەلى قاناتىن جايىپ, تامىرىن تەرەڭدەتە تۇسكەن يسلامنىڭ ءمان-ماڭىزى حاقىندا كوسىلتە كەنەن دە كەمەل ءسوز ساباقتاپ كەلەدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدەگى مۇسىلماندار قاۋىمىنىڭ ابىرويى دەر ەدىم. ول قازىر ەلىمىزدىڭ يسلام ءدىنىنىڭ باسشىسى رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ءدىن باسشىلارىمەن تەڭ تۇراتىن, مويىندالعان ءىرى تۇلعاعا اينالدى.
ماڭگىلىك مۇرالار
ورتا ازيانىڭ ءدىنباسىلارى 2007 جىلى الماتىعا جينالىپ, ونى مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلاعانى دا جايدان-جاي ەمەس. 2012 جىلدىڭ كوكتەمىندە لوندونعا بارىپ كەلدى. انگليا استاناسىندا ونىڭ مۇنان ەكى جىل بۇرىن الماتىدا ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «يسلام – رەليگيا ميرا ي سوزيدانيا» اتتى كىتابىنىڭ اعىلشىنشا نۇسقاسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. قازاقستان تۇگىلى يسلام ەلدەرىنىڭ ءدىن ىستەرى مينيسترلەرى مەن ءمۇيىزى قاراعايداي قايراتكەرلەرى, عالىمدارىنىڭ, ءدىنباسىلارىنىڭ ەۋروپانىڭ انگليا سياقتى ەلىندە كىتابى شىعىپ, ونىڭ تۇساۋكەسەرى قاشان ءوتىپ ەدى؟ وسى ەڭبەگى ارقىلى ول قازاقستاندى, ونىڭ تاريحىن, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى مەن ءدىنىن, ءمادەنيەتىن الەمگە تانىتتى. قازاق قازاق بولعالى دا مۇنداي جايت ءبىرىنشى رەت بولىپ وتىر.
يسلام, ەڭ الدىمەن, ءبىلىم – عىلىم. مۇنى جاقسى تۇسىنگەن باس ءمۇفتي ءدىني قىزمەتكە كىرىسكەننەن بەرى رۋحانيات ايناسى سانالاتىن يمامداردىڭ بىلىمىنە, بىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. قازىر حالىقتىڭ ءبارى ساۋاتتى, ولاردى قۇرعاق سوزبەن يلاندىرا المايسىڭ. سوندىقتان بۇگىنگى ءدىني قىزمەتكەرلەر تەك ءدىني ءبىلىمدى عانا ەمەس, ءدۇنياۋي عىلىمدى دا مەڭگەرىپ, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولعانى ابزال. ول ءۇشىن ۇنەمى ىزدەنىس قاجەت. مىنە, وسى ماسەلەگە باس ءمۇفتي ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر.
ەلىمىزدىڭ ءۇش مىڭداي ءدىن قىزمەتكەرلەرىن اتتەستاتتاۋدان وتكىزدى. مەشىتتەر ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن بولدى. مەشىتتەردىڭ ۇلتتىق سيپاتقا قاراي ءبولىنۋىن توقتاتتى. مۇسىلماندارعا بىرلىك كەلدى. بۇل بىلە بىلگەنگە از جەتىستىك ەمەس.
ءدىني بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ءدىندارلار ءوزارا كەلىسىمگە سايكەس بىرقاتار مۇسىلمان ەلدەرىندە قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا وقىپ كەلۋدە. مۇنىڭ ءوزى دىنگە كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جاستار. ەلدى العا ءسۇيرەپ, ءدىني ءىستى دە الىپ بارۋشى جاس ماماندار. تاعى ايتا كەتەتىن ءبىر ج؟ايت – سوڭعى جىلدارى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ءدىني سەنىم مەكتەبى ءابۋ حانيفا ءمازھابى اياسىندا وقۋ باعدارلاماسىنا ءدىني پاندەرمەن قاتار, ءدۇنياۋي ساباقتاردى دا وقىتاتىن اقتوبەدەن, الماتىدان, ءۇشقوڭىردان (شامالعان), استانادان, ورالدان, شىمكەنتتەن, سارىاعاشتان, پاۆلوداردان, تارازدان اشىلعان مەدرەسەلەر ادىلەت مينيسترلىگى جانە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ليتسەنزيا الدى.
مۇسىلمان قاۋىمىنا وسى ءمازھاب بويىنشا ءدىن ناسيحاتىن تاراتاتىن «اسىل ارنا» كابەلدىك تەلەارناسى تاۋلىك بويى ءدىني-تانىمدىق ماتەريالدار بەرۋدە. وسىنىڭ ءبارى – اللا تاعالانىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزگە بەرگەن جاقسىلىعى. ال ول وسىنداي ءساتتى قالت جىبەرمەي, ۋاقىتىندا پايدالانىپ قالۋعا كۇش سالۋدا.
ۇتىمدى ۇسىنىستار
عىلىم, ءبىلىم دەگەننەن شىعادى, ءمۇفتي حازىرەت ءدىنباسى بولىپ سايلانا سالىسىمەن, ەلباسى الدىنا جوعارى ءدىني وقۋ ورنىن اشۋ كەرەكتىگى جونىندە ماسەلە قويىپ, كومەك بەرۋىن ءوتىندى. ول ءۇشىن الماتى قالاسىندا مىسىرلىقتار تاراپىنان وعان دەيىن تۇرعىزىلىپ, بوس تۇرعان يسلام مادەني ورتالىعىنىڭ عيماراتىن ءدىني باسقارماعا بەرۋدى سۇرادى. ەلباسى ۇسىنىستى قابىل الىپ, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مىسىرعا ۇكىمەتتىك كوميسسيا جىبەردى. ناتيجەسىندە, الماتىدا قوس ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەسىمىن يەمدەنگەن «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. ول جوعارى ءبىلىمدى يمامدار مەن يسلامتانۋشىلاردى, اراب ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن اۋدارماشىلاردى دايىنداۋدا. سونداي-اق, وندا يسلام نەگىزدەرى مەن اراب ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە تۇراقتى كۋرستار دا جۇمىس ىستەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەندىگى ماقساتى – تەك يمامدار عانا دايىنداپ قويماي, جوعارى ءبىلىمدى, عىلىمي دارەجەسى بار ماماندار دايىنداۋعا قول جەتكىزۋ. 2012 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وقۋ ورداسىنىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرىپ, يسلامتانۋ ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا اشۋعا رۇقسات بەرىپتى. بۇل دا ۇلكەن جەتىستىك. بۇل دا شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ ءتىكەلەي ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. ءويتكەنى, باس ءمۇفتي جانىن سالا وتىرىپ, 2001 جىلى ۋنيۆەرسيتەت اشۋعا تالپىنىس جاساماعاندا, مۇنىڭ ءبارى ءتاتتى ارمان بولىپ قالار ەدى.
ىلكىمدى ىستەر
يمامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ – قمدب قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى, تەرەڭ ءبىلىمدى, يسلامنىڭ قىر-سىرىنا قانىق, ءدىنىمىزدىڭ ءتۇرلى سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەن يمام عانا حالىققا دۇرىس جول كورسەتىپ, اقيقاتتى جەتكىزە الماق. ءتۇرلى اعىمدار جانە ونىڭ شىعۋ تاريحىنا بويلاي وتىرىپ, اق-قارانى اجىراتىپ بەرە الادى. ال مۇنان حابارى شالا-شارپى دۇمشە جۇرتقا نە ايتپاق؟ وسىنى جەتە ۇعىنعان ءدىني باسقارماعا يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن يسلام ينستيتۋتى اۋاداي قاجەت ەدى. بىراق, بۇعان ارنالعان نە وقۋ عيماراتى, نە قۇرىلىسقا قاجەت قارجى دا تاپشى بولاتىن. وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا باس ءمۇفتي يسلام دامۋ بانكىنەن كومەك سۇرادى. ولار حازىرەتتىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي, ق.ي. ساتباەۆ پەن تۇرعىت ءوزال كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ەكى قابات عيماراتتى ساتىپ الىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ءدىني باسقارمانىڭ مەنشىگىنە بەردى. ونداعى بولمەلەر ءدارىسحانالارعا اينالدىرىلىپ, نامازحانا, مەدپۋنكت, كىتاپحانا, اسحانا مەن جاتاقحانا دا ىسكە قوسىلدى. 2002 جىلى ينستيتۋت اشىلىسىمەن العاشقى 40 يمام وقۋ مەرزىمى 4 ايلىق كۋرسقا قابىلداندى. سودان بەرى يمامدارعا ءدىني باسقارمانىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرلەرى مەن «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاجىريبەلى ۇستازدارى ءدارىس بەرىپ, يمامداردىڭ بىلىمدەرىن شىڭداپ كەلەدى.
تاعى ءبىر بايقاعانىم, سوڭعى جىلدارى ءدىنىمىزدى مەرزىمدىك باسىلىمدار ارقىلى ناسيحاتتاۋ ءىسى دە جاقسى جولعا قويىلدى. رەسپۋبليكا كولەمىندە شىعاتىن «يسلام جانە وركەنيەت» گازەتى مەن «يمان» جۋرنالى ءدىننەن ۇزاق ۋاقىت بويى قول ءۇزىپ قالعان قانداستارىمىز ءۇشىن سىرتتاي وقىپ, ۇيرەتەتىن ۇلكەن رۋحاني مەكتەپ ىسپەتتى. بۇل باسىلىمداردىڭ تارالىمى جىلدان جىلعا ءوسىپ, ەلىمىزدەگى بەدەلدى باسىلىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. جالپى, ۇلتىنا, دىنىنە, حالقىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءدىنىمىزدىڭ ناسيحاتىنا, يماندىلىقتى ارتتىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, حالىقتى جىك-جىككە بولگىسى كەلگەن ىرىتكى سالۋشى جات اعىمداردان ساقتاندىرىپ, ولاردىڭ تەرىس-نيەت پيعىلى مەن ءىس-ارەكەتىن اشكەرەلەي بەرۋى ءتيىس.
«ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس…»
2012 جىلى 20 ساۋىردە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باس ءمۇفتيدىڭ وسى باسىلىمنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا بەرگەن عيبراتتى سۇحباتى جاريالاندى. ونى وقي وتىرىپ, ءدىن سالاسى بويىنشا تانىمىم ودان دا بەتەر ارتىپ, كوكجيەگىم كەڭەيىپ قالدى. سوندا ايتىلعانداي, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت, اسىرەسە, حالقىمىزعا يمام اعزام ءابۋ حانيفا جولىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, بار قازاقتى وسى ءمازھابتا بولۋعا شاقىرۋدا ەكەنىنە كوزىم جەتىپ ريزا بولدىم. ءبىز ءتورت ءمازھابتى دا دۇرىس سانايدى ەكەنبىز. دەگەنمەن دە, اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن حانافي ءمازھابى ءبىز ءۇشىن ابزالىراق ەكەنىن ءبىلدىم. حالقىمىزدىڭ كوپتەگەن سالت-ءداستۇرى وسى مازھابپەن ساباقتاسىپ, استاسىپ جاتىر. دىنىمىزدەگى شامالى الاۋىزدىقتىڭ ءوزى دىنگە بەت بۇرا باستاعان قانداسىمىزدى اداستىرۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن مىزعىماستاي بىرلىكپەن قاتار, ءدىني ءبىلىم دە كەرەك. وسى ىنتىماق-بىرلىككە ەلىمىزدىڭ مۇسىلماندارىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا ءبىرىكتىرۋگە كۇش سالىپ كەلە جاتقان ءابساتتار قاجى دەربىسالى باسقاراتىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ولشەۋسىز قىزمەتىنە اللا تاعالا رازى بولسىن دەگىم كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدەرى ىنتىماق-بىرلىگىمىزگە سىزات ءتۇسىرۋدى قالايتىن, بىرنەشە ايات پەن ءحاديستى جاتتاپ الىپ, اسىل دىنىمىزگە تەرەڭ بويلاماي جاتىپ: «مەن مازھابپەن جۇرمەيمىن, ولار اداسقان» دەپ ۇلىق يمام – ءابۋ حانيفاعا كوپە-كورىنەۋ ءتيىسەتىن دۇمشەلەر شىعا باستاپتى. بۇل, ارينە, ساۋاتسىزدىق. وسىنداي توپتىڭ نەگىزسىز پىكىرى مەن قالىڭ بۇقارانى تۇسىنبەستىك پەن كۇماننان ارىلتۋ ماقساتىندا باس ءمۇفتيدىڭ « ۇلىق يمام ءابۋ حانيفا» اتتى كولەمدى ەڭبەگى بىلتىر قۇرىلعان «يسلام مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن قولداۋ» قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن مىڭداعان تارالىممەن جارىققا شىعىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق مەشىتتەرىنە تەگىن تاراتىلدى. ىلە ورىس تىلىنە دە اۋدارىلىپ, وقىرمان قولىنا ءتيدى. بۇل قوردىڭ دا قۇرىلۋىنا ءدىنباسىنىڭ ىقپال-اسەرى از ەمەس. بۇل كۇندە وسى قور وتىزدان استام بۇگىنگى سۇرانىستاعى وتىزعا تارتا ەڭ قاجەتتى ءدىني وقۋلىقتار مەن كىتاپ, كىتاپشالاردى شىعارىپ, مەشىتتەر ارقىلى جاماعاتقا تەگىن تاراتۋدا.
كەشەگى اتەيستىك كەزەڭنەن قالعان اسەر بولۋى كەرەك, قوعامىمىزدا ءالى دە بولسا ءدىني قىزمەتكەرلەرگە كۇدىكپەن قاراپ, دىنگە ۇركە قاراۋ بار. اسىرەسە, مەنىڭ قاتارىمداعى اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءسوزى كەسەك بولعانىمەن, يماندىلىق جولىنداعى ارەكەتتەرىنە كوڭىلىم تولمايدى. سونىمەن قويماي, سولاردىڭ كوبى سىن تاققىش. ەگەر دە ءدىنىمىز دامىسىن دەسەك, ءبىرىنشى كەزەكتە, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت باستاعان ءدىني قىزمەتكەرلەرگە باسشى-قوسشى, جاس-كارى دەمەي قۇرمەت كورسەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ەلىمىزدە ءدىنىمىزدىڭ مارتەبەسى كوتەرىلەدى.
ولەڭمەن ورىلگەن وسيەتتەر
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى 2010 جىلدىڭ باسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى «اللاعا ماداق» ءدىني ولەڭدەر ءمۇشايراسىن وتكىزدى. ماقسات – يسلامنىڭ قۇندىلىقتارىن تەك مەشىتتەردەگى ءدىندارلاردىڭ ۋاعىزى نەمەسە باسپاسوزدە جاريالاناتىن ماقالالار ارقىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, حالقىمىزعا ەتەنە جاقىن جىر جولدارى ارقىلى دا ناسيحاتتاۋ ەدى. قازاقتىڭ جاي ءسوزىنىڭ ءوزىن ۇيقاستىرىپ, ولەڭ ەتىپ سويلەيتىندىگىنە ءوز كەزىندە نەمىستىڭ ايگىلى عالىمى ۆ.ۆ.رادلوۆ تا تامسانعان ەكەن. حالقىمىزدىڭ دانا اقىنى اباي دا ولەڭدى ءسوز پاتشاسىنا تەڭەگەن.
ءمۇشايرا «شەبەردى شەبەر دەگەنشە, اللانى شەبەر دەسەيشى», «ءاز پايعامبار مۇحاممەد (س.ع.س.)», «كوركەم مىنەز – كوركىمىز» دەگەن تاقىرىپتار اياسىندا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ءبىزدىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىندا ءوتتى. جۇرت سىيماي قالدى. سەبەبى, بۇل ءۇش تاقىرىپ تا يسلامنىڭ نەگىزگى مازمۇنى مەن ءمانىن قامتيدى. ءمۇشايراعا مىڭنان استام ولەڭ ءتۇستى. وعان مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنەن باستاپ, قازىرگى ادەبيەتىمىزدە وزىندىك ورنى بار, تانىمال اقىندار مەن سۋىرىپسالما ايتىس اقىندارىنا دەيىن قاتىسىپ, ءوز ولەڭدەرىن بايگەگە قوستى. جىر دوداسىنا تۇسكەن ولەڭدەرمەن قالىڭ كوپشىلىك تە تانىسسىن دەگەن نيەتپەن www.muftyat.kz سايتىندا جاريالاندى. جەكە جيناق تا شىقتى. بايگەنى قورىتىندىلاۋعا ارنالعان سالتانات كەشىنەن تۇسكەن قارجى قالاداعى جەتىم بالالار ۇيلەرىنە اۋدارىلدى. بۇعان قۋاندىم, ءسۇيسىندىم, ريزا بولدىم.
قاجىلاردىڭ قامى
قمدب اتقارىپ وتىرعان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى – قاجىلىق. جىل وتكەن سايىن قاجىلىق پارىزىن وتەۋشى وتانداستارىمىزدىڭ سانى دا, ساپاسى دا ارتۋدا. ماسەلەن, بىلتىر 4 مىڭنان استام وتانداسىمىز قاجىلىق پارىزدارىن وتەپ قايتىپتى. بيىل بەس جارىم مىڭ وتانداسىمىز مەككەگە باردى.
قاجىلىق فيرمالاردىڭ جۇمىسىن ءدىني باسقارمانىڭ قاجىلىق ىستەر ءبولىمى ءۇيلەستىرۋدە. سونىمەن قاتار, جىل سايىنعى قاجىلىق ماۋسىم قازاقستاننىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى ەلشىلىگىنىڭ اتسالىسۋىمەن ىسكە اسادى. قمدب-نىڭ ارالاسۋىمەن 2008 جىلدان باستاپ, ادىلەت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ قازاقستاننىڭ قاجىلىق ميسسياسى قىزمەت ەتۋدە.
بۇگىندە ميسسياعا قاجەتتى قاراجات جاعى دا تيىسىنشە شەشىلىپ كەلەدى. ميسسيا مەككەدە ۋاقىتشا وفيس پەن كولىك جالداۋعا, قاجىلارعا دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلەتىن ارنايى جابدىقتالعان بولمەلەر اشاتىن جاعدايعا جەتتى. سونداي-اق, قاجىلىققا بارعان ازاماتتارعا جەتەرلىكتەي ءدارى-دارمەك الىپ بارۋعا دا ميسسيا جاۋاپتى. بۇل ءدارىگەرلەرگە قاجىلىق كەزىندە مەككە, مەدينەدە تەگىن دارىگەرلىك كومەك كورسەتىپ, ەم جاساۋىنا ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزۋدە. ميسسيا قۇرامىندا جۋرناليستەردىڭ اتقارار ىستەرى دە اسا ماڭىزدى. ولاردىڭ ۋاقتىلى ءجىبەرگەن اقپاراتتارىنىڭ ارقاسىندا ەل مۇسىلماندارى ومىرىندەگى ۇلكەن ءىس-شارانىڭ بارىسى مەن ونداعى حال-احۋالدى ءبىلىپ وتىرۋعا ءمۇمكىندىك تۋدى.
اللاعا شۇكىر, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا بەدەلى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ابىرويلى توراعالىق ەتسە, 2011 جىلدىڭ مامىر ايىنان 57 مەملەكەتتىڭ باسىن ءبىرىكتىرەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعا. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم جونىندە, وعان توراعالىقتىڭ ماڭىزى مەن ءمانى, ونىڭ ماقساتى مەن قۇرىلۋ تاريحى تۋراسىندا جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە بايلانىستى باسپاسوزگە ساراپتامالىق ماتەريال بەرۋدى ءدىنباسىنىڭ ءوزى قولعا العان. قىسقا ۋاقىت ىشىندە ول «قازاقستان – باتىس پەن شىعىستىڭ التىن كوپىرى» (يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى جانە قازاقستان) اتتى كولەمدى ماقالا جازىپ ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنە جاريالادى («ەگەمەن قازاقستان», №529-532 (26375), 14 جەلتوقسان, 2010 ج).
ءدىني مەرەكەلەردىڭ مەرەيى ارتتى
«ءماۋلىت ءان-ناباۋي اش-شاريف» اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتۋ – ەل مۇسىلماندارى ءۇشىن ەرەكشە مەرەكە. بۇل مەيرام جىل سايىن اتاپ وتىلەدى. وندا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ومىرىنە كەڭىنەن توقتالىپ, ءماۋلىت وقىلىپ, سالاۋات ايتىلىپ ءجۇر. ال 2012 جىلعى ءماۋلىت مەرەكەسى ەرەكشە وتۋىمەن مۇسىلمانداردىڭ ەسىندە ۇزاق ۋاقىت ساقتالادى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز. الماتىداعى بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىنا 6 مىڭداي ادام جينالىپ, تاماشا ءدىني-مادەني شارانىڭ كۋاسى بولدىق. اسىرەسە, تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كوزدەرىنە جاس الىستى. ءدىني ايتىس پەن يلاھي اندەر دە جينالعانداردى سەرپىلتىپ, اتا-دىنىمىزگە دەگەن ماحابباتىن كۇشەيتە تۇسكەنى ءسوزسىز. ءارينە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مۇنداي شارانى وتكىزۋ وزدىگىنەن وپ-وڭاي بولا قويمايدى. بۇل دا شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەت باستاعان ءدىندارلارىمىزدىڭ ىزدەنىسكە تولى جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەپ ۇعىندىق.
ال قاسيەتتى رامازانداعى مىڭ ايدان قايىرلى قادىر ءتۇنى 2000 جىلدان بەرى جالپىحالىقتىق مەرەكەگە اينالعانى كوپشىلىككە ايان. سودان بەرى «قازاقستان» جانە «حابار» ارنالارى تىكەلەي ەفير ارقىلى رەپورتاج بەرىپ ءجۇر. ونىڭ باعدارلاماسى تەلەارنا قىزمەتكەرلەرىمەن الدىن الا ءدىني باسقارمادا پىسىقتالىپ, ەلورداداعى «نۇر استانا» مەن الماتى ورتالىق مەشىتتەرىنەن تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ جۇرگەنى سۇيسىنتەدى. مۇنداي شارالار حالقىمىزدىڭ يسلام جونىندەگى ءبىلىمىن كوتەرۋگە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزۋدە. بۇرىندارى قادىر تۇنىنەن ماعلۇماتى از جۇرت بۇگىندە سول ءتۇندى بۇكىل وتباسى مۇشەلەرىمەن اسىعا كۇتەتىن جاعدايعا جەتتى. قادىر ءتۇنى تۋرالى تولىققاندى ماتەريالدار الدىن الا رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا دا جاريالانۋى ۇردىسكە اينالدى. اللا ءناسىپ ەتىپ, قۇربان ايت ەلىمىز بويىنشا ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى.
ارينە, باس ءمۇفتي, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەتتىڭ اتا ءدىنىمىزدىڭ دامىپ, اياقتان تۇرۋى ءۇشىن اتقارعان جۇمىستارى ۇشان-تەڭىز. مەن تەك سونىڭ جانىما جاقىن دەگەن ءبىلىم بەرۋ, مادەني-ءدىني شارالارىنىڭ ءبىر پاراسىن عانا تىلگە تيەك ەتتىم.
ءدىنىڭ تۇرسىن ءدىن امان
ول ۇنەمى «ەلىمىز رەستوراندار مەن كازينولاردىڭ كوپتىگىمەن ەمەس, يماندى ازاماتتارىمىز بەن مەشىتتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگىمەن ماقتانۋى كەرەك», دەيدى. بۇل – قازىرگى تاڭداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, كەيدە بولسا دا ۇشىراسىپ قالاتىن جاعىمسىز دا كەلەڭسىز جايتتار يمانسىزدىقتان دا تۋىندايتىنى ەشكىمدى دە تاڭداندىرمايدى.
ايتسە دە, تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزىندە ءدىن ماسەلەسىندە دە ءوز شەشىمىن تاپپاي جاتقان وزەكتى ماسەلەلەر ءالى دە جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى مەشىت يمامدارى مەن مولدالارىنىڭ تۇراقتى جالاقى الماۋى, ولارعا الەۋمەتتىك جاعداي جاسالماۋى دەر ەدىم. وسى قيىندىق اۋدان مەن اۋىلدارداعى مەشىتتەردە ءبىلىمدى دە بىلىكتى ءدىندارلاردى تۇراقتاندىرۋعا كەدەرگى بولىپ كەلەتىنى ايتىلۋدا. مۇنى شەشۋ ءۇشىن ءدىنباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن رەسپۋبليكالىق «زەكەت قورى» قۇرىلدى. ونىڭ قانشالىق ناتيجە بەرەرىن ۋاقىت كورسەتە جاتار. قازاق ەلى ءوزىنىڭ مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭىن باستان كەشىپ جاتقان كەزدە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى تۇتقاسىن شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازىرەتتەي بەلگىلى عالىمنىڭ ۇستاۋى, حالىقتىڭ ءدىنىمىزگە دەگەن قۇرمەت پەن قۇلشىنىسىن تۋعىزعانى كوڭىلدە سەنىم ۇيالاتادى. اللاعا ءشۇكىر, بۇگىندە سول سەنىم اقتالدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان تالاي ىرگەلى جۇمىستار اتقارىلىپ, حالقىمىزدىڭ يسلامنىڭ قاينار بۇلاعىنان سۋسىنداۋىنا بار مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا.
جىل سايىن قاسيەتتى رامازان ايى قارساڭىندا ءدىنباسىمىز ۇلكەن ۇندەۋمەن شىعىپ ءجۇر. وندا ول وسى قاسيەتتى اي قۇرمەتىنە ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك باعالارىن ەش بولماسا 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ, وسى ايدا ءازازىل اراق-شاراپتى ساتپاۋ, داستارقاندارعا ولاردى قويماۋ, ۇسىنباۋ, رەستوراندارعا جولاتپاۋ سەكىلدى شاقىرۋلارى حالىق كوڭىلىنەن شىعۋدا. مۇنى دا باس ءمۇفتيمىزدىڭ قاراپايىم حالىق جاعدايىن ويلاۋدان تۋعان ۇسىنىسى دەۋگە بولادى. بۇل ونىڭ قاشاندا حالقىمەن بىرگە بولىپ, ونىڭ ءوتىنىش, تىلەگىنە قۇلاق قويىپ وتىراتىنىن بىلدىرەدى.
2012 جىلى مامىردا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ IV سەزىندە وسىنداي ەرەن ەڭبەگى, ۇلكەن بەدەلىنىڭ مويىندالۋى رەتىندە ونىڭ الەمدىك ءدىنباسىلارى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانۋى ەلىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن ابىروي, قۇرمەت دەپ بىلەمىن.
قازىر رەسپۋبليكامىز ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. ەگەر ەلباسى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وتانىنىڭ اماندىعى, ەكونوميكاسى, ساياساتى, حالىقارالىق قاتىناسى سەكىلدى سۇبەلى ىستەردى جۇزەگە اسىرىپ جاتسا, باس ءمۇفتي ونىڭ رۋحاني تايانىشى, سۇيەنىشى رەتىندە ءدىنارالىق, ۇلتارالىق ىنتىماقتى, يماندىلىقتى جۇزەگە اسىرىپ, پرەزيدەنتىمىزگە, حالقىمىزعا رۋحاني تىرەك بولا بىلۋدە.
«حالىقتىڭ ريزالىعى اللا تاعالانىڭ ريزالىعى» دەپ جايدان-جاي ايتىلماعان. سول سەبەپتى, باس مۇفتيىمىزگە ريزامىز.
ءاسانالى ءاشىموۆ,
كسرو حالىق ءارتىسى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
