پلاستيك
ءبىتتى عوي جەردى لاس قىلىپ
«اسپاننان كيىز جاۋعان كۇن». قازاق: «اسپاننان كيىز جاۋسا دا, قۇلعا ۇلتاراق بۇيىرمايدى» دەيدى. العاش ەستىگەن بالا كەزىمىزدە «اسپاننان قالاي كيىز جاۋادى؟» دەپ تاڭىرقاعانبىز. ەس بىلگەن سوڭ ويلاساق, الەۋمەتتىك ساتىنى سيپاتتاۋعا مال وسىرگەن كوشپەلى تىرلىكتىڭ مول شيكىزاتى: كيىز بەن ودان جاسالاتىن زاتى: ۇلتاراقتى قالاي تاپقىر پايدالانعان. قۇلدىڭ ەشتەڭەگە حاقىلى ەمەستىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن قار جاۋاتىن اسپاننان كيىز جاۋعىزعان, قايران بابالار!
ءبىتتى عوي جەردى لاس قىلىپ
«اسپاننان كيىز جاۋعان كۇن». قازاق: «اسپاننان كيىز جاۋسا دا, قۇلعا ۇلتاراق بۇيىرمايدى» دەيدى. العاش ەستىگەن بالا كەزىمىزدە «اسپاننان قالاي كيىز جاۋادى؟» دەپ تاڭىرقاعانبىز. ەس بىلگەن سوڭ ويلاساق, الەۋمەتتىك ساتىنى سيپاتتاۋعا مال وسىرگەن كوشپەلى تىرلىكتىڭ مول شيكىزاتى: كيىز بەن ودان جاسالاتىن زاتى: ۇلتاراقتى قالاي تاپقىر پايدالانعان. قۇلدىڭ ەشتەڭەگە حاقىلى ەمەستىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن قار جاۋاتىن اسپاننان كيىز جاۋعىزعان, قايران بابالار!
ءتۇسى سول باياعىداي قوڭىرقاي, ءيىسى دە سول باياعىداي ەكەن. جوق, كيىز ەمەس. ەجەلدەن وتىرىقشى شۆەد ەلىنىڭ استاناسى ستوكگولمدە ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا قايدان كيىز بولسىن. مىناۋ – الپىسىنشى جىلدارى اۋىل دۇكەنىنەن كامپيت پەن پىراندىك, حالۆا مەن قالاش الساڭ شيىرشىقتاپ وراپ, ىشىنە سالىپ بەرە قوياتىن قاعاز. كەيىن ءبىز اينىدىق, جەرىدىك, اقىرى ۇمىتتىق. ال, شۆەدتەردىڭ ايدىك دۇكەنىنەن ءبىرنەشە گۇلدىڭ وسكىنىن ساتىپ العانىمىزدا, قولايلى وراما قاعازعا سالىپ بەرە قويدى. ءسويتىپ, ەلۋ جىل بۇرىنعى تانىسىمىزعا تاپ بولدىق.
بۇلاردىڭ: سكانديناۆ ەلدەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كوش ىلگەرى. ءبىز: «پلاستيك پاكەتى قايدا؟» دەپ اينالاعا الاقتاپ, ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىق پەن جاۋاپتىلىق جاعىنان ارتتا جۇرگەنىمىزدى اڭعارتتىق. ءيا, قازاق دالاسىن نەشە ءتۇرلى پوليەتيلەن پاكەت پەن پلاستيك بوتەلكە ۋلاپ جاتقان زاماندا شۆەد دۇكەندەرى قايتادان قاعاز وراماعا كوشىپتى.
ەلگە ورالعان سوڭ اپتا بويى ءتاجىريبە ءجۇرگىزدىك. دۇكەننەن العان تاعامدارىمىزدى كەمىندە ون پلاستيك پاكەتپەن كوتەرىپ كەلەدى ەكەنبىز. اپتاسىنا ەكى رەت دۇكەنگە بارامىز دەسەك, جيىرماسى جينالادى. وعان ناننان باستاپ ەتكە دەيىن جۇقا پوليەتيلەنمەن ورالاتىنىن قوسىڭىز. وعان قايماقتىڭ, ءىرىمشىكتىڭ, بالمۇزداقتىڭ, ءتۇرلى تاتتىلەردىڭ جەكە پلاستيك قوراپتارىن قوسىڭىز. شاي قايناتۋ مەن كوجە پىسىرۋگە كەرەك 5 ليترلىك تازا سۋدىڭ ءبىر اپتاداعى جەتى بوتەلكەسى جانە بار. سيىر مەن بيە ۇستايتىن اپا ءۇش كۇندە ءبىر رەت ءسۇت پەن ساۋمالدى پلاستيك بوتەلكەلەرگە قۇيىپ اكەلەدى. التى بوتەلكە. اپتا سايىن قوقىس جينايتىن قىزمەتكە وتكىزىپ بەرەتىن ەكى قاناردىڭ ءبىرى تەك پلاستيكتەردەن تۇرادى. بۇل تەك – ازىق-ت ۇلىك سالاسىندا قوردالاناتىنى. ءارى بالالارعا گازدى سۋسىندار ىشكىزبەيتىن ۇيدە.
جۋىنىپ-شايىناتىن زاتتاردىڭ ءبارىنىڭ قورابى مەن قۇتىسى پلاستيكتەن. اندا-مۇندا ءبىر كيەر كيىمىڭدى مۇنتازداي ەتىپ بەرەتىن «حيمتاز» دا ونى پلاستيك بۇركەمە جاۋىپ قايتارادى. دۇكەننەن الىنعان تۇرمىستىق تەحنيكانى, جيھازدى, كيىمدى قاتتاپ كەلەتىنى قانشاما. ءيا, ساتىپ العان كىتاپ, وقۋلىق, بالانىڭ داپتەر, قالامىن دا «فيرمالىق» پاكەتپەن بەرمەسە, ىشتەرى اۋىرادى. نە كەرەك, باياعى كەڭەستىك زامانداعى تورقالتا, كەنەپ دوربا, ءتىپتى شىنى بوتەلكە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ, ءبارىنىڭ ورنىن پوليەتيلەن ءونىمى تولىقتاي باستى. ەكىنشى قاناردى وسىنداي قالدىقتار تولتىرادى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تابيعاتتى ساقتاۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, جەردەگى پلاستيك قالدىقتار كەسىرىنەن جىلىنا 1 ميلليون قۇس, 100 مىڭ سۇتقورەكتى, 100 ميلليون بالىق قىرىلادى. ولار پلاستيكتى تاماق دەپ جۇتىپ قويادى. سوسىن بوتەگە, اسقازان, ىشەكتەرى قورىتا الماي, ىشتەرى ءتۇيىلىپ ولەدى. زاۋالعا قاتتى ۇشىراپ جاتقاندار تىزىمىندە تەڭىز تاسباقاسى, يتبالىق جانە كيت تۇر. مۇحيتتاردا قالقىپ جۇرگەن پلاستيك قالدىقتارى سۋداعى سۇتقورەكتىلەردىڭ تۇقىمىن تولىق قۇرتادى دەيدى عالىمدار. ءبىزدىڭ اياداي كول-توعاندارىمىزدا بالىق پەن شايان, باقا مەن قۇس بىتكەندى قىتايدىڭ نەيلون اۋلارى قىناداي قىرىپ تاستاعانى ول ەسەپكە كىرمەگەن دە!
ەجەلگى كەندىردەن توقىلعان توردى, كەنەپتەن تىگىلگەن دوربانى توزعان سوڭ تاستاي بەرۋگە بولاتىن. ويتكەنى, ولار تابيعاتتىڭ ءوز شيكىزاتىنان جاسالعان. بىرەر جىلدا ءشىرىپ, قايتا توپىراققا اينالادى. ال پوليەتيلەننىڭ ىدىراۋ ۋاقىتى – 400 جىل. جەتى اتاسىن جادىدا ساقتايتىن قازاقتاردىڭ ون التى اتاسى اۋىسقانشا الاقانداي پلاستيك اينالانى لاستاۋمەن بولادى. ماماندار وسى كەزگە دەيىن قولدانىستا بولعان پلاستيكتەر ەگەر جانىپ كەتپەسە, تەگىس جەر ۇستىندە قالعانىن ايتادى. تابيعات قورىتىپ ۇلگەرگەنشە, شاحانوۆشا ايتقاندا, 500 جىل كۇتۋگە تۋرا كەلەدى:
ەل تاعىلىمىن اياق استى توسەنبە,
توي از بولماس ءالى سەنىڭ كوشەڭدە.
بەس ءجۇز جىل كۇت, سودان كەيىن رۇقسات
ون بەس قىزدى قابات الام دەسەڭ دە.
پلاستيك بۇيىمداردى جاعۋ – ونىڭ جەر ۇستىندە قالعانىنان دا قاتەرلى. اۋاعا زياندى زاتتار ءبولىنىپ, ادامنىڭ, جان-جانۋاردىڭ تىنىس مۇشەلەرىنە ۋ تارايدى. ال ك ۇلىندە اۋىر مەتالدار بار. ودان – ءشوپ, شوپتەن – مال, مالدان – ادام اعزاسىنا تۇسكەن اۋىر مەتالل قاتەرلى ىسىككە سەبەپكەر دەسەدى.
مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەن شۆەدتەر تسەللوفان, پوليەتيلەن, پلاستيك پاكەتتەر مەن قاپتامالاردان مۇلدە باس تارتىپ, وراما قاعازدارعا ورالىپتى. ەكولوگيالىق ساناسى ويانىپ, ساڭىلاۋى اشىلعان ەلدەر ءۇشىن اسپاننان كيىز جاۋىپ جاتقاندا بىزگە ءالى ۇلتاراق بۇيىراتىن ەمەس-اۋ دەپ ويلاعانبىز سول ستوكگولم دۇكەنىندە.
«اسپاننان شۇعا جاۋعان كۇن». قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ سپورت تاقىرىبىنداعى حيكايالارىنىڭ ءبىرى وسىلاي اتالاتىن. كەيىپكەرى تۇيعىن ۆەلوشاباندوزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتىندە جارىسقا تۇسكەن كۇنگى كوڭىل كۇيى وسىلاي سيپاتتالادى. سپورتتاعى سايىستىڭ بار بوياۋىن كورسەتۋ ءۇشىن جاڭبىر جاۋاتىن اسپاننان شۇعا جاۋعىزعان, قايران قالامگەر!
قازىر جەر مەن كوكتى باسىپ قالعان پلاستيك قۇتىلاردى العاش حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا وڭتۇستىك ازيانىڭ ءىرى مەملەكەتى – پاكستاننىڭ استاناسى يسلامابادتىڭ اۋەجايىندا كورىپ ەدىك-اۋ. اتى تانىمال «كوكا-كولا», «سپرايت», «پەپسي-كولا» جانە باسقا سۋسىندار سوعان قۇيىلعان. اۋزىن اشۋ ىڭعايلى, الىپ جۇرۋگە قولايلى, سىنىپ, توگىلىپ قالار دەگەن قورقىنىش جوق. باياعى كەڭەستىك «ليموناد» پەن «سارىاعاش» قۇيىلاتىن شىنى بوتەلكەگە قاراعاندا اناعۇرلىم سۇيكىمدى كورىنگەن.
عىلىم مەن ءبىلىم ادامزاتتى جىل سايىن دامىتىپ كەلەدى. اتتەڭ كەيدە, سول شەكتەن تىس زەرتتەۋ مەن جاڭالىقتىڭ پايداعا ەمەس, زيانعا شىعاتىنى بار. اتوم بومباسىن جاساعان وپپەنگەيمەر مەن ساحاروۆ مۇحيتتىڭ ەكى جاعىندا قارتايعان شاقتارىندا سول ارەكەتتەرى ءۇشىن سان سوقتى ەمەس پە؟
ءحىح عاسىردىڭ سوڭى دەسەدى. نەمىس عالىمى گانس فون پەحمانن كەزەكتى تاجىريبە جاساي وتىرىپ, تورسىق شىنى تۇبىنە بالاۋىز سياقتى شوگىندى پايدا بولعانىن بايقايدى. شوگىندى قازىرگى پوليەتيلەننىڭ اتاسى ەدى. ونى ءوندىرىسكە شىعارۋ كەلەسى عاسىردا, ياعني 1933 جىلى جۇزەگە اسادى. عاسىرلار توعىسىندا حيميالىق كەلەسى قوسىندى تسەللۋلويد ويلاپ تابىلدى. جانە بىردەن كينوعا قاجەت پلەنكا جاساۋعا جۇمسالدى. وسى «پلەنكا» ءسوزىن ءار جەردە «ءۇلدىر» دەپ اۋدارعاندى وقىدىق. نەگە سۇيەنىپ اۋدارعاندارى بەلگىسىز. ەڭ بولماسا «ءۇلبىر» دەسە قيسىندى ەدى.
بۇل بۇيىرلەي قوسىلعان وي سوقپاعىنان شىعىپ, باستى جولعا قايتا ءتۇسسەك, كينو پلەنكاسىن شىعارۋ جۇمىسى وتە قاۋىپتى بولدى. ونى جاسايتىن قوسپا كەنەت جارىلىپ كەتەتىن. ءوندىرىسى قاۋىپسىز تسەللوفان 1911 جىلى جاسالدى. وراۋعا قولايلى, ءارى ار جاعى كورىنەتىن ءمولدىر. مۇنىڭ «اتتەگەن-ايى»: قىمبات ەدى. سوندىقتان, ءاۋ-باستا باعالى مەتالدان جاسالعان اشەكەي بۇيىمداردى وراۋعا جۇمسالعان. كەيىن تسەللوفان ءوندىرۋدىڭ ارزان جولى تابىلىپ, 1927 جىلدان باستاپ تاعامداردى وراۋ مەن تاسۋ باستالعان.
قازىرگى جاپپاي قولدانىستاعى پوليەتيلەندى 1933 جىلى نورتفيچ زەرتحاناسىندا فوسەت پەن گيبسون دەگەن ەكى عالىم اشقان. ولار گازداردى جوعارى قىسىمعا تۇسىرگەندە تۇنىپ قالعان شوگىندىنى كورەدى. وسىلاي اشىلعان پوليەتيلەن العاش جەر شارىن وراپ شىققان تەلەفون سىمدارىنىڭ سىرتقى قورعانىش قابىعى ءۇشىن قولدانىلعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە رادار جاساۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. راداردى اعىلشىن عالىمدارى ارالدى بومبالاۋعا انتالاپ كەلە جاتقان فاشيست ۇشاقتارىن انىقتاۋ ءۇشىن جانتالاسا جاساعانى ءمالىم. ءسويتىپ, سوعىستان مۇلدە قيراپ قالماعان بريتان ارالىنا ەلۋىنشى جىلدارى دۇرىلدەگەن دامۋ ءدۇمپۋى كەلدى. ەلدە كەرەمەت سۋپەرماركەتتەر پايدا بولدى. ولار تاۋارلاردى العاش پوليەتيلەن پاكەتتەرگە سالىپ بەردى. بىرىنشىدەن, ارزان. ەكىنشىدەن, قولايلى. ۇشىنشىدەن, امبەباپ. كەيىن دۇكەننىڭ, ساۋدا بەلگىسىنىڭ جارناماسى باسىلدى. مۇنى ءتورت دەڭىز.
ونىڭ الدىندا اقش-تا ناندى پوليەتيلەنگە وراپ ساتا باستاعان. ونداي وراۋلى نان كەۋىپ قالمايدى. ناننان كەيىن سەندۆيچ, كوكونىس پەن جەمىستى وسىلاي وراپ ساتا باستايدى.
تۋرا وسى جولداردى جازعان كەزدە ەسىمىزگە تاعى سەيداحمەت اعا ءتۇستى. جاس جۋرناليستەردىڭ قىلىعىنا كەيىگەندە: «سەندەر سەندۆيچ جەپ, كولا ىشكەن امەريكالىق ەمەس, كومبە جەپ, ايران ىشكەن اۋىلدىڭ بالالارى ەمەسسىڭدەر مە» دەر ەدى. اۋىلدا ايراندى – كولا, كومبەنى – سەندۆيچ اۋىستىرعانىن كورمەي كەتكەنى دۇرىس بولىپتى, جارىقتىقتىڭ.
كەڭەس وداعى باستاپقىدا بۇل جاڭالىققا شۇيلىكتى. پلاستيك پاكەتتى ساعىزبەن بىرگە «ءىرىپ-شىرىگەن كاپيتاليزمنىڭ» بەلگىسىنە جاتقىزدى. مالىمەتتەرگە ءجۇگىنسەك, «تەمىر شىمىلدىق» بەرىك تۇرعان 1973 جىلى باتىس ەۋروپادا 11,5 ميلليون دانا پلاستيك پاكەت شىعارىلسا, كەڭەس وداعىندا ونىڭ ءوندىرىسى مۇلدە بولماعان! ءاتتەڭ, سولاي قالا بەرسە-ءشى. بىراق ساعىز دا, پلاستيك پاكەت تە «تەمىر شىمىلدىقتىڭ» ءار تۇسىنان شىم-شىمداپ ەنە باستادى. ال, «بۇزىلعان باتىس» 1982 جىلى پاكەتتى قوس قۇلاعى بار, كوتەرىپ جۇرۋگە قولايلى ەتىپ جاسادى.
«تەمىر شىمىلدىق» تاريح ساحناسىنان ىسىرىلعان سوڭ 5 كەلىگە دەيىنگى زاتتى سالاتىن, ىلعالدى ساقتايتىن, كيىم مەن كولىكتى ءبۇلدىرمەيتىن بۇل پاكەت الماتىنى قويىپ, اۋىل-اۋىلدا تور قالتا مەن كەنەپ دوربانى ىعىستىرىپ اكەتتى. ەندى سۋپەرماركەت تۇرماق, دۇڭگىرشەكتە ساتىپ العان زاتىڭىزدى ءىرى-ۇساق, قالىڭ-جۇقا, ءوڭدى-ءوڭسىز پاكەتكە سالىپ بەرەدى. تەگىن. شىن مانىندە قايدان تەگىن بولسىن, پاكەتتىڭ قۇنىن ساۋداگەرلەر تاۋاردىڭ باعاسىنا قوسىپ قويعان.
الماتىدان باستاپ ونىڭ ىرگەسىندەگى تالاي ەلدى مەكەندە پاكەت شىعاراتىن قىتايلىق ءوندىرىس كۇندىز-ءتۇنى ىستەپ تۇر. ءبىر پوليەتيلەن پاكەتتى شىعارۋعا اۆتوكولىكپەن 115 مەتر ءجۇرەتىندەي قۋات كەتەدى. دەمەك, پاكەت توپىراقتى لاستاسا, ونى شىعارعاندا اۋا لاستانىپ, ارتىق قۋات جۇمسالادى. ءححى عاسىر باسىندا جەر شارى بويىنشا 5 تريلليون دانا پلاستيك پاكەت وندىرىلسە, اراسىندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى بار. ول ءۇشىن ماقتانۋ ەمەس, ۇيالۋ كەرەك!
سونىمەن, پاكستاندا ءتۇرلى سۋسىن قۇيىلعان پلاستيك قۇتىلاردى العاش كورگەندە تاڭىرقادىق دەدىك قوي. ال تۇڭىلگەن جاعدايىمىز مىناداي: وسى ەلدىڭ ءۇندى مۇحيت جاعاسىنداعى قاسىم پورتىندا بالا جەتەكتەگەن كەدەي شالدى كوردىك. الگى شالدىڭ اياعىنداعى شاقايى ەرەكشە ەكەن. بۇل قانداي اياق كيىم دەگەنبىز, سويتسەك, جاڭاعى «سپرايتتىڭ» ەكى پلاستيك قۇتىسىن جانىشتاپ, بىرنەشە جەردەن تەسىپ, جىپپەن شاندىپ, ەكى تابانىن جاۋىپ تۇرار ىلدەباي جاساپ الىپتى. قۇلاعالى جاتقان دۋالدارىنىڭ ءوزىن الگى «كوكا-كولا» جارنامالارىمەن الەمىشتەپ تاستاعان ەلدەگى مىنا شاراسىزدىق تۇڭىلدىرگەن. تاڭىرقاۋ مەن ءتۇڭىلۋدىڭ اراسى وسىلايشا اسپاننان شۇعا جاۋعانداي قاس-قاعىم ءسات ەكەن.
«اسپاننان كامپيت جاۋعان كۇن». قازاق جۋرناليستەرىنىڭ اراسىندا ولەڭگە دە تالابى بولعاننىڭ ءبىرى قوستانايلىق عۇباي ءابىلوۆتىڭ «جالىن» جۋرنالىنا شىققان باللاداسى وسىلاي اتالاتىن. بالانىڭ كوزقاراسىمەن جازىلعان جىردا قانشاما قيىندىقتارمەن كەلگەن جەڭىس كۇنى وسىلاي سيپاتتالادى. جەڭىس كۇنگى جەلپىنىس پەن جومارتتىقتى ايعاقتاۋ ءۇشىن بۇرشاق جاۋاتىن اسپاننان كامپيت جاۋعىزعان, قايران اقىن!
باستاپقىدا باتىستان شىققان پلاستيك ءبوتەلكە جەر شارىن اينالىپ, پاكستاننان سوڭ ورتالىق ازياداعى جاڭا مەملەكەتتەرگە جەتتى. ونى 1992 جىلى تۇركىمەنستاننان كوردىك. ءوز مەملەكەتىمىزدە پلاستيك ىدىسقا سۋسىن قۇياتىن جەلىنىڭ جۇمىسىمەن 1995 جىلى قاراعاندى قالاسىندا تانىسىپ ەدىك. كاسىپكەردىڭ تەگى – ااب. قاراعاندىنىڭ شەتىندەگى سۋ قويماسىنىڭ جاعاسىنان سۋسىن شىعاراتىن كاسىپورىن اشىپتى. سونى ارالاتقان. باس بارماقتاي عانا جارتىلاي ونىمدەر ىستىق ستانوكتا ۇرلەنىپ, 1,5-2 ليترلىك قاۋاققا اينالىپ شىعاتىنىن كوردىك. وسى پلاستيك قاۋاقتار بىرنەشە جىلدان سوڭ قازاق دالاسىنىڭ باستى قاتەرىنە اينالادى دەپ ويلاماپ ەدىك-اۋ.
2012 جىلى مۇنداي سۋسىن شىعاراتىن جەلىنى اۋدان ورتالىعى نە, اۋىلدان دا اشىپ جاتىر. سۋسىن تۇرلەرىن بىلاي قويعاندا, قۇتىنىڭ ءوزىن قىرىق قۇبىلتىپ جاسايدى. ونى قالىپتايتىن ستانوكتىڭ قىمباتىن گەرمانيا مەن يتاليادان, ارزانىن ىرگەدەگى قىتايدان اكەلەدى.
بىزگە سۋسىن قۇياتىن جەلىنى جونەلتىپ جاتقان يتالياڭىزدىڭ ءبىرتالاي قالاسىندا قازىر پلاستيك بوتەلكەگە تىيىم سالىنعان. ايتالىق, لەگۋريا جاعالاۋىنا جولاتىلمايدى. سوڭعى رەت 2011 جىلى كۋرورتتى ولكەدە تۋريستەردەن 2 ميلليون پلاستيك قۇتى قالعان ەكەن. سول جىلدىڭ تامىز ايىندا گەنۋيا قالاسىندا 400 مىڭ پلاستيك قۇتى جينالعان. ەندى ءبىرجولاتا توقتاۋ سالعان. ەسەسىنە 1 ەۋروعا تەمىر قۇتى ساتىلادى. اۋىز سۋدى سوعان ارنايى شۇمەكتەن قۇيىپ الاسىز. 2000-شى جىلدار باسىندا ءبىز دامىلداعان بيبيوني كۋرورتىندا ەركىندىك ەدى. ەندى بارساق, اتامىز ولجايدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءستاليننىڭ اتىنان سپيرت قۇيىپ الاتىن مەتالل قۇتىسىن ۇمىتپاسپىز-اۋ.
ءيا, ءبىز بارعاننان بەرى اقش-تىڭ سان-فرانتسيسكو قالاسىنىڭ دا كوزقاراسى وزگەرىپتى. قالا باسقارماسىنىڭ ءمۇشەلەرى 2012 جىلعى 27 ناۋرىزدان باستاپ بارلىق دۇكەندە پلاستيك پاكەتتەر بەرۋ مەن ساتۋعا تىيىم سالعان. ونداعى ەسەپ بويىنشا, جىلىنا قوقىسقا تاستالاتىن پلاستيك پاكەت 1400 توننا بولادى ەكەن. بىرەۋى ەمەس, ونىنىڭ سالماعى ءبىر مىسقالداي سەزىلمەيتىنىن پاكەتتىڭ مىڭ جارىم تونناسىن كوزگە ەلەستەتىپ كورىڭىز. جارايدى, باسىڭىزدى قاتىرماڭىز, ول ءۇشىن 200 ميلليون پاكەت قاجەت, ال ونى جاساۋعا 1 ميلليون 700 مىڭ ليتر مۇناي ونىمدەرى جۇمسالادى. بۇدان بىلاي مۇنداي ۇنەم, ءارى جەرگە ءشىرىمەيتىن قالدىق كومۋدەن قۇتىلادى. قازاقتىڭ: «اپاما دا بارىپ كەلەيىن, تايىمدى دا ۇيرەتىپ كەلەيىن» دەيتىنى وسىندايدا. جالپى, الىپ كوپىرلى قالا 2020 جىلى قالدىقسىز تەحنولوگياعا كوشەدى. وسى ەلدەگى سان-حوسە قالاسى 2012 جىلدى پلاستيك پاكەتسىز باستاعان. سيەتل قالاسى دا سولاي.
ءبىز ات باسىن تىرەگەن جانە ءبىر مەملەكەت دانيا سوناۋ 1994 جىلدان بەرى پلاستيك قۇتى مەن پاكەتتى شەكتەگەن. الدىمەن مادەنيەتتى جولمەن. ياعني, وندىرۋشىلەردىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتتارىن اشۋ ارقىلى. سوسىن قارجىلىق جولمەن. ياعني, ساتۋشىلارعا پلاستيك ىدىس پەن پاكەت ءۇشىن زور سالىق سالۋ ارقىلى. ءسويتىپ, 90 پايىزعا تومەندەتكەن. سالىق ساياساتىن يرلانديا مەن شوتلانديا دا جۇرگىزىپ, ەلەۋلى ءناتيجەگە جەتكەن. ول ەلدەردە ارنايى سالىقتان تۇسكەن قارجى قالدىقتاردى كومۋگە جۇمسالادى. پلاستيك پاكەتتەردى ەندى پاريجدەن ەشكىم تاپپايدى. بۇرىن وسىنداي قالدىعىنىڭ ءوزى 8 مىڭ توننا, ونى وڭدەۋگە 1,5 ميلليون ەۋرو جۇمسايتىن ەدى. تاۋبە, تازارىپتى. پاريجگە باعا جاعىنان باسەكەلەس ماسكەۋگە بۇل تازالىق جەتە قويعان جوق. ورىستىڭ باس قالاسىندا جىلىنا 2 مىڭ توننا پلاستيك پاكەت شىعادى. ونى تاسۋدىڭ وزىنە 30 تەمىر جول ۆاگونى قاجەت.
ءاۋ باستا پلاستيك پاكەتتى باستاعان اعىلشىندار اقىلعا كەلدى. سۋپەرماركەتتەردە ەندى الەۋمەتتىك جارنامالار ءىلىنىپتى. «بىزگە ءوز دوربالارىڭىزبەن كەلىڭىزدەر. قورشاعان ورتاعا قامقورلىق بولسىن!» رەبەككا حوككينگ دەگەن ايەل 43 دۇكەننىڭ يەسىن كوپ مارتە تۇتىناتىن شۇبەرەك دورباعا كوشۋگە كوندىرىپتى. اقىرى پرەمەر-مينيستر دجوردج گوردون بارلىق دۇكەندەردى پلاستيك پاكەتتەن قاعاز قاپشىققا كوشۋگە شاقىردى.
ىرگەلەس قىتاي جەر-كوكتى باسىپ كەتكەن پلاستيكتى ءبىر اپتادا جيناتىپ الدى. جۇقا 0,025 ميلليمەترلىك پوليەتيلەن شىعارۋعا تىيىم سالدى. ءتىپتى, بۇل ەل پلاستيك ستاقاندى قۇرتىپتى. بەيجىڭدە جۇرگەندە كوردىك, مەترو مەن ءدۇكەننىڭ الدى مەن ىشىنە قاز-قاتار اۆتوماتتار قويىلعان. ودان بۇكتەۋلى قاعاز ستاكاندى سۋىرىپ الاسىز. بۇكتەۋىن جازىپ, ءبىر تەتىكتى باسساڭىز, الگىگە تازا سۋ قۇيىپ بەرەدى. سوسىن ءشولىڭىزدى قاندىرىپ, قايتا بۇكتەپ, اۆتوماتتاعى كەلەسى تەسىككە سۇعىپ كەتەسىز. كوشە تازا, كوڭىل شات. سۋ گازسىز, ىدىس پلاستيكسىز. بۇل – ناعىز قىتاي.
اۆستراليادا قورشاعان ورتانى جانە مادەني مۇرالاردى قورعاۋ ءمينيسترى «پوليەتيلەن وباعا» قارسى جورىقتى باستادى. دۇكەندەردە تەگىن بەرىلۋ تۇرماق, ساتىلمايدى. وسى ەل الەمدە العاش پوليەتيلەننەن ادا ايماق جاريالادى. ول قۇرلىققا جاقىن ءبىر ارال كورىنەدى.
ءۇندىستاننىڭ رادجاستحان شتاتى ءوزىن «پلاستيك پاكەتتەن ازات ايماق» دەپ زاڭ قابىلداعان. 2012 جىلدىڭ 1 تامىزىنان بەرى شتاتقا پلاستيك پاكەت اپارعان ادامعا 100 مىڭ ءۇندى ءرۋپيى كولەمىندە ايىپ سالىنىپ, 5 جىل تۇرمەگە وتىرۋ جازاسى بەلگىلەنەدى.
افريكادا قالاي؟ رۋاندا مەن ەريترەيا سياقتى ەلدەر ونى وندىرمەك تۇگىل, ىشكە جولاتپايدى. ەگەر زاتىڭىزدى پلاستيك پاكەتپەن كوتەرىپ بارساڭىز, شەكارادا كامپەسكەلەپ الادى. رۋاندا بۇكىل پاكەتتى ءبىر سەنبىلىك ارقىلى تازالاپ شىعىپتى. زانزيباردا جانە سولاي. بۇرىن وسى ەل ارقىلى باسقا مەملەكەتتەرگە اپارىلاتىن جۇكتىڭ اراسىندا پلاستيك پاكەتتەر بولاتىن. ەندى تىيىم سالىنعان سوڭ, بيۋدجەت اي سايىنعى 400 000 دوللاردان قاعىلىپ قالىپتى. ءبىراق, جەردىڭ تازالىعى, ۇرپاقتىڭ ساۋلىعى ءۇشىن الگى تۇسىمنەن باس تارتقان! كىم دە كىم جاسىرىپ پاكەت شىعارسا, ساۋدالاسا, نە باسقا ەلگە الىپ وتسە, 2 مىڭ دوللار ايىپ تولەپ, 1 جىلعا ءتۇرمەگە جابىلادى! سىرتتاعى ارنەنى كورگىش, تەز قابىلداعىش ءبىزدىڭ بيلىك ءۇشىن ايىپ مولشەرى مەن جازا كەسىمىن كورسەتىپ جازىپ جاتىرمىز.
امال نە, استانامىز «ۇشاتىن پاكەتتەر قالاسى» دەگەن تەڭەۋمەن ينتەرنەتتە بۇكىل الەمگە تانىلىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ پارلامەنت, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار بۇل تاقىرىپتى قوزعاعان دا ەمەس.
«اسپاننان پاكەت جاۋعان كۇن». قازاقتا بۇرىن مۇنداي كۇن بولماعان ەدى. ەندى جەرىنىڭ كوركى ىقىلىم زاماننان ساياحاتشىلاردى تاڭقالدىرعان جۋالىدا شەرحان مۇرتازانىڭ 80 جىلدىعى تويلانعاندا ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنان پاكەت بۇرقىرادى. تۇرار تامسانعان, باۋىرجان ساعىنعان, شەرحان شاتتانا جازعان تابيعاتتىڭ نەگە اينالعانىن ايعاقتاۋ ءۇشىن سىرعاق جاۋاتىن اسپاننان پاكەت جاۋعىزعان, قايران اعايىن!
ءيا, كۇن جەلكەم ەدى. ءوز كوزىمىزبەن كورىپ وتىردىق. كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىمەن مەملەكەتتىك حاتشى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي, بۇرىنعى سەنات توراعاسى, ەندى ەل اعاسى ومىربەك بايگەلدي كەزەگىمەن مىنبەرگە بەتتەگەندە سولارمەن جارىسىپ پاكەتتەر دە كوپ الدىنان ءوتىپ جاتتى. جەرمەن دومالاپ ءوتتى, اۋامەن قالىقتاپ ءوتتى. ءبىرى مىنبەر قويىلعان ساحنانىڭ بوساعاسىنا, ءبىرى ارىرەكتە تۋلار ىلىنگەن سىرىققا, ەندى ءبىرى ودان ءارى قاز-قاتار تەرەكتەرگە تىرەلىپ جاتتى.
ءبىزدىڭ جامان قاسيەتىمىز بار. سانايمىز. اۆستريا مەن يتاليا اراسىنداعى تەسكەن تاۋلاردى, لوندوننان نيۋ-يورككە ۇشقاندا اتلانت مۇحيتىندا ينەنىڭ جاسۋىنداي بولىپ كورىنەتىن كەمەلەردى, بولىمشە ورتالىعى بولعان ءۇشتوبەدەن فەرمەر اعامىزدىڭ قىستاۋى مولداجارعا دەيىن تارباعاتاي توسكەيىندەگى سۋىرلاردى ساناعانبىز. ەندى الدىمىزدان كوكتەي ۇشقان پاكەتتەردى سانادىق. مەملەكەتتىك حاتشى مىنبەرگە شىعىپ-تۇسكەنشە الۋان ءتۇرلى, الۋان ءپىشىندى ءتورت پاكەت جەلمەن ۇشىپ ءوتتى. ءجۇرىسى دە, سويلەۋ مانەرى دە ىنىسىنەن باياۋلاۋ ابەكەڭدى التى پاكەت «القالادى». بەرىدەگى شەرحان مۇرتازانىڭ «ايىنان» ارىداعى لي بونىڭ «ايىنا» دەيىنگى ارالىقتى قامتىعان بايگەلديدىڭ سوزىنە توعىز پاكەت تاپ كەلدى.
اسپاننان پاكەت جاۋىپ جاتسا دا, ەلىمىز وسى ەكولوگيالىق كەسەلمەن كۇرەستى باستاعان جوق. مانا الەم ەلدەرىندە, ولاردىڭ جەكەلەگەن قالالارى مەن ايماقتارىندا پلاستيك ىدىس پەن پاكەتتەرگە تىيىم سالىنعانىن ايتساق, ەندى ونى جيناپ كادەگە جاراتۋ ءتاجىريبەسىنە توقتالايىق.
ىرگەلەس وزبەكستاندا بىرنەشە جىلدان بەرى پلاستيك قۇتىلاردى جيناۋ جولعا قويىلعان. يانگيۋل قالاسىندا ءبۇكىل تاشكەنت وبلىسىنان شىققان پوليەتيلەن قالدىقتاردى وڭدەيتىن زاۋىت بار. قايتا بالقىتىپ, كوكونىس پەن جەمىس سالاتىن جاشىكتەر شىعارادى. بۇرىنعى اعاش پەن تەمىر جاشىكتەردەن قولايلى بولعان سوڭ ديقاندار جاپپاي الۋ ۇستىندە.
ايتپاقشى, وسىلاي پوليەتيلەن قالدىقتاردى باسقا قوقىستان ايىرىپ, جيناپ بەرۋگە ماشىقتانعان ءبىر توپ وزبەك ازاماتى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى پەتروپاۆل قالاسىنداعى كۇلتوكپەدەن ناپاقا تاۋىپ جۇرگەن. ولار اي سايىن ەكى توننا پوليەتيلەن جيناپ بەرەدى ەكەن. ءار كەلىسىن ون تەڭگەدەن وتكىزەدى. وسى ءتورت جىگىتتى وزگەگە ۇلگى ەتۋ ورنىنا ءبىزدىڭ قىراعى پوليتسيا ءۇش تاۋلىك اباقتىعا جاۋىپ, ودان سوڭ اتامەكەندەرىنە اتتاندىرىپتى.
ورال قالاسىندا جەرگىلىكتى كاسىپكەر پلاستيك قۇتىلاردى سىعىم اپپاراتىنا سالىپ, سالماعى 120 كەلى بولاتىن تەكشە شىعارادى. ءبىر تەكشەگە كەمىندە ون قاپ پلاستيك كەرەك. جىلىنا 80 مىڭ توننا تۇرمىستىق قالدىق شىعاراتىن ورالدى زياندى قوقىستان ارىلتىپ جاتىر. تەك, ونى قايتا وڭدەيتىن زاۋىت رەسەيدە ەكەن.
سەمەيدەن دە ءبىر حابار جەتكەن. مۇنداعى جۇرت قىتايعا تەمىر قالدىعى رەتىندە وتكىزۋ ءۇشىن كارىزدىڭ شويىن قاقپاعىن ۇرلاي بەرەدى. ەندى قالا اكىمدىگى قۇدىقتاردىڭ اۋزىن پلاستيكپەن تىعىنداۋدى ۇيعارىپتى. ءسويتىپ, پلاستيك قالدىقتاردان وسىنداي قاقپاقتار قۇيىلماق. تەك, رەسەيگە وتكىزۋ ءۇشىن ونى دا ۇرلاماسىن دەڭىز.
الەمدە بۇعان دەيىن جينالىپ قالعان پوليەتيلەن قوقىستى وڭدەۋدىڭ نەبىر ارەكەتتەرى كەزدەسەدى. فيليپپين وسى قالدىقتاردان قايىق جاساي باستاعان. بۇل قايىق ەلدى اندا-مۇندا باسىپ قالاتىن توپان سۋ كەزىندە تۇرعىنداردى قۇتقارۋدا تاپتىرمايتىن قۇرال بولىپ شىقتى. جىل سايىن 16 ميلليون توننا قوقىس شىعاراتىن مەملەكەت سول قوقىستاردى قاتىناس قۇرالىن شىعارۋ ءۇشىن كادەگە جاراتتى.
جالپى, جاعالاۋداعى ەلدەردىڭ قوقىستارىن كوبىنەسە سۋ شايىپ, الەمدىك مۇحيتتارعا الىپ كەتەدى. عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە قاراساڭىز, مۇحيتتاردىڭ اعىستارى, ولار توعىساتىن يىرىمدەرى بارشىلىق. تەك تىنىق مۇحيتتاعى سولتۇستىك يىرىمدە اۋماعى 700 مىڭ شارشى شاقىرىم مەن 1,5 ميلليون شارشى شاقىرىم ارالىعىنداعى پلاستيك قالدىقتار قالقىپ ءجۇر. كوزدەرىڭىزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك: تۇركيا, چيلي, زامبيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ اۋماعى 700 مىڭ شارشى شاقىرىم, ال 1,5 ميلليون شارشى شاقىرىم دەگەنىڭىز موڭعوليا اۋماعىمەن تەڭ. وسى «قالدىق قۇرلىقتىڭ» 80 پايىزى – جاعالاۋدان سۋ شايىپ كەتكەن پوليەتيلەن تاستاندىسى ەكەن. دەمەك, فيليپپين ەلى وزگەلەرگە ۇلگى.
ونداي ۇلگىنى ءوزىمىز دانيادان ەستىگەنبىز. ەلدەگى توربەرن انكەرستەرنە دەگەن ديزاينەر پلاستيك قالدىقتاردان كوپ مارتە پايدالانىلاتىن سەبەت جاساعان. ول سەبەت اعىلشىن ءالىپبيىندەگى ارىپتەردەن ورىلگەن. باسىن قوسىپ وقىساڭىز: «جىل سايىن ۇلىبريتانيادا 6 ميلليارد پلاستيك پاكەت قولدانىلادى. ودان قورشاعان ورتا ايتارلىقتاي زارداپ شەگەدى. سوندىقتان, قامقورلىق جاساڭىز. وسى قوراپتى ۇدايى پايدالانىپ, تابيعاتتى ساقتاڭىز» دەگەن ءماتىن شىعادى.
مىسالعا كەلتىرىلگەن ۇلىبريتانيا ءمىز باقپاي وتىرعان جوق. عالىمدارى الەمدە العاش وزدىگىنەن ىدىراپ كەتەتىن بيولوگيالىق پاكەت جاسادى. ونىمەن نان ورايدى. وراما ءتورت جىل ىشىندە سۋ مەن كومىر قىشقىلىنا ءبولىنىپ كەتەدى. وندىرىسكە ەنگىزىلدى. نورۆەگيادا جاسالعان جاڭالىق بۇدان دا جاعىمدى. ەلدەگى دۇكەندەر ازىق-ت ۇلىكتى كەيىن ءشىرىپ كەتەتىن بيولوگيالىق پاكەتتەرگە وراپ بەرەدى. جۇگەرىنىڭ شىرىشىنان جاسالعان بۇل پاكەتتەن دەنساۋلىققا زيان جوق. ءارى اۋىر سالماققا شىدامدى. ازىرگە قىمبات كورىنەدى. بىراق, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكولوگيالىق مادەنيەتتى تانىتىپ, باعاسىنا كەلىسكەن!
ءسوزدى ستوكگولمنەن باستاپ ەدىك. اينالىپ سوعان قايتا سوعالىق. كوركىنە كوز ءسۇيىنىپ, تازالىعى تالايدى تاڭىرقاتقان شۆەتسيا استاناسىندا 15 مىڭ تۇرعىنعا ارنالعان ەكولوگيالىق اۋدان سالىندى. حامماربيۋ شەستاد اتالاتىن شاعىن اۋدانداعى تۇرمىستىق قالدىق ءار پاتەردە ورگانيكالىق, پلاستيك, اينەك جانە تەمىر بولىپ ءتورت بولەك جينالادى. ارقايسىسى ۇيدەن جەر استىنداعى ءتورت قۇبىر ارقىلى ۆاككۋم ءتاسىلىمەن سورىلىپ اكەتىلەدى. ورگانيكالىق قالدىقتاردان گاز شىعارىپ, سول ۇيلەرگە قايتا بەرەدى. جاناتىن قالدىقتار جىلۋ بولىپ ورالادى. بىراق, ءتۇتىنى اۋاعا تارامايدى. جۋىنىپ-شايىنعان سۋ تازارتىلعان كەزدە ودان دا جىلۋ ءبولىنەدى. سول جىلۋمەن سۋدى ىسىتادى. قۋاتتى كۇن باتارەيالارىنان الادى. قالاي, ونداي اۋداندا تۇرعىڭىز كەلە مە؟ استانانىڭ نەمەسە الماتىنىڭ جاڭا اۋداندارىن جوبالايتىن اتقامىنەرلەردىڭ مازاسىن الا بەرىڭىز.
ازىرگە ءبىزدىڭ اتقامىنەرلەر العا قاراۋ ورنىنا كەرى شەگىنىپ, شىنى بوتەلكەلەردى قايتالاپ پايدالانۋدان باس تارتقالى جاتىر. ونى جۋ تازالىققا جاتپايدى-مىس. ال پلاستيك قۇتى پايدالانۋ گيگيەنالىق تالاپقا ساي-مىس. سولاي ما؟ جوق! شىنى بوتەلكەنى كەڭەس وداعى كەزىندە 70 جىل بويى جۋىپ, قايتا پايدالانعاندا ەش اۋرۋ تاراماعان. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, بوتەلكەنى سانيتارلىق نورمالارعا ساي تازالاۋ ىسىنە ەسكى شيشانى بالقىتىپ, جاڭاسىن قۇيۋعا قاراعاندا 10 ەسە از قۋات جۇمسالادى. الەم «قۋاتتاردى ۇنەمدەۋ كەرەك» دەپ جاتقاندا مىنالاردىڭ دايىن شولمەكتەن باس تارتۋى تەگىن ەمەس. بۇل ارادا وتە قۇيتىرقى لوببي جاتىر, سوعان پارلامەنت توقتاۋ سالسا, قانە.
جالپى, ءبىزدىڭ پارلامەنت پوليەتيلەن پاكەتتەرگە تىيىم سالا الار ەدى. ۇكىمەت جاركەنتتە, قىزىلقۇمدا قايتا جۇگەرى ءوسىرتىپ, شىرىشىنان نورۆەگياداعى سياقتى بيولوگيالىق پاكەت جاساتا الار ەدى. اكىمدەر ىرىققا كونبەي جەر-كوككە قاپتاپ وسەتىن كەندىردەن قوراپ پەن سەبەت شىعارتا الار ەدى. ال پلاستيك ىدىسپەن سۋسىن شىعاراتىندار قانشا ءونىم وندىرسە, سونشاما قۇتىنى كەرى قابىلداۋىن زاڭمەن نەگە رەتتەمەسكە؟ سوندا بولاشاقتاعى شەرحان مۇرتازانىڭ تويىندا بولاشاقتاعى ءابىش كەكىلباي سويلەگەندە جاساندى پاكەت ەمەس, شىنايى گۇل جاۋىپ جاتپاس پا!
قاينار ولجاي,
جۋرناليست.
