جاپانداعى جاپوندار

ولاردان نە ۇيرەنۋگە بولادى؟

2011 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاپونيادا 9 بالدان اسقان سۇراپىل جەر سىلكىنىسى بولىپ, سونىڭ دۇمپۋىمەن تەڭىزدە تۋعان, بيىكتىگى كەي جەرلەردە 40 مەترگە دەيىن كوتەرىلگەن الىپ تسۋنامي جاعالاۋدى تۇگەل شايۋىمەن قويماي فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جارىلۋىنا دا اكەلىپ, ەلدى وراسان زور رادياتسيالىق اپاتقا ۇرىندىردى. حونسيۋ ارالىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبارى قيراپ, مىڭداعان ادامدار ءۇي-كۇيسىز قالدى. ەپيتسەنترى جاپون ارالىنان 70 شاقىرىم جەردە عانا بولعان ءزىلزالانىڭ تاسقىنى 15-20 مينۋتتا-اق ەلدى مەكەندەرگە جەتىپ ۇلگەرگەن. بۇل ۋاقىتتا ەشكىمنىڭ اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىندىگى دە بولماي قالعان. 69 مينۋتتان كەيىن تسۋنامي سەنداي اۋەجايىن سۋ استىندا قالدىردى.

ولاردان نە ۇيرەنۋگە بولادى؟

2011 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاپونيادا 9 بالدان اسقان سۇراپىل جەر سىلكىنىسى بولىپ, سونىڭ دۇمپۋىمەن تەڭىزدە تۋعان, بيىكتىگى كەي جەرلەردە 40 مەترگە دەيىن كوتەرىلگەن الىپ تسۋنامي جاعالاۋدى تۇگەل شايۋىمەن قويماي فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جارىلۋىنا دا اكەلىپ, ەلدى وراسان زور رادياتسيالىق اپاتقا ۇرىندىردى. حونسيۋ ارالىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبارى قيراپ, مىڭداعان ادامدار ءۇي-كۇيسىز قالدى. ەپيتسەنترى جاپون ارالىنان 70 شاقىرىم جەردە عانا بولعان ءزىلزالانىڭ تاسقىنى 15-20 مينۋتتا-اق ەلدى مەكەندەرگە جەتىپ ۇلگەرگەن. بۇل ۋاقىتتا ەشكىمنىڭ اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىندىگى دە بولماي قالعان. 69 مينۋتتان كەيىن تسۋنامي سەنداي اۋەجايىن سۋ استىندا قالدىردى. اۆتوموبيلدەر مەن ۇشاقتار قاقپاقىلدانعان ويىنشىقتارداي سوعىلىپ, سۋ بەتىندە قالقىپ ءجۇردى. قانشاما ۇيلەر مەن عيماراتتار سۋ استىندا قالدى. 12 پرەفەكتۋراداعى ولگەن ادامداردىڭ جالپى سانى 15870 ادامعا جەتتى, 2846 ادام حابارسىز كەتىپ, 6110 ادام جارالاندى. فۋكۋسيما-1 اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ اينالاسىنداعى 20 شاقىرىمدىق راديۋستاعى شەڭبەر قاۋىپتى رادياتسيالىق ايماق دەپ جاريالاندى.

وسىنىڭ ءبارىن ەسكە الىپ وتىر­عان سەبەبىمىز – سول اپات كەزىندەگى جا­پون حالقىنىڭ ۇستامدىلىعىن ەس­كە سالۋ ەدى. كورسەتىلگەن تەلەحابارلار, رەپورتاجدارعا قاراعاندا بىردە-ءبىر ادام شاراسىزدىق تانىتىپ, بايبالام سالىپ, سابىرىنان ايى­رىل­عان جوق. ءبارى دە سالماقتى, ەشتەڭە بول­ماعانداي, بايسالدى ءتۇر­دە وقي­عانىڭ زاردابىن ارتىق-اۋىس ءسوز قوس­پاي, ادامگەرشىلىك قا­سيەتىن جو­عالت­پاي, سالقىن­قاندى­لىق­پەن جەت­كى­زىپ جاتتى. ەشكىم دە جاپون وكى­مەتىن, ءاسى­رە­سە اپات تۋرالى الدىن الا حابار بەرە الماعان «ءبارىن دە الدىن الا بىلەدى» دەيتىن ماقتاۋلى سەيسمو­لو­گيالىق قىز­مەت­تەر تۋرالى اۋىر سىن­دار ايتقان جوق. ەشكىمگە قار­عىس تا جاۋدىرعان جوق. بۇل نە دەگەن ۇستامدى, رۋحى مىقتى حالىق دەپ بىزدە تاڭ قال­ماعان ادام جوق شى­عار. الدە ۇلى­لىق دەگەن وسىندايدان كورىنە مە ەكەن؟

ال بىزدە شە… باسقانى ايتپاي-اق ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوكتەمىندە ەل وڭتۇستىگىندە بولعان تاسقىندى ەسكە الايىق. وندا ارنادان اسقان سۋ 7 ءۇيدى شايىپ كەتىپ, 83 تۇرعىن ءۇيدى اپاتتى جاعدايعا قالدىردى. ادام قازاسى بولعان جوق. سونىڭ وزىندە, تاۋبە, ايتەۋىر ءوزىمىز امان قالدىق دەگەن ءبىر ادامدى كورگەمىز جوق, تەلەديداردان سويلەگەن ايەل­دەر­دىڭ ءبارى تەك شارىلداپ, ەركەكتەر بايبالام سالىپ, بىرەۋلەردى كىنالى قىلىپ جاتتى… ارينە, ولاردى تۇسىنۋگە بولادى, كومەك تە ۋاق­تىلى جەتپەي جاتقان بولار, بىراق ادامي ۇستامدىلىقتان دا ايىرىلماۋ كەرەك ەدى عوي. ەشكىم ولارعا قاساقانا زالال كەلتىرگەن جوق, ال تابيعات اپاتى ايتىپ كەل­مەي­دى. ءسوزدىڭ شىنىن ايتاتىن بول­ساق, وسى بايبالامشىل, قايت­سە دە ءبى­رەۋ­دى جازعىرۋعا دايىن تۇ­راتىن كىنامشىل, جامان مىنەز بىزگە ورىس­تاردان جۇقتى. ارينە, ولاردان تۋ­راشىلدىق, ادىلدىك شىن­شىل­دىق سەكىلدى جاقسى ءمى­نەز­دەر دە جۇققان-اق شىعار, ءبى­راق وسى – قانداي دا ءبىر پروب­لە­ماعا بىرەۋدى كىنالى قىلىپ, كوزدى قىزارتىپ شىعا كەلەتىن جامان مىنەز دە سولاردان كەلىپ, بىزگە ءاب­دەن ءسىڭىپ كەتتى. ايتپەسە, قازاق­تىڭ ءوزى ەجەلدەن ءتوزىمدى جۇرت بولاتىن, «قۇ­داي­دىڭ باسقا سالعانى شىعار, ءوزى­مىزدىڭ امان قالعا­نى­مىزعا ءتاۋ­بە, الداعىنى اللا كورسەتەر, ەل كومەكتەسەر», دەپ بايبالام سال­ماي-اق, باسالقى­لىق­پەن سويلەي­تىن حالىق ەدى.

مىنە, وسىنداي ۇستامدىلى­عى­مەن ءتانتى ەتكەن جاپوندار تۋرالى جازعىم كەلىپ, قولعا قالام الدىم. شىنىن ايتاتىن بولسام, ءتىلى باسقا, ءدىلى مەن ءدىنى دە باسقا, بىراق جەرى مەن ءتۇرى ءبىر, كوز نۇ­رىنىڭ جىلىلىعى دا ءوزىمىزدىڭ قازاقتار سەكىلدى باسقا ازيا­لىق­تارعا قاراعاندا مولداۋ كەلەتىن جاپوندارعا دەگەن ءسۇيسىنىس مەندە ەجەلدەن بار بولاتىن. كسرو قو­ل­استىندا تۇرعاندا, كىم قالاي ويلاسا ءوزى ءبىلسىن, مەن ورىستار مەن جاپوندار قانداي دا ءبىر جارىسقا تۇسسە دە سوڭعىلارعا جانكۇيەر بو­لاتىن ەدىم. بىزگە ەشقانداي پايداسى بولىپ, قورجىنىمىزعا ولجا سالماسا دا جاپونداردىڭ دۇنيە جۇزىندەگى جەتىستىگىنە قۋا­نا­تىنمىن. وسىنىڭ ءوزى ەۋروتسەنتريزم دەگەن وزبىر ساياساتتى جاق­تاپ, ازيالىقتاردىڭ ءبارىن وزدە­رى­نەن كەم تۇتاتىن « ۇلى ورىستىق» شوۆينيستىك, كولونيالدىق رەجىم­گە دەگەن قارسىلىقتان تۋعان كۇي شىعار دەپ ويلايمىن قازىر. ولار وزدەرىن ەۋروپاعا عانا تەلىپ, ونەر-ءبىلىمنىڭ ءبارى ەۋرو­پالىق­تار­دا دە­گەندى باسىمىزعا ەرىكتى-ەرىك­سىز ءۇيىپ جاتقاندا, وزىمىزدەي ازيالىق جاپوندار وزا شاۋىپ, العا تۇسكەنىنە ءىش بۇرىپ, جاساعان دۇنيەلەرىنىڭ ساپاسى, ءسانى, تەحنولوگيالىق وزىقتىعى كسرو-نى شاڭ قاپتىرىپ كەتكەنىنە قۋانا­تىنمىن. سولاردى كورىپ تۇرىپ: قانە, ازيالىقتاردىڭ كەمىستىگى, سەندەردەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس دەپ جاپونيانى مىسال ەتىپ, وزىمىزبەن ويىندى-شىن ايتىساتىن تالاي ورىس تانىستارى­مىزدىڭ دا اۋزىن جاباتىن ەدىك. وسى جاعدايدىڭ ءوزى ءبىزدى جاپوندارعا ەجەلدەن جاقىن ەتتى-اۋ دەيمىن.

ەۋروپالىق جۇرتتىڭ كوبى, سونىڭ ىشىندە ورىس يمپەرياسى دا بار, وزبىر ساياسات ۇستانىپ, وزگەلەردىڭ بايلىعىن تارتىپ الىپ ءارى وزدەرىن وزگەلەردەن ارتىق ساناپ, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا وت قارۋدىڭ كۇشىمەن بارلىق الەمدى جاۋلاپ, ءوزىنىڭ تاس باۋىرىنا, جات باۋىرىنا باس­تى. ەزدى, ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, قۇل­دىق­قا سالدى. ازيادا ەۋروپالىقتار قۇل­دىق­قا سالا الماعان ەكى-اق جۇرت بولدى. ونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ تۋىسىمىز – وسمان ءتۇ­رىكتەرى, ەكىنشىسى وسى جاپوندار ەدى. وسى ەكى حالىق قانا ەۋروپالىقتاردىڭ وتار­لىق ەزگىسىنە تۇسپەي, ازات ءومىر سۇرە الدى.

جاپونيا ارالداردا ورنالاسقان مەم­لەكەت بولعانىمەن شاعىن ەل ەمەس, دۇنيە جۇزىندە جەر كولەمى بويىنشا ول 61-ءشى ورىن الادى. بارلىق جەر اۋماعىنىڭ 97 پايىزىن ۇلكەن ءتورت ارال قۇرايدى. قالعان اۋماق 6852 ۇساق ارالداردان تۇ­رادى. ەڭ قيىنى – جەرىنىڭ كوپ بولىگى تاۋ­لى, ۆۋلكاندى بولىپ كەلەدى. قازىر حال­قىنىڭ سانى 127 ملن. ادام. قازاق­ستانمەن سالىستىرعاندا جاپونيادا ءبىر كۇرەك تە پايدالى قازبا جوق دەۋگە بولادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتاتىن بولساق جا­پونياداعى بارلانعان مۇنايدىڭ بار­لىق كولەمى 3,8 ميلليون توننا, ال قازاقستانداعى وسى كورسەتكىش 6,5 ميلليارد توننا. بىراق سوعان قاراماي جاپونيا الەمدە بارلىق ساۋدا اينالىمى بويىنشا ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان ەكسپورتەر, التىنشى ورىندا تۇرعان يمپورتەر بولىپ ەسەپتەلەدى. اسا ساپالى, ونەر مەن عىلىمنىڭ ەڭ جەتىلدىرىلگەن جەتىستىك­تەرىن قولدانۋمەن شىعارىلاتىن ونىڭ جوعارى تەحنولوگيالى تاۋارلارى مەن ونىمدەرى الەمدىك باسەكەلەستىكتە جۇرت­تىڭ ءبارىن جەڭگىزىپ, ەڭ باي ەلدەردىڭ قاتارىنا كوتەرىپ تۇر. قازىر جاپونيا ءىجو-ءنىڭ نومينالدىق كولەمى جاعىنان اقش پەن قىتايدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا. سوڭعى كەزگە دەيىن الدىنا تەك امەريكانى عانا سالاتىن ەدى. ال ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى 34600 دوللار.

جاپوندار ءوز نەسىبەسى ءۇشىن بولعان 1904-1905 جىلدارداعى ورىس-جاپون سو­عى­­سىن­دا رەسەي يمپەرياسىن ويسىراتا جەڭ­دى. ۇزاق جىلدار بويى كسرو تا­ري­حىنىڭ وقۋلىعى بىزگە رەسەيدىڭ جەڭىلۋىن حالىق اراسىنداعى توڭكەرىسشىل كوڭىل-كۇيدىڭ كەدەرگى بولۋىمەن, پاتشالىقتىڭ ارميانى دۇرىس باسقارا الماۋىمەن ءتۇ­سىندىرىپ كەلدى. سونىمەن بىرگە «جەڭىمپاز يمپەريا» تاس-تالقان بولىپ جەڭىلگەن بۇل سو­عىسقا اسا ءمان بەرىلمەي, ونى اي­ماق­تىق كيكىلجىڭگە بالاعان كۇي دە باي­قالاتىن. ال شىن مانىندە ءبىر جىل جەتى ايعا (1904 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1905 جىل­دىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن) سوزىلعان بۇل سوعىسقا رەسەي يمپەرياسىنان 500 مىڭ, جا­پون جاعىنان 300 مىڭ جاۋىنگەر قا­تى­سىپ, سوعىس تەاترى قۇرلىقتا قيىر ش­ىعىستاعى قازىرگى رەسەي اۋماعىن, قى­تاي, كورەيا, جاپونيا جەرلەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن, ال سۋدا سارى تەڭىز بويىنىڭ الىپ ايماعىن شارپىدى. ءبىر اۋىز ءسوز ونىڭ العىشارتى تۋرالى دا ايتا كە­تەلىك. 1894-95 جىلدارى جاپون-قىتاي اراسىندا ۇلكەن قانقۇيلى سوعىس بولعان. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاپونيا جەڭىسكە جەتىپ, سيمونوسەك كەلىسىمى بويىنشا قىتاي كورەيادان باس تارتاتىن بولدى, ال جاپوندار بىرنەشە ارالدارمەن بىرگە لياودۋن تۇبەگىن مەنشىگىنە العان. سونىمەن بىرگە قىتاي 200 ملن. ليان (7,4 توننا) كۇمىسكە تەڭ كونتريبۋتسيا تولەۋگە ءماجبۇر بولعان. ءسويتىپ, جاپونيا سو­عىستا جەڭىسكە جەتىپ, قۋانىشىن تويلاپ جاتقاندا رەسەي, فرانتسيا جانە گەرمانيا ۇشەۋى بىرىگىپ, ۇشجاقتى قىسىممەن جاپونداردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور لياودۋن تۇبەگىنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتتى. ارتىنان قىتايدىڭ وسى تۇبەگىن جالعا العان دەگەندى سىلتاۋ قىلىپ, رەسەي باسىپ الدى. ءسويتىپ, سۋى قاتپايتىن تەڭىزدەگى پورت-ارتۋر مەن دالنىي (ورىسشا اتاۋلارى, قىتايشاسى باسقا) اتتى ەكى پورتتى وزىنە مەنشىكتەپ الدى. ءىس جۇزىندە رەسەي ءوزىنىڭ جاقتاستارىمەن بىرگە قىسىم كورسەتۋ ارقىلى جاپون­دار­دىڭ سوعىس جەتىستىگىن تارتىپ العان ەدى. ءوز مۇددەسىن وزگەگە جىبەرمەيتىن جاپونيا سودان بەرى ورىس پاتشالىعىمەن سو­عىسۋعا ءتىسىن باسىپ, دايىندالىپ جاتقان. اقىرى ونىڭ ءساتى 1904 جىلدىڭ قاڭتا­رىن­دا كەلىپ, جاپونيا قيىر شى­عىس­تاعى رەسەي مەنشىكتەرىنە تاپ بەردى. بۇ­لار تۋرالى مەكتەپتە ءبىز وقىعان كسرو تاريحىندا مۇلدە ايتىلمايدى, وندا تەك جاپونيا باسقىنشى, سوعىسقۇمار ەل رەتىندە عانا سۋرەتتەلەتىن ەدى.

جاپونيانىڭ شابۋىلى ورىس قوعا­مىن كۇتپەگەن جەردەن توپتاستىرىپ, كو­شە­لەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان پات­ريوت­تىق مانيفەستاتسيالار ۇيىمداستى­رىلعان. ءتىپتى توڭكەرىسشىل كوڭىل-كۇيدە دەلىنەتىن پەتەربوردىڭ ستۋدەنت قاۋىمى دا بىرىگىپ, «قىسقى سارايدىڭ» الدىنا بارىپ, «بوجە, تساريا ءحرانيدى» ايتىپ تۇ­رىپ العان ەكەن. وپپوزيتسيالىق ۇيىمدار دا سوعىس بىتكەنشە وزدەرىنىڭ تالاپتارىن قويا تۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ءبى­راق سونداي توپتاسۋعا قاراماي جاپوندار ورىس يمپەرياسىن تاس-تالقان قىلىپ جەڭ­دى.

1905 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاپوندار مۋكدەندە بولعان ەڭ باستى شايقاستا 100 شاقىرىمدىق مايدان شەبى بويى ورىستاردى قاتتى تىقسىرىپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانعا دەيىن بۇل شايقاس جاياۋ اسكەردىڭ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن ۇرىسى بولىپ ەسەپتەلدى. ەكى ايعا سوزىلعان وسى شەشۋشى ۇرىستا جاپون جاعى ءسوزسىز جەڭىسكە جەتتى. 1905 جىلعى 9 تامىزدا امەريكانىڭ پورتسمۋت قالا­سىندا بولعان كەلىسىم بويىنشا رەسەي يم­پەرياسى تىزە بۇگىپ, ساحالين ارالى­نىڭ جارتىسىن جانە بارلىق كۋريل ارالدارى مەن لياودۋن تۇبەگىنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ورىس تاريحشىلارى كونتريبۋتسيا تولەمەدىك دەپ ءماز بولعانىمەن اتالمىش اۋماقتاردان جاپون جاعى 500 ملن. سومعا جۋىق پايدا كورگەن (ول كەزدەگى ورىس سومىنىڭ ءباسى دوللاردان الدەقايدا ارتىق بولعان).

ءسويتىپ, جاپوندار ورىس يمپەرياسىن كۇشى وزدەرىنەن ارتىقتىعىنا قاراماي سوناۋ موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى جاڭا تاريحتا قاقىراتا جەڭگەن از ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ازيالىق جاپونداردىڭ باتىر, ەرجۇرەك حالىق ەكەندىگىن كورسەتەتىن ءبىر فاكتى عانا.

جاپوندار ازۋىن ايعا بىلەگەن اقش-قا 1941 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا شابۋىل جاساپ, ونىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى ەڭ ءىرى اسكەري-تەڭىز جانە اسكەري-اۋە بازاسى پيورل-حاربوردى وتقا وراعانىن جاقسى بىلەمىز. بۇل ايقاستا جاپوندار اقش-تىڭ 200-دەن ارتىق اسكەري ۇشاعىن, 4 لين­كورىن, 2 ەسمينەتسىن جانە ميناعا قارسى تۇراتىن قورعانىن جويىپ, ءتورت ءۇل­كەن كەمەسىن, ءۇش كرەيسەرىن, ءۇش ەسمي­نەتسىن جارامسىز قىلدى, 2400-دەي ادامىن قازاعا ۇشىراتىپ, 2 مىڭدايىن جارالادى. وزدەرىنىڭ شىعىندارى 29 ۇشاق پەن 4 شاعىن سۇڭگۋىر قايىق, ولگەنى جانە جارالانعانى بار 65 ادام عانا بولدى. ارينە, كەز كەلگەن سوعىستى اقتاۋعا بولمايدى, بىراق جاپونداردىڭ اقش-قا شابۋىلىنىڭ تولىپ جاتقان تولىمدى سەبەپتەرى مەن العىشارتتارى بار ەكەنى داۋ­سىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ونىڭ اق-قارا­سىن ايىرۋ بولماعاندىقتان سەبەپتەرىن اشۋدى دا ءجون كورمەدىك. ماسەلە جا­پون­داردىڭ قاي كۇندە وزبىر ساياسات ۇستانىپ, باتىس ەۋروپاداعى ارىپتەستەرىمەن ءبى­رى­گىپ, تىنىق مۇحيتىنداعى ادىمىن اشتىرماي, ءتۇرلى كەلىسسوزدەردە وزدەرىنىڭ مۇددەسىنە ۇنەمى قول سۇعىپ وتىرعان ەلگە باتىلدىقپەن ويسىراتا سوققى بەرۋىندە بولىپ وتىر.

وسى سوعىستا جاپون حالقى تاراپىنان جاسالعان بۇرىن-سوڭدى دۇنيە­جۇ­زى­لىك تاريحتا بولماعان ايرىقشا ەرلىك تۋرالى ايتۋدى ءجون كوردىك. ول – جاپون جاس­­تارىنىڭ «بومبا-ۇشاقپەن» زۋلاپ كەلىپ, جاۋدىڭ كەمەسىن بۇيىردەن سوعىپ, بومباسىن جارۋى. مۇنداي سوققى العان قانداي كەمە بولسا دا ىستەن شىعىپ وتىرعان. «كاميكادزە» (تايفۋن جەلىنىڭ اتاۋى) دەپ اتالاتىن ەرلىكتىڭ وسىناۋ ايرىقشا ءتۇ­رىمەن جاپون جاستارى جاپپاي اينالىسىپ, وتان ءۇشىن, جەر ءۇشىن وزدەرىن قۇر­باندىققا شالعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالار ساتتە ستۋدەنت جاستار اراسىنان ءوز ەرىكتەرىمەن 2525 ۇشقىش-كا­ميكادزەلەر دايىن بول­عان ەكەن. بۇ­لاردان باسقا كاميكادزە بو­لۋ­عا ءوز ەرىكتەرىمەن 1327 اسكەري ۇش­قىش­تار جازىلىپتى. سوندىقتان جاپون اۆياتسياسى كاميكادزەلەردەن ەش تاپشىلىق كورمە­گەن. كەرىسىنشە, ۇشاقتاردىڭ سانىنا قاراعاندا كاميكادزە بولامىن دەۋ­شى­لەر ءۇش ەسە كوپ جينالىپتى. ولاردىڭ كوبى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ 20 جاستاعى ستۋ­دەنت­تەرى بولعان, ولار اتا-بابالارى سا­مۋ­راي­لاردىڭ پاتريوتتىق ورلىگىن قاي­تالاپ, وتان ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تابۋدى وزدە­رىنە باقىت ساناعان. سوعان وراي جاپون قوعامى دا كاميكادزەلەرگە ۇلكەن قۇر­مەت كورسەتىپ, كوڭىل تەبىرەنتەرلىك سال­تاناتپەن شىعارىپ سالىپ, ولاردى بىردەن باتىرلارعا بالاعان. كاميكادزەلەر ءداس­تۇرلى تۇردە ۇلتتىق سۋسىن – ساكەدەن تاتىپ, ماڭدايلارىن حاتيماكي دەپ اتالاتىن اق شىتپەن تاڭىپ الاتىن بول­عان. بۇل ولاردىڭ اق ولىمگە بەت العان­دى­عىنىڭ بەلگىسى. ال وعان قادالاتىن ءبىر تال حريزانتەما گ ۇلىن سۇيگەن قىزى نەمەسە جينالعان كوپتىڭ اراسىنان ءوز ەركىمەن شىققان سۇلۋ قىز تاعىپ بەرگەن. سوسىن كاميكادزە جاپونيانىڭ وڭتۇستىك با­تىسىنداعى كايمون تاۋىن ءبىر اينالىپ ۇشىپ, تۋعان ەلىنە سوڭعى رەت كوز تاستاپ, ونىمەن قوشتاسقان. ال جەردەگى حالىق بۇل ۋاقىتتا وتشاشۋلار اتىپ, باتىرعا اق ءولىم تىلەگەن. كاميكادزە اتانىپ, جاۋعا اتتانعان جاستىڭ اتا-اناسى مەن جاقىن تۋىسقاندارى دا بىردەن, وسىنداي ەرجۇرەك ۇل وسىرگەندەرى ءۇشىن, اسا قۇر­مەتتى ادامدار قاتارىنا ەنىپ, بۇكىل ەل بولىپ ولاردى الاقاندارىنا سالىپ, قا­دىرلەگەن. ءدىني حرامداردا كاميكاد­زە­لەر­دىڭ قۇرمەتىنە دۇعا وقىلىپ, قۇدايدان ولاردىڭ رۋحىنا جەڭىلدىكتەر تىلەنگەن. مىنە, ەرلىككە وسىنداي تاعزىم كور­سە­تىلگەن ەلدە پاتريوتيزم جالىنىنىڭ الاۋ­لاۋى دا ءسوزسىز عوي.

كاميكادزەلەردىڭ ۇرانى – «ءبىر ۇشاق – ءبىر كەمە» بولعان, ياعني ءبىر كاميكادزە ءبىر كەمەنى جارۋعا مىندەتتى. وسىنشا كاميكادزە ۇشاتىن بولسا, وداقتاستاردىڭ جاۋىنگەرلىك كەمەلەرى دە جەتپەگەن بولار ەدى. امەريكالىقتاردىڭ اتوم بومباسىنا جۇگىنۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسى. جاپون مالىمەتتەرىنە قاراعاندا كاميكادزەلەر جاۋدىڭ 81 كەمەسىن سۋعا باتىرىپ, 195-ىنە اقاۋ كەلتىرىپ, ىستەن شىعارعان. امە­ري­كالىقتاردىڭ ەسەبى بويىنشا 34 كە­مەنى سۋعا كەتىرىپ, 288-ىنە زالال شەك­تىرگەن. قاي­سىسى بولسا دا از ەمەس, ونىڭ ۇستىنە وداقتاستار اسكەرىنىڭ اراسىندا كاميكادزەلەر ۇلكەن ۇرەي جاساپ, قورقى­نىش ءدۇر­بەلەڭىن تۋدىرعان. مۇنىڭ ءوزى اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن جاسىتىپ, ابدەن ابىر­جىتىپ تاستاعان. ول كەزدەگى كەمە­لەردىڭ سۋدىڭ ۇستىمەن اتقان وقتاي زۋىلداپ كەلىپ, بۇيىردەن سوعاتىن كامي­كاد­زەلەردىڭ ۇشاقتارىنا قارسى ارە­كەت­تەرى ءالسىز بولىپتى.

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنداعى وسى ايرىقشا ەرلىكتى ۇلكەن ۇلگى رەتىندە ناسيحاتتاۋ جەڭىلگەن ەلگە جەڭىل بول­ما­عان سەكىلدى. سوندىقتان كاميكادزەلەر تۋرالى ءبىزدىڭ دە بىلىگىمىز ورىس اۆتورلارى جازعان ادەبيەتتەردەن اسپايدى. كامي­كاد­زەلەردىڭ ەرلىگىنە بۇكىل الەم تاڭىر­­قاپ, پاتريوتتىق ەرلىكتىڭ ۇلگى­سى­نە بالايدى. جالعىز جاپوندار عا­نا ەمەس, ولاردىڭ ەرلىكتەرىن باسقا حالىقتار دا ءان-جىرعا قوسقان. سو­نىڭ ىشىندە 90-شى جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتە «كاميكادزە» اتتى ءان­شى­لەر توبى بولعان. ولاردىڭ «كامي­كادزەنىڭ ماحابباتى» اتتى جاقسى ءانى بار ەدى. سونداي-اق بەلگىلى كومپوزيتور الەكساندر روزەنباۋم دا «كاميكادزە» اتتى ءان شىعارىپ, ايتىپ ءجۇر­دى. «اليسا» توبىندا دا كاميكادزە تۋرالى ءان بار. ءبىزدىڭ قازاق اقىن­دارى اراسىنان وسى جۇرەك جۇتقان ەرلىكتى جىرعا قوسقان ادامدى ءبىل­مەي­مىز, باسقادان تاۋەلدى بولعان ءبىز­گە جاس ۇرپاقتى مۇنداي ەرلىككە ءۇن­دەۋ­گە ءسىرا تسەنزۋرا رۇقسات بەرمەگەن سەكىلدى. ال ەندى, تاۋەلسىز ەل اتان­عاندا وسىناۋ كوزسىز بولسا دا سانالى دا ساپالى ەرلىكتىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرەتىن كەز جەتتى.

جاپونيانى سوعىستا تىزە بۇكتى دەپ بيلەۋشى توبى قول قويسا دا ەر­جۇ­رەك جاپون اسكەر باسشىلارى مەن جاۋىنگەرلەرى سوعىستى جالعاس­تى­را بە­رۋدى قالاعان. ولاردىڭ كەي­بىرى يم­پە­راتوردىڭ ارەكەتىنە قارسى­لىق رە­تىندە توكيوداعى ورتالىق الاڭعا كە­لىپ, وزدەرىنە ءوزى حاراكيري جاساعان كورىنەدى. كەيبىر تاريحشىلار جاپوندار اقش-تىڭ سول كەزدە ەكى-اق اتوم بومباسى بولعانىن ءبىل­مەي قالدى, بىلگەندە سوعىستى ودان ءارى جال­عاس­تى­را بەرەتىن ەدى دەگەن ويلار ايتادى. سونىمەن بىرگە كسرو تاري­حىن­داعى «جاپونيا ءسوزسىز تىزە بۇك­تى» دەگەن تىركەس تە دۇرىس ەمەس كورى­نەدى. جاپون جاعى كاپي­تۋليا­تسيا­عا عا­نا قول قويعان, ال ول تەك جاپون ءاس­كەرىنىڭ جە­ڭىل­گەنىن مويىندايتىن قۇجات ەكەن. بۇل كاپيتۋلياتسيا بويىنشا جا­پونيانىڭ يمپەراتورلىق باس­قا­رۋى مەن ساياسي جۇيەسى, تەرري­تو­ريا­لىق تۇتاستىعى تولىق ساقتال­عان كو­رى­نەدى. ال «ءسوزسىز تىزە بۇك­كەن» بولسا, بۇلار بۇزىلاتىن ەدى. سوعىستا ءسوزسىز تىزە بۇككەن گەرمانيا ەكى ەلگە ءبولىنىپ, ساياسي جۇيەسىن دە وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى عوي.

جاپوندار سوعىستان كەيىن التى جىلداي اقش-تىڭ وككۋپاتسياسىندا بولدى, بەيبىت كەلىسىم-شارتقا تەك 1951 جىلى سان-فرانتسيسكو قا­لا­­سىندا قول قويىلدى. الىمدى امە­ريكا «قىرعي-قاباق سوعىس» جىل­­دارىندا جاپونيامەن جاقىن بولۋ وتە ءتيىمدى ەكەنىن ءبىلىپ, ونى تىنىق مۇحيتىنداعى ءوزىنىڭ ەڭ جا­قىن ارىپتەسىنە اينالدىردى. سايا­سات­تا­عى دەموكراتيالىق وزگە­رىس­تەر مەن ۇتىمدى ەكونوميكالىق رەفور­ما­لاردىڭ ناتيجەسىندە ءارى ەڭ­بەك­قور, ءارى تالانتتى جاپون حال­قى ەل­دەرىن كۇرت دامىتىپ, باسە­كە­لەس­تىكتە ءبا­رىنىڭ الدىنا ءتۇستى.

جاپوندار – ءدىلى يكەمدى, ءداس­تۇر­لى قۇندىلىقتاردى ەشقاشان اياق­قا باسپاي, ولاردى قاستەرلەپ ۇستاي بىلەتىن دىڭگەگى بەرىك حالىق. ەلشىل, مەملەكەتشىل مىنەزدەردى قاستەرلەۋى حالىقتىق پاتريوتيزممەن استاسىپ, سانالارعا بەرىك ورناعان. جوعا­رىدا ءبىز فۋكۋسيما-1 اەس-ىندەگى جاعداي تۋرالى ايتتىق. ونىڭ زاردابىن جويۋعا باراتىن ەرىكتىلەر شاقىرىلعاندا جا­پوندىقتار بۇ­عىپ قالعان جوق, بارلىعى دا جاع­دايدىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىنە قارا­ماي, وتباسىمەن ءماڭ­گىلىك قوشتا­سىپ, ەل ءۇشىن كەرەك ىسكە باتىل كىرىسىپ كەتتى. وسىنىڭ ءوزى ولاردىڭ بويىندا باتىستىق پراگماتيزم ەگىلسە دە باياعى سا­مۋ­راي­لىق ورلىك پەن ەرلىكتىڭ ماڭگى­لىك قالعانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە وتبا­سى­نىڭ جىلىلىعىن ساق­تاۋداعى شى­عىستىق قۇندى­لىق­تار دا مۇندا بەرىك كۇيىندە قالىپ وتىر. «تۇر­مىسقا شىققان ايەل­دىڭ ۇيدە وتىر­عانى دۇرىس پا؟» دەگەن ساۋال­نامالىق سۇراققا بار­لىق ەرلەر مەن ايەلدەر دە «دۇ­رىس» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سونداي-اق «ەر­لەر­دىڭ ايەلدەردەن اقىلى ارتىق دەپ سا­نايسىز با؟» دەگەن سۇراققا ەر­لەردىڭ 62, ايەلدەردىڭ 63 پايىزى «ارتىق» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

مامانداردىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, جاپونداردىڭ مىنەزىندە جاپ­پاي ەڭبەكسۇيگىشتىك, سونىمەن قاتار ەستەتيكالىق تالعام, تابي­عات­قا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ءداس­تۇر­گە بەرىكتىك كوزگە ۇرىپ تۇرا­تىن كورىنەدى. سونداي-اق ولار ءتار­تىپتى, بەدەلگە باس يەدى جانە ءوز مىندەتىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. كۇندەلىكتى ومىردە تياناقتى, سىپايى, ءوزىن-ءوزى سالماقتى ۇستاي ءبى­لەدى, ۇنەمشىل جانە بىلمەككە قۇش­تار حالىق. مۇنداي قاسيەت­تەردى قازاقتىڭ بويىنان دا تابۋعا بولادى, بىراق بىزدە كوبىنەسە ەر­كىن­دىككە ەرىك بەرىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا قۇشتارلىق باسىپ تۇرادى. سونىمەن بىرگە تارتىپكە, نيزامعا باعىنعىمىز كەلمەي كەتەتىن ەجەل­گى الامان مىنەزىمىز دە كەيدە كو­رىنىس بەرىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە ورىنسىز تۋراشىلدىقپەن, قور­شا­عان ورتانىڭ قالىبىمەن ساناسپاي كەتەتىن تۇرپايى مىنەزىمىز دە كەيدە كورىنىس بەرىپ قالادى. جالپى قازاقتارعا جاپوندارمەن جاقىن­داسىپ, سولارعا ەلىكتەگەن دۇرىس, قاي كۇندە دۇنيەنىڭ ازعانىنان ەمەس, ابزالىنان ۇلگى العان وزادى ەمەس پە؟

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان».