رۋح كەمەلدىگى
1998 جىلى 26 شىلدە كۇنى پوكروۆكا (الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانى) كەنتىندە ءاز-تاۋكە حان تۇسىندا بي, ابىز, سوڭىندا اۋليە اتانعان ءاز-ءالمەرەككە ۇرپاقتارى اس بەرىپ, اڭىزعا اينالعان ادام جايىندا اقساقالدار ءتالىمدى اڭگىمە ايتتى. اۋليە شىراقشىسى, ونىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ءسۇيگەنباي قاريا اۋليە باسىنا بالا كەزىندە دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كەلىپ, مۇنداعى بۇلاقتاردان سۋ ءىشىپ, ۇلىن ەرتىپ كەلگەن اكەسى مەڭلىاحمەتتىڭ ارۋاققا باعىشتاپ دۇعا وقىعانى جايىندا اڭگىمەلەدى. بۇل اڭگىمە ماعان قاتتى وي سالدى. شىندىقتى بىلگىم كەلىپ, وسى دەرەككە قاتىستى كوپ ىزدەنىپ, سوڭىندا ديمەكەڭنىڭ اۋليە باسىنا كەلگەنى جونىندە شىندىققا كوزىم جەتتى.
1998 جىلى 26 شىلدە كۇنى پوكروۆكا (الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانى) كەنتىندە ءاز-تاۋكە حان تۇسىندا بي, ابىز, سوڭىندا اۋليە اتانعان ءاز-ءالمەرەككە ۇرپاقتارى اس بەرىپ, اڭىزعا اينالعان ادام جايىندا اقساقالدار ءتالىمدى اڭگىمە ايتتى. اۋليە شىراقشىسى, ونىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ءسۇيگەنباي قاريا اۋليە باسىنا بالا كەزىندە دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كەلىپ, مۇنداعى بۇلاقتاردان سۋ ءىشىپ, ۇلىن ەرتىپ كەلگەن اكەسى مەڭلىاحمەتتىڭ ارۋاققا باعىشتاپ دۇعا وقىعانى جايىندا اڭگىمەلەدى. بۇل اڭگىمە ماعان قاتتى وي سالدى. شىندىقتى بىلگىم كەلىپ, وسى دەرەككە قاتىستى كوپ ىزدەنىپ, سوڭىندا ديمەكەڭنىڭ اۋليە باسىنا كەلگەنى جونىندە شىندىققا كوزىم جەتتى.
1921 جىلى جازدا ىلە-تالعار ءوڭىرىندە جاڭبىر جاۋماۋىنا بايلانىستى وسىندا ءدىندارلار تاساتتىق بەرەدى. سول ءدىني عۇرىپقا مەڭلىاحمەت قاريا 9 جاسار ۇلى دىنمۇحامەدتى «بالام ءۇلكەندەرگە سالەم بەرىپ, ايگىلى المەرەك جاتقان جەردى كورسىن», دەپ ادەيى ەرتىپ كەلەدى. دالادا ءدىني جورالعى بىتكەن سوڭ المەرەكتىڭ كونە مازارى تۇرعان جەرگە كەلىپ, الدىمەن دۇعا وقىپ, سوڭىندا ابىز جايىندا اڭگىمەلەيدى. دىنگە شەك قويىلعان زاماندا المەرەك جايىندا دەرەك جيناپ, سوڭىندا كىتاپ جازىپ جۇرگەن مەن ءۇشىن ديمەكەڭنىڭ اۋليە باسىنا كەلۋى ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن وقيعا بولدى. بۇل وقيعا ءوز الدىنا – كەيىن المەرەك اتانىڭ جاڭا كەسەنەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ديمەكەڭنىڭ شەشەسى دۇنيە سالعاندا جانازا شىعارعان مولدامەن كەزدەسىپ, قۇدايى اس-دامدە قوناەۆتىڭ «ياسين» سۇرەسى جايىندا اڭگىمەلەگەنىن ەستىپ, ديمەكەڭنىڭ بالا كەزىندە ءدىن تاربيەسىن الىپ, مەدرەسەدە وقىعانى جونىندەگى اڭگىمەلەردىڭ شىندىق ەكەنىنە تاعى كوزىم جەتتى. ءسويتىپ, ديمەكەڭ ءومىرىندەگى ءدىني ءتالىم مەن تاربيەنىڭ ونىڭ بويىنا قالاي ءسىڭىپ, سانا-زەردەسىنە قالاي قۇيىلعانى جونىندە تەرەڭىرەك ءبىلىپ, زەرتتەۋدىڭ شىنايى جولىن ىزدەۋ باستالدى.
قۇراندى اۋدارعان اتاقتى حاليفا التاي ديمەكەڭ زەينەتتە جۇرگەندە ەلگە ورالدى. (1997 جىلى) «جۇلدىز» جۋرنالى ءۇشىن دىنگە بايلانىستى ول كىسىمەن ۇزاق سۇحباتتاسىپ, اڭگىمەلەسكەنىم بار. جارىقتىق سول توقسانىنشى جىلدارى «ءدىندى بەتىمەن جىبەرۋگە بولمايدى. ءدىني سەكتالار قاپتاپ, سوڭى قاۋىپتى جاعدايعا اينالادى» دەپ ايتقان ەدى. قازىر ايتقانى ايداي كەلىپ وتىر.
وزىنە ارنايى سالەم بەرۋگە كەلگەن وسى ءدىن عۇلاماسىمەن ديمەكەڭ ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, يسلام ءدىنىنىڭ الەمدىك قاسيەتىنە بايلانىستى پىكىرلەسەدى. ديمەكەڭنىڭ ءدىن تاريحىندا حاديس, شاريعاتتا ساۋاتتى, مۇسىلمانگەرشىلىكتى ساقتاعان ادام ەكەنىن بىلگەن عۇلاما مولدا حاليفا اتا ءوزى اۋدارعان قۇران كىتابى مەن جايناماز سىيلاپ, وعان اللا تاعالادان جاقسىلىق تىلەيدى.
ءتاڭىر سىيى سەكسەنگە كەلگەن جاسى جونىندە ايتىپ, «ءسىز جۇماققا باراسىز» دەپ ازىلدەيدى. ديمەكەڭ ەستەلىگىندە ۇيىندە قوناقتا بولعان مولدانىڭ ءبىلىمى مەن ءىلىمى جونىندە عيبراتتى نارسەلەر ايتادى. حاليفا التاي سياقتى ناماز وقىپ, قاجىلىققا بارماسا دا جان دۇنيەسى – جاراتقان يە, جۇرەگى – يمان ديمەكەڭ ءوزىنىڭ مۇسىلمان ەكەنىن ەستەلىگىندە اڭعارتادى. بەلگىلى ءدىنتانۋشى مۇرتازا بۇلۇتاي «ديمەكەڭمەن ءدىن جايىندا اڭگىمەلەسىپ, سۇحباتتاسۋ قاشاندا اسەرلى ءارى ونەگەلى ەدى» دەپ ۇيىندە بىرگە تۇسكەن سۋرەتىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاستەرلەيدى. زامان زاڭىنا قاراي قۇدايعا قۇلشىلىعىن سىرتىنا بىلدىرمەي, جۇرەكتە ءبىر اللا دەپ جۇرگەن ديمەكەڭ ءوزىنىڭ ءدىني ءمىناجات, عيباداتىن ۇمىتپاعان مۇسىلمان ەكەنىن تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تانىتتى. تۇركىستانعا بارىپ, ديمەكەڭنىڭ ىشتەي اللا تاعالاعا ءمىناجات ەتىپ, ازىرەت سۇلتان رۋحىنا ءتاۋ ەتەتىنى اتەيستىك زاماننىڭ وزىندە وڭتۇستىكتە اڭىزعا اينالىپ كەتكەن بولاتىن. يسلام الەمىندەگى ۇلى ويشىل, سوپى قوجا احمەت ياسساۋي جونىندە ناعىز «قۇداي اتقان» اتەيست نيكيتا حرۋششەۆكە وسى اۋليە تۋرالى پويىزدا كەتىپ بارا جاتىپ, اڭگىمە ايتۋى – ديمەكەڭنىڭ ءدىن تاريحى مەن ىلىمىنەن حابارى مول عۇلاما ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك. وكىنىشتىسى, اكادەميك, عالىم ديمەكەڭنىڭ ءدىن ءىلىمىنىڭ قاسيەتىن تەرەڭ بىلگەن يسلام وركەنيەتىندەگى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ءالى تاني الماي جاتىرمىز.
70-ءشى جىلدارى ديمەكەڭنىڭ جۇلدىزى جانىپ, اتاعى اسپانداپ تۇرعاندا جەتىسۋعا بەلگىلى مەدەۋ بايدىڭ ءبىر ۇرپاعى دۇنيە سالادى. مەدەۋ مەن قوناەۆتىڭ اتاسى جۇماباي قاجى وتە سىيلاس ادامدار بولعان. ديمەكەڭ قازاعا نوكەر ەرتپەي ءبىر-ەكى قاراپايىم اداممەن كەلەدى. اس-دامدە ءوزى قۇران وقىپ, باتا جاسايدى. قازادا ديمەكەڭمەن بىرگە داستارقاندا وتىرعان كىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوناەۆتىڭ قۇران وقىعانىن كورىپ, ول كىسىدەن قۇران سارىنىن تىڭداعانىن ءالى اڭىز قىلىپ ايتىپ كەلەدى. ديمەكەڭ جايىندا «يەم سەنسىڭ, كيەم سەنسىڭ, جان اعا», دەپ جىر جازعان تۇمانباي اقىنمەن قوشتاسۋ كەزىندە كاسىبى سۋرەتشى وسى كىسى نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ماعان جولىعىپ, ديمەكەڭنىڭ دىندارلىعىن ءوز پايىمى بويىنشا ءتۇسىندىردى. ديمەكەڭنىڭ ءدىن عۇرىپتارى مەن تاربيەسىنە بايلانىستى ۇستانعان وزىندىك ونەگە-تالىمدەرى ايتا بەرسە وتە كوپ. وكىنىشتىسى, مۇنى حالىق تاعى بىلە بەرمەيدى. ايەلى زۋحرا شارىپقىزى دۇنيە سالىپ, الىس-جاقىننان تۋىستارى كەلىپ جاتادى. بىردە دۇعا وقىتۋعا مەشىتتەن شاقىرىلعان مولدا ءبىر سەبەپتەرمەن كەلە المايدى. مولدانى كۇتىپ, ۋاقىت وتكىزبەي دۇعانى ديمەكەڭنىڭ ءوزى وقىپ, بەت سيپايدى. قوناەۆتىڭ قۇران وقىعانىنا كۋا بولعاندار «ديمەكەڭنىڭ وزىنە ءتان قۇران وقۋ ماقامى بار ەدى», دەگەندى ايتادى. اسىرەسە, عالىم باقتيار سمانوۆ قوناەۆتىڭ قۇران ماقامىن ەستىگەندە ەرەكشە اسەردە بولعانىن ءجيى قايتالايدى.
ديمەكەڭنىڭ بويىنا ءدىني كيە قاسيەتتىڭ جانە ءدىن ءىلىمىنىڭ سىڭگەنى سونشالىق, بالا كەزىندەگى مۇسىلماندىق ونەگە دانالىق ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسقان. بۇعان تاعى ءبىر قىزىقتى مىسال كەلتىرۋگە تۋرا كەلىپ وتىر. ءبىر ورازا ايىندا ياسساۋي كوشەسىندەگى اتى قۇراننىڭ ءبىر سۇرەسىمەن اتالاتىن مەشىتتىڭ يمامىمەن اڭگىمەلەسكەنىم بار. سوزدەن ءسوز شىعىپ, قوناەۆتىڭ ءدىندى قۇرمەتتەپ, ءدىني عۇرىپتا ساۋاتتى بولعانى ءجونىندە اڭگىمە جالعاستى. بىردە ديمەكەڭ زەينەتتە جۇرگەندە وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇلكىباس اۋىلىنا كەلەدى. اقساقالدار الدىنان شىعىپ, قۇرمەتتەپ, قوناق قىلىپ, سوڭىندى «جاڭادان اشىلعان مەشىتتى كورىپ كەتىڭىز» دەيدى. ديمەكەڭ مەشىتكە كىرەدى. يمام جاس جىگىت بولسا كەرەك, جۇگىرىپ الدىنان شىعىپ: «اعا, ءتور جاققا ءجۇرىڭىز» دەيدى. سوندا ديمەكەڭ: «سەن جاس بولساڭ دا مەشىت يمامىسىڭ. سەنىڭ الدىڭا مەنىڭ ءتۇسۋىمە بولمايدى. تيىستى ورىنعا ءوزىڭ جايعاس» دەپ ءدىني ءداستۇردى ساقتاپ, مەشىتتە كوپپەن بىرگە ۋاعىز تىڭدايدى. سوڭىندا قوشتاساردا يمام جىگىت: «اعا, سىزگە قۇران سىيلاۋعا رۇقسات ەتىڭىز» دەپ قاسيەتتى كىتاپتى ۇسىنادى. «بالام, مەندە ءدارەت جوق. سوندىقتان قۇراندى جالاڭاش قولمەن ۇستاۋعا بولمايدى. ەگەر اق شۇبەرەككە شىن نيەتىڭدى ءبىلدىرىپ, وراپ بەرسەڭ الۋعا بولادى» دەيدى. يمام ديمەكەڭنىڭ ايتقانىن ورىنداپ, قۇراندى سولاي بەرەدى. ديمەكەڭ ءدىن ادەبى مەن ەجەلگى عۇرىپتى جانە قۇراندى قاسيەتتەۋدىڭ ۇلگىسىن وسىلاي كورسەتىپ, جاماعاتتى قايران قالدىرادى.
اتەيستىك قوعامدا – قازاقستاندا ءدىني عۇرىپ پەن سالتتى تاستاماي, قايتا بارىنشا قۇلشىلىق عيباداتتارىن جالعاستىرعان كۇرد حالقى وكىلدەرى ەدى. الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانى, قازىرگى جەتىگەن اۋىلىندا تۇراتىن كۇرد ۇلتىنىڭ قاريالارى 70 شاقىرىم جەردەن الماتىعا كەلىپ, كونە مەشىتتە جۇما ناماز وقيتىن. ەجەلدەن ءدىني نانىم-سەنىمدەرىنە مىقتى ءدىندارلار 70-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ماسكەۋگە حات جازىپ, اۋىلدا مەشىت سالۋىن سۇرانادى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى حالىقارالىق قۇجاتتى جاقسى بىلسە كەرەك. حاتتى ماسكەۋ ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ساياسي بيۋرو مۇشەسى د.قوناەۆقا جىبەرەدى. ءماسەلەنى وزدەرىڭىز شەشىڭىزدەر دەگەندەي سىڭاي تانىتىپ. ديمەكەڭ كوپ ويلانادى. سوڭىندا سول كەزدەگى ىلە اۋدانىنىڭ باسشىسى زامانبەك باتتالحانوۆتى شاقىرىپ, ونىمەن كەڭەسىپ, ماسەلەنى وڭ شەشۋدىڭ جولىن قاراستىرادى. (بۇل جەردە ءبىر نارسەنى ەرەكشە ايتۋ كەرەك. ديمەكەڭ قاشاندا قول استىنداعىلارمەن كەڭەسىپ جۇمىس ىستەگەن). وكىنىشتىسى, ارنايى مەشىت سالۋدىڭ مۇمكىندىگى بولماي, ورتالىقتاعى ءبىر شوپان ءۇيىن نامازحاناعا اينالدىرىپ, ناماز وقۋعا تولىق جاعداي جاسالاتىنداي ەتىپ جوندەپ جابدىقتايدى. بۇعان قاتتى ريزا بولعان كۇردتەر قۇدايدان قوناەۆقا بار جاقسىلىق تىلەيدى. كەيىن ماسكەۋدەن شىعاتىن اتەيستىك باسپاسوزدە بۇرىنعى نيكولاەۆكا – قازىرگى جەتىگەندەگى سول كەزدەگى مەشىتتەگى ناماز وقۋ – دىنگە سەنۋدىڭ سوراقى قىلىعى دەپ سىنالدى.
بىلتىر كۇزدە سول مەشىتتىڭ بۇرىنعى يمامى سادىر مولدانىڭ ءدىندار ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ قالدىم. جەتىگەندەگى جاڭا مەشىتتىڭ ىشىندە وتىرىپ, كەزىندە نامازحانا بولعان شوپان ۇيىندەگى بەس ۋاقىت ناماز, ايت نامازى جانە باسقا ءدىني جورالعىلار بۇدان 40 جىل بۇرىن ءدال بۇگىنگىدەي جالعاسقان ەكەن. مولدا ۇرپاقتارى ديمەكەڭ اتىن ارداقتاپ, ول كىسىنى ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىندارىن ايتتى. وسى جەردە مەملەكەت قايراتكەرى ديمەكەڭدى قالاي عۇلاما دەمەيسىز. قۇدايدى ۇمىتىپ, اللا تاعالا جولى ەستەن شىققان ءدىنسىز ساياسات كەزىندە, ارينە, مەشىت سالا المادى. مەشىت ورنىنا كەڭ ساراي ءۇيدى نامازحانا جاساتقان ديمەكەڭدى مۇسىلماندىعى ءۇشىن ۇلىقتاپ, رۋحىنا سالاۋات ايتۋ پارىزعا سانالسا كەرەك.
شىمكەنتتە قوناەۆ اتىنداعى مەشىت جانە ۇلكەن داڭعىل كوشە بار. مەشىتكە جۇما نامازعا كەلگەن كۇللى جاماعات ديمەكەڭدى ەرىكسىز ەسكە الادى, ولار دا رۋحىنا مىندەتتى تۇردە دۇعا باعىشتايدى. مەشىت عارىپتەرگە, جارلى-جاقىبايلارعا كومەكتەسىپ وتىرادى. ديمەكەڭ وسى مەشىتتىڭ يەسى داۋلەت قاجىنىڭ ۇيىندە بولىپ, ءدىن جولىن ۇستانعان ازاماتقا اللا تاعالادان جاقسىلىق تىلەپ, باتاسىن بەرگەن. ديمەكەڭ باتاسىن قۇداي تاعالا قابىل الىپ, سوڭىندا داۋلەت قاجى بىرەگەي مەشىت عيماراتىن تۇرعىزدى. ايتپاقشى, قوناەۆ اتىندا تالاس اۋدانىندا (جامبىل وبلىسى) تاعى ءبىر مەشىت بار. دانا حالىق شىن اللا تاعالا جولىن ۇستانعانداردى وزدەرى تانىپ, بىلەدى ەكەن.
قۇدايدىڭ جەردەگى ءۇيى – مەشىت تۋرالى ايتقاندا, پاتشا زامانىنىندا ديمەكەڭ تۋىپ-وسكەن الماتىدا 6 مۇسىلمان مەشىتى بولعانى قاري – قاريالار دەرەكتەرىنەن بەلگىلى. سول مەشىتتىڭ بىرىندە ءدال ايتقاندا ابىلايحان داڭعىلىنىڭ 2-الماتى ۆوكزالىنا كەلىپ تۇيىسەتىن جەرىندەگى مۇسىلمان عيباداتحاناسىندا بالا ديماش – دىنمۇحامەد ءدىن ساۋاتىن اشقان. وسى مۇسىلمان مەشىتىن ديمەكەڭ «كۇمبەزى قانداي كەلىستى ءارى بارىنەن بيىك ەدى» دەپ ەسكە الاتىنى بار. ورازا ايت, قۇربان ايت مەيرامدارىندا اكەسى قۇرباندىق شالىپ, دۇعا وقيدى ەكەن. وسى مەشىتتەن كەلگەن سوڭ.
ديمەكەڭنىڭ اكە-شەشەسى ومىردەن وتكەنشە ناماز وقىپ, قۇدايعا قۇلشىلىقتارىن باقيلىق بولعانشا جالعاستىرعان مۇسىلماندار. كەڭەستىك ءداۋىردە اكەلەرى ناماز وقىپ, شەشەلەرى ورازا ۇستاعان, ءار جۇما كۇندەرى ءبىر جەردە باس قوسىپ, اللا تاعالادان جاقىن تۋىستارعا جاقسىلىق تىلەيتىن وتباسى قوناەۆتار اۋلەتى ەدى. ديمەكەڭە ءدىن ءىلىمى اكە-شەشەسىنەن, ارعى اتا-اجەلەرىنەن دە دارىعان. اتاسى جۇماباي مەككەگە قاجىلىققا ەكى رەت بارعان, ال اجەسى مۇسىلماندىق عۇرىپ پەن سالتتى ەرەكشە ساقتاعان اۋلەتتىڭ اۋليە تىرەگى, بەرەكە قاسيەتى ەدى. ال ديمەكەڭنىڭ سۇيىكتى جارى زۋحرا شارىپقىزى ءۇيىندە كىتاپ, ونىڭ ىشىندە قاسيەتتى قۇران كىتاپتارىن, شاريعات, حاديس ادەبيەتتەرىن ساقتاعان و باستان مۇسىلمان ايەلى ەدى. ولە-ولگەنشە موينىنان تۇمارىن تاستاماعان, نەمەرە اعاسى ءماسكەۋدە مۇسىلمان مەشىتىندە مولدا بولعان زۋحرا شارىپقىزىنىڭ كىسىلىك, ادامدىق قاسيەتتەرى جايىندا كوپ ايتۋعا بولادى. وسى انا كوپ اۋىرىپ, ۇزىلەر ساتىندە: «ديماش, سەنىمەن بۇل دۇنيەدە قۇداي قوستى, و دۇنيەدە دە بىرگە بولايىق. سوندىقتان قابىرىمىز قاتار قازىلسىن» دەپ سوڭعى ءسوزىن ايتادى. كەيىن ديمەكەڭ دۇنيە سالارىنىڭ الدىندا زۋحرانىڭ جانىنا جەرلەۋدى تۋىستارىنا امانات ەتەدى. تۋىستارى سولاي جاسايدى. مۇسىلماندىق عۇرىپپەن نەكەلەسكەن ەرلى-زايىپتى ەكەۋى قازىر كەڭسايدا قاتار جاتىر. قۇلپىتاستا اشەكەي, ورنەك, سۋرەت جوق. كەڭسايداعى ەڭ بيىك اعاش وسىندا ءوسىپ تۇر. قايران قالىپ, تاڭقالاسىز. بۇل جەردە ءبىر قۇدىرەتتى كۇش ەرىكسىز كىدىرتەدى.
ديمەكەڭدى ول كىسىنىڭ وزىندىك ءدىن ۇستانىمىنا بايلانىستى پەندەلەردىڭ اسىرەلەپ ايتىپ, ءتىپتى اڭىزعا اينالدىرىپ جىبەرگەنى دە شىندىق. بىردە ءتۇندە الماتىدا تاكسيمەن كەلە جاتتىم. تاكسيست جىگىت قارقاراداعى المەرەك ەلىنىڭ ازاماتى ەكەن. المەرەك جايىندا اڭگىمە بولىپ, سوڭى ديمەكەڭە ۇلاستى. تاكسيست: «اعا, قوناەۆ ءماسكەۋگە سەزگە بارعاندا تۇندە بىلدىرمەي ءالمەرەك اۋليەنىڭ باسىنا بارىپ, دۇعا وقىپ, تۇنەيدى ەكەن عوي» دەدى. «ءىنىم, مۇلدە ولاي ەمەس. بۇل اسىرە ءدىنشىلدەردىڭ ويدان شىعارعانى. المەرەك جايىندا بىلگەنى راس, اكەسىنىڭ دۇعا وقىعانى شىندىق. ال اۋليە باسىنا ەشقاشان تۇنەمەگەن» دەپ وعان شىنايى دەرەك پەن اقىلعا سىياتىن اقيقاتتى ايتتىم.
جەتپىسىنشى جىلدارى قازمۋ-دە ستۋدەنت كەزىمدە قازىرگى پانفيلوۆ اتىنداعى ساياباقتاعى ورتالىق مۇراجايعا ءجيى كەلىپ, ونداعى مۇراعاتتار مەن ەجەلگى زامان جادىگەرلەرىن, ساۋلەت جانە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى كورىپ, كيىز ءۇي مەن كونە مازارلار, كەسەنە, مەشىت كۇمبەزدەرىنىڭ سۋرەتتەرىن ىنتىعا قارايتىن ەدىم. «ەجەلگى قۇرىلىستار» دەپ اتالاتىن ساۋلەت مۇراعاتتارى مەشىت, مەدرەسە ۇيلەرى ەكەنىن كەيىن ءبىلدىم. مۇراجايدىڭ ءبىر بولىمىندە پاتشا زامانى كەزىندە مەككەگە قاجىلىققا بارعان قازاقتاردىڭ شەتەلدىك تولقۇجاتتارىن كورگەنىم بار. مەن ول كەزدە ءوزىم كەلىپ جۇرگەن مۇراجاي عيماراتى – قۇدايدىڭ جەردەگى ءۇيى – ورىس ءدىن شىركەۋى ەكەنىن بىلگەن جوقپىن. بىراق نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وسىندا مەنەن كوپ كەلگەن ادام جوق شىعار. قازىردە اندا-ساندا بارىپ, يسا پايعامبار ۇمبەتتەرىنىڭ عيبادات, قۇلشىلىعىن كورىپ, پايعامبارلار سۋرەتتەرىن تاماشالاپ, قۇراندا ايتىلعان اڭىزدار بويىنشا بەينەلەنگەن ءدىني عۇرىپتار مەن وقيعالاردىڭ تىلسىم-تاڭعاجايىپتارىن سەزىنىپ, مۇندا قۇداي تاعالا جونىندە تۇسىنىگىم دە كەڭەيە تۇسەدى. ويتكەنى, الەمدەگى بارلىق ءدىن قۇداي ءبىر دەگەن قاعيدانى ۇستانادى.
بىردە وسى شىركەۋدىڭ كۇنشىعىس جاعىندا ديمەكەڭ ءوز قولىمەن وتىرعىزعان قاراعاي شىرشاسىنىڭ قاسىنا كەلىپ, قوناەۆتىڭ الماتىنى باققا اينالدىرىپ, ابباتتاندىرىلعان, گۇلزارعا اينالدىرىپ, گۇلدەندىرگەن, پەيىش جەمىسى الماعا تولتىرعان باعباندىق ەڭبەگى جايىندا بۇرىنعى وققاعارى پ.كراۆچۋكپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, سەرۋەندەگەنىم ەسىمنەن كەتپەيدى.
قاي جىلدارى ەكەنى بەلگىسىز, شاش ال دەسە, باس الاتىن اتەيستەر: «بۇرىنعى شىركەۋ ءۇيىنىڭ قاجەتى نە, ونى بۇزىپ, ورنىنا زاماناۋي قۇرىلىس سالساق قايتەدى» دەگەن يدەيا كوتەرەدى. بۇل اڭگىمە ديمەكەڭە جەتەدى. قالا قۇرىلىسىنا بايلانىستى ءتيىستى مامان, باستىقتارمەن ءبىر اڭگىمە ۇستىندە: «جىگىتتەر, ورىس ساۋلەتشىسى زەنكوۆ سالعان پانفيلوۆ ساياباعىنداعى ءساۋلەت ەسكەرتكىشىنە ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپ, سوڭىندا: «قۇداي ءۇيىن قۇلاتىپ, قۇداي اتىپ جۇرەر» دەپ, اپەرباقاندىق ارەكەتتى ءبىر-اق اۋىز ءسوز, ادەمى ازىلمەن وسىلاي توقتاتادى.
قوناەۆ تەك قانا يسلام ءدىنى ارقىلى عانا ەمەس, باسقا دىندەر بويىنشا دا جاراتقان يەگە جانى جاقىن جان. شەتەلدەرگە كوپ شىققان ديمەكەڭ قىتاي مەن جاپونياعا بارعاندا بۋددا عيباداتحانالارىندا بولىپ, مۇنداعى ءدىني عۇرىپ, سالتتارمەن تانىسىپ, اتالعان ءدىن جايىندا تەرەڭىرەك بىلەدى. ونداعى قۇلشىلىق عيباداتتاردى كوزىمەن كورەدى. قىتايعا بارعاندا اتاقتى «اسپان حرامىن» كورگەنىن ساپارناما كىتابىندا جاقسى جازادى. ۇندىستانعا ساپار كەزىندە يسلام ساۋلەت ونەرىنىڭ ايتۋعا ءتىل جەتپەيتىن عاجايىپ قۇرىلىسى – الەمدەگى كەرەمەتتەردىڭ ءبىرى ءتاج-ماحال مازارى جانىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, مۇندا كەلگەن مۇسىلماندارمەن جۇزدەسەدى. يرانعا, ەگيپەتكە جانە سيرياعا ءىسساپارى كەزىندە ونداعى كونە مەشىتتەردى كورەدى. ولاردىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, ءدىني جورالعىلارعا كۋا بولادى. ال ەۋروپا ەلدەرىنە بارعاندا, ونداعى حريستيان شىركەۋلەرى جايىندا جانە وسى ءدىندى ۇستانۋشىلار تۋرالى مول ماعلۇمات الادى. قۇراننىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرىنەن ساتىپ العانى وسى ماقالادا ايتىلدى.
جۋرناليستەر سۇحبات الىپ, تەلەحابار جاساپ جاتقاندا, ديمەكەڭنىڭ ۇمىتىلعان ءبىر ءدىني ءسوزدى ايتقاندا, ولار ونىڭ ماعىناسىن تۇسىنە الماي, وزىنەن سۇراۋعا باتىلدارى بارماي قينالعاندارىن بەلگىلى جۋرناليست-قالامگەر ءوز ەستەلىگىندە جازادى. دىنگە قاتىستى ديمەكەڭ بىلگەندى قازىرگى ءبىزدىڭ ءدىندارلاردىڭ كوبى بىلمەيدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, ديمەكەڭ – دىنمۇحامەد اتامىز ءوز ءدىنىن زامانىنا قاراي ۇستانىپ, وزگە دىنگە دە قۇرمەت كورسەتىپ, قۇدايعا ءىشتەي قۇلشىلىق قىلىپ, اللا تاعالاعا جۇرەگىمەن, ىشكى تۇيسىگىمەن جاقىنداعان رۋحى كەمەل تۇلعا.
وراز قاۋعاباي,
جۋرناليست.
