جومارتتىڭ جان تۇكپىرى

قالامگەر ماقساتى دەگەندى قالاي تۇسىنگەنىمىز ءجون؟ كوپىرتىپ جازدى, گازەت-جورنال بەتىن بەرمەيدى, اراكىدىك راديودان ساڭقىلداپ سويلەپ, تەلەارنالاردان كەلبەتىن كورسەتىپ قويادى, كىتاپتارى بالالاپ, تىزبەكتەلىپ جاتىر… سونىمەن, ەسىمى ەلىنە اجەپ­تاۋىر بەلگىلى ەكەن. ماقسات تياناعى وسى ما؟
ال جومارت ابدىحالىقتىڭ پايىمى قالاي؟ «ءجۋرناليستىڭ تالعامى مەن ار-وجدانى, بيىك پاراساتى مەن پاتريوتتىق ادال سەزىمى دەس العان جەردە ەشقانداي اپەرباقاندىق, اق­شا­قۇمار اشكوزدىك, ادىلدىكتىڭ, اقي­قاتتىڭ الا ءجىبىن اتتاۋعا سەبەپ بولمايدى دەپ سەنەمىن», دەيدى.

قالامگەر ماقساتى دەگەندى قالاي تۇسىنگەنىمىز ءجون؟ كوپىرتىپ جازدى, گازەت-جورنال بەتىن بەرمەيدى, اراكىدىك راديودان ساڭقىلداپ سويلەپ, تەلەارنالاردان كەلبەتىن كورسەتىپ قويادى, كىتاپتارى بالالاپ, تىزبەكتەلىپ جاتىر… سونىمەن, ەسىمى ەلىنە اجەپ­تاۋىر بەلگىلى ەكەن. ماقسات تياناعى وسى ما؟
ال جومارت ابدىحالىقتىڭ پايىمى قالاي؟ «ءجۋرناليستىڭ تالعامى مەن ار-وجدانى, بيىك پاراساتى مەن پاتريوتتىق ادال سەزىمى دەس العان جەردە ەشقانداي اپەرباقاندىق, اق­شا­قۇمار اشكوزدىك, ادىلدىكتىڭ, اقي­قاتتىڭ الا ءجىبىن اتتاۋعا سەبەپ بولمايدى دەپ سەنەمىن», دەيدى. بۇعان حالىقتىق, الەۋمەتتىك مۇددەنى, ادام­­گەرشىلىك داستۇرلەردى بارىنەن دە بيىك قويۋ ارقىلى دىتتەگەن ماق­ساتقا جەتۋگە بولاتىنىن جانە پىسىقتايدى.
ماقساتسىز جانعا نۇر قۇيىلار ما؟ ماۋەلى جەمىس عايىپتان, اۋزىنا ءۇزىلىپ تۇسەر مە؟ ماقساتىنا جەتپەگەن ادام باقىتقا كەنەلە مە؟ تاعى جومارتقا سۇرانالىق. «باقىتتى كىم؟» دەگەن ساۋال­عا دانىشپان فالەس: – كىمنىڭ ءتانى ساۋ, رۋحى سابىرلى بولىپ, بويىنا بىتكەن قابىلەت-دارىنىن جەتىلدىرە تۇسسە, سول ادام باقىتتى, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. وسى ويعا جۇگىنىپ, تەرەڭ پايىمداعان جو­مارت, ءوز ءبىلىمى مەن ىلىمىنە, في­لوسوفيالىق سارابىنا سۇيەنەدى دە: «وسى ءۇش ولشەمگە, ەڭ ازى, قو­سىم­شا ءۇش مىڭ تالاپ قوسىلا اي­تىلعانداي كورىنەدى ماعان», دەپ ءتۇيىن­دەيدى. با­قىت تۋرالى الگى ايتىلعان ءۇش ولشەمگە جومارت ءۇش مىڭ تالاپ ىلىستىرە قويادى. سارالاڭىز. باقىت ءتىپتى دە وڭاي جاڭعاق بولماي شى­عىپتى! ءبىر ءسات جومارت­تىڭ تالاپتارىنا وسى بولارى كادىك-اۋ دەپ, وي كوزىمەن سارالاپ كورىڭىز­شى… باقىت ساتىپ الا قوياتىن بويتۇمار ەمەس ەكەن, ومىرلىك ماقساتىڭنىڭ ماز­مۇ­نى­نان, ىستەگەن ىسىڭنەن تۇزىلگەن تە­ڭىز تۇبىندەگى ءىنجۋ-مارجانعا ۇقساي­دى-مىس. ال تەڭىز تۇبىنەن اسىل- جاقۇت تەرۋگە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ شىدامى, كۇش-جىگەرى, ايلا-امالى جەتەر مە ەكەن؟.. بىراق تالپىنىس مۇراتى – ماقساتتى دىتتەيتىنىن ەسكەرسەك, باقىتتىڭ اۋىلى سونشا الىس ەمەستەي كورىنەتىنى تاعى بار… بۇل رەتتە دە جومارتقا جۇگىنبەي, ءسوزدىڭ ءارى, ويىمىزدىڭ ءمانى كىرمەس. «بەلگىلى ءبىر ماقسات قويعان ادام سول جولعا سايكەس ءىس-قيمىل جاساپ, تالپىنا بەرسە, باعىن جاندىراتىن ناتيجەگە جەتپەۋى استە مۇمكىن ەمەس, – دەيدى ول وي كورىگىن جالىنداتا قىزدىرىپ. – ال الدىڭا اي­قىن ماقسات قويا ءبىلۋ ءۇشىن قانداي اقىل كەرەك؟! مۇنى, جەڭىل-جەلپى تالپىنىسپەن ەش ۋاقىتتا اتتاپ كەتە المايسىڭ. دەمەك, اقىلىڭا ساي ماقساتتار عانا تىرشىلىك ديدارىن ايگىلەمەك!» جەتەلى ءسوز! دەمەك, ماقسات – تالپىنىس بىرلىگىنەن باقىت باسى قىلتياتىنداي اسەردە قالاسىز…
سوندا, قالاي, جومارت با­قىت­تىلار ساناتىنا جاتا ما, ءوزى؟ ءشۇ­كىر, دەنساۋ­لى­عى­نان ءتانى شايلىق­قان جوق. ماۋ­سىم­دىق اللەرگيادان كوزى جاساۋراپ, قى­زا­رىپ, جازىپ جاتقان قاعازىنا ءتونىپ ءتۇ­زە­لىپ, ءتونىپ تۇزەلىپ, كوك سيامەن سۇ­لۋ دا ورنەكتى جازۋىن بيپازداپ ءتۇ­سىرىپ, كا­بينەتىنە توسىننان كىر­گەن بىزگە: «الاڭ­داماڭىز, اللەرگياسى ءتۇس­كىر عوي, سوقتىقپالى قينايتىن, ايتپەسە, جالپى باسى-قارىنىم ءدىن امان», دەپ قاتار كەلىپ قالعان تۇشكىرىگى مەن كوز سوراسىنا قول ورامالىن الما-كەزەك سىرعىتا باستاعان-دى. تاپسىرىس – ماقا­لا­مىز بار ەدى, سونىڭ جايىن ايت­قىز­باي-اق, كىنالى كەي­ىپ­پەن ءوزى اقتاپ الىپ جاتىر. جۋىردا ىندە­تىپ قولعا الىپ ءبىتىرىپ, جەتكىزىپ بەرمەكشى… جەتكىزە المادى… ۋادەگە جوق ەدى. كەنەتتەن قيى­لىپ كەتتى… ءومىر جولىندا, وي ءنو­پىرىندە, قالام شارۋاسىندا ءۇزىلدى. كوركەم كوكشەتاۋعا تاڭ ەلەڭىندە جەتىپ الىپ, وبلىستىق سەسسياعا ءوزى باس بوپ شىعارىپ جۇرگەن «ارقا اجارى» گازەتىن جايمالاپ كورسەتىپ, العى كۇن­دەر­گە جوسپار قۇرۋ ماق­ساتى­مەن الىپ-ۇشىپ كەلە جاتقان. كولىك جىل­دام­دىعىنان شىر اينالعان سۇلۋ بۋرا­باي­دىڭ عاجاپ كورى­نى­سىنە كوز تىكتەي بەرە… ارعى جا­عى… جۇتىلىپ كەتتى!..
باقىتتى بولماققا رۋح سابىر­لىعى كەرەكتىگىن ايتقانبىز جوعا­رىدا. ءبىر اقىل­عا جەتەرلىك سا­بىر­­لى ەدى-اۋ, سابا­زىڭ. وقىپ-توقى­عان شاعىندا, وتباسىندا, جولداس-جورا اراسىندا, گازەتتى ون جىل باسقارعان قىزمەتىندە, نەبىر ساياساتپەن شارپىلعان قو­عامدىق جۇمىس قيمىل-اركەتىندە سابىرلى سۇلۋ بەي­نە­سىن, بيازى مىنەزىن, الشاڭ باسقان ادىمىن جا­عىمدى تۇرلەندىرىپ, ىشكى بۋىرقانعان سە­زىمىن سىرتقى باي­سالعا جەڭ­دى­رىپ, «جىگىتتىڭ ناعىز تورەسى ەكەن» دە­گى­زەرلىك قىزى­عۋ­شىلىق پەن قىز­عانىشتى ءتۇرتىپ وياتاتىن ساباتتى دا نۋلى جەردەي الابوتەن جاراتىلىس ەدى-اۋ! انە, ءور رۋح, سيرەك مارتتىك, ساليقالى ىزەتتىك تال بويىنان تابىلاتىن جومارتتىڭ قۇيما-قالىبى «ءيا, ول باقىتتى بولۋعا جاراتىلعان پەندە» دەگەن تۇجىرىم جاساتاتىن. …زەرەندىدە ەلباسىمەن ساپارلاس بولىپ, كەيىن وڭا­شا قالعانىمىزدا, جۇكەڭ قويۋ قارا­عايلى ورماننىڭ اياسىنا سالىنعان شايحانادا ەركىن جازىلىپ سىر ءبو­لىس­كەن. شارشاپ جۇرگەنىن, گازەتتىڭ ابدەن تيتىقتاتقانىن, كەسەك دۇنيەسىن جازۋىنا مۇرسات جوقتىعىن, انە-مىنە, توبەسى كورىنىپ تۇرعان الپىس جاسقا شىعى­سى­مەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە وقىتۋشىلىققا اۋىسىپ الماق ويى بەر ەكەندىگىن قامشى سالدىرماي-اق سۋدىراتا جونەلگەن. اڭگىمە اۋانىنان, كو­زىن­دەگى مۇڭنان, جۇزىندەگى كىرەۋكەدەن «كوپ جازۋىم قالىپ بارادى-اۋ» دەگەن سى­ڭايلى ءتۇڭىلىس سەزىلگەن-ءدى… سودان ءوزى دە كوپ ۇزامادى عوي…
گرەك فيلوسوفىنىڭ الگىندەگى با­قىت­تى اسپەتتەگەن ءۇشىنشى ولشەمى قانداي-دى؟ «بويىنا بىتكەن قابىلەت-دارىنىن جەتىلدىرە تۇسسە, سول ادام باقىتتى», دەپ تۇيىندەلگەنىن تاعى ەسكە سا­لايىق­شى. جومارتتىڭ قۇداي بەرگەن قابىلەت-دارىنىندا شاك جوق. ونى وي الەمىمەن, ءتۇيىن-تياناعىمەن, پاراسات-پايىمىمەن, تەرەڭ تەوريالىق بىلىمىمەن, جان-جۇرەگى سورعىشتاي قابىلداعان باي ءىلىمنىڭ سالا-سالاسىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, جۋرناليستىك, فيلوسوفيالىق ءيى قانعان تالعامپازدىعىمەن دارالاپ, ءارلى-بوياۋ­لى, ۇلتتىق ناقىشتى ويۋ-ورنەك دالە­لىمەن ۇستەمەلەي ءتۇسىپ, دالەلدەپ بەرەر ەدىك. ونىڭ كوكىرەك كوزى ءجىتى ەدى. وزگە كورمەيتىندى ءىلىپ-شالاتىن. استارلى كو­رى­نىستەن ايقىن سىر تۇيە قوياتىن. كە­شە­گىنى قوياسىن اقتارىپ بۇتارلاپ, بۇگىنگىنى ىندەتە پارشالاپ, ەرتەڭنىڭ بولجامىن دالدىكپەن قولعا ۇستاتقانداي ەتەتىن, ءسويتىپ قاستەرلى دە قاسيەتتى ءبىلىم­پاز­دى­عىن ويىنا تەكشەلەپ جيناپ, قاجەتتى جەرىندە سول لاعىلدارىن جارق ەتكىزىپ, تامساندىراتىن.
جومارتتىڭ ومىرلىك ىقىلاسىمەن ءارى ىنتى-شىنتىمەن بەرىلگەنى: «وقىعان– بىلەدى, توقىعان – تۇتادى» دەگەن تۇ­جى­رىممەن سۋارىلعان. ءوزىنىڭ سوزىمەن بەينەلەسەك: «تاڭداپ, تالعاپ وقۋ, قۇر ەرمەك ءۇشىن ەمەس, تانىمىڭا دەمەۋ, تىرشىلىگىڭە جەبەۋ بولاتىن دۇنيەلەردى ىندەتە ءجۇرىپ ىزدەستىرە وقۋ – عاجاپتىڭ عاجابى» – دەڭ­گەيىنە كوتەرىلەدى ەكەن. سوندىقتان دا بولار ونىڭ «جاڭا كىتاپ – بەتى اشىل­عانشا, جات جۇرتقا جاڭا كەلىپ تۇسكەن جاس كەلىن تارىزدەس پە, قالاي, ءجۇ­زىنە كوز توقتاتىپ, ديدارىن تاني باس­تاعانشا, ءۇمىت-تىلەكتەرىنە تويات تاپپاي دال ۇراسىڭ», دەپ كىتاپقا قۇشتار­لىق­تىڭ سىرىن بەينەلەپ, ءدوپ باسىپ ايتا ءبىلۋى.
ءيا, ول كىتاپتى اناسىنداي سىيلادى, اكەسىندەي ارداقتادى. دۇكەن سورەلەرىن ساعاتتاپ ءسۇزىپ تۇرىپ الاتىن. قول­تى­عىنا قىزىقتاپ قىسقان ءبىر كىتاپ ونى جەر-كوككە سيعىزباي ۇيىنە دەدەك قاق­قىزاتىن. باس المايدى. ءوزىن ۇمىتادى. باسقا الەمدە, وزگە تىرشىلىكتە سالتانات قۇرعانداي, قۇمىعا تۇسەدى. ادەتتە جانىن سالا وقيتىنى – عىلىمي, فيلو­سو­فيالىق كىتاپتار. وتكەن ءداۋىر, اسىرەسە, حح عاسىر ويشىلدارىنىڭ زامان جايىن, ادام تاعدىرىن تاپتىشتەگەن ەڭ­بەك­تەرى. …عالامدىق قۇرىلىمدى, قوعام­دىق قۇبىلىستاردى ءتۇسىنۋ, ءار زامان­داعى ادام تىرشىلىگىنىڭ اڭىسىن اڭداپ, ولاردىڭ تاريحي تاعدىرىن, بولمىس-جايىن سەزىنۋ – مۇلدە ۇشى-قيىرىن ۇستاتپايتىن الەم. سونىڭ كىندىك ارقاۋىن تاۋىپ, كىلتىن ۇستاۋدى ءار قو­عام, ونداعى ءار الۋان اقىل يەلەرى ءوزىن­شە شارق ۇرىپ ىزدەۋمەن كەلەدى. ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز دا ءدال بۇگىن ونداي كۇيدەن ادا ەمەس. قانشاما تاريح, قان­شاما قوعام وتكەن دۇنيەدەن. مىنە, مىنا زامان, بۇگىنگى ادام – وسىلاردىڭ حال-كۇيى, كەشكەن كۇنى قانداي؟ بۇل ادامداردىڭ تياناق تابار, تىنىشتىققا كەنەلەر كۇنى بار ما؟ ونداي مەكەن قاي جەردە؟.. ءدۇدامال سۇراق كوپ, ورنىقتى جاۋاپ جوق. وسىنىڭ شيىرلانعان قات­پارلارىن كىتاپ ارقىلى شەشۋدى ول عۇمىرلىق ادەت, اۋەستىگىنە اينال­دىر­عا­نى, قاشان؟
ورتا مەكتەپتى انا تىلىندە بىتىرگەن جومارتتىڭ ءبىلىم جەلكەنى قاناتىن كەڭگە جايدى. ورىسشانى جەتىك مەڭ­گەردى. باياندامالار جاساپ, كوپشىلىك الدىنا سۋىرىلا سويلەيتىن بوپ قالىپ­تاستى. قينالعان. قيىندىق قايتارىمى – جەڭىلدىك ەكەن, مەرەيلەندى. بۇگىنگى استانانىڭ ءىزاشارلارى – اقمولا, تسەلينوگراد قاۋىمىنا ۇلتتىق ءتىنى دا­رالانعان تۇلعا بوپ قالىپتاستى, تانىلدى, ءسۇيسىندىردى. ءۇش بالاسى ورىسشا ءبى­تىرىپ, وزدەرىنىڭ انا تىلىندەگى اسىل قازىنالاردى وقۋعا, ءوز بەتتەرىنشە ءتۇسى­نىپ, پايىمداۋعا شورقاق بولعانى جانىنا قانشالىقتى باتسا دا ءتول ءتىلىنىڭ ءۇس­تەمدىگى ءۇشىن كۇرەسىن ءبىر ءسات تە ءبا­سەڭسىتكەن جوق ەدى…
ونىڭ وقۋ قابىلەتى سيرەك قۇبىلىس­تاي تاڭداي قاقتىراتىن. ومىرگە وقۋ ءۇشىن كەلگەندەي, وزگە دۇنيەنى تارىك ەتەتىن. دانالىقتىڭ الۋان ءتۇرلى نۇس­قالارىن تەرىپ ءبىلىپ, ودان فيلو­سو­فيا­لىق قاعيدالاردى جۇيەلەپ, تاراتۋعا كونتەرلىكپەن ىسىلعان ەدى. سوكرات پەن ديوگەندەر… بۋددا مەن كونفۋتسي, فالەس, سولوندار… ەجەلگى ءۇندى, تۇرىك, مىسىر, اراب-پارسى الەمى… ءبارى-ءبارىن اتاي كەلىپ, كوز جەتەر تاريحتان ءوز تو­پىراعىمىزعا اياق تىرەسەك, قورقىت بابا, مايقى بي, بالاساعۇندىق ءجۇسىپ, ءال-فارابي… اقتانبەردى, قازتۋعان… اسان قايعى مەن بۇقارلار… جالپى قازاقتىڭ مىڭ ءبىر شەشەنى, ءجۇز ءبىر ءبيى, حاندارى مەن باتىرلارى قالدىرعان ىلكى مۇرا­لارى – تىرشىلىكتىڭ ناعىز دانالىق نۇس­قا­لارى ەكەندىگىنە شاكسىز كوز جەتكىزەر ەدى.
گازەتكە باسشىلىق جاساپ وتىرىپ, ونىڭ ىڭىرشاق اينالدىراتىن قات-قابات قارەكەتىنەن تىنىس العان ساتتە وقۋعا وسىلايشا سارسىلىپ وتىرۋدان نە پايدا تاپتى ەكەن؟ سىدىرتىپ وقي بەرمەي قالامىنا دا تىنىم بەرمەپتى عوي, جارىقتىق. جازعاندارى جانە قانداي! ەش اسىرەسىز ايتساق, قىنابىنان سۋى­رىل­عان الماس كەزدىكتەي جارق-جۇرق ەتە­دى. كەز كەلگەن شىعارماسىن تۇشى­نىپ, راحات سەزىممەن وقيسىز. ساپىرىلعان ءسوز تاسقىنى ەمەس, سانانى ويمەن ساۋلە­لەندىرەتىن پايىمى كەلىستى, تەرەڭ ءماندى, اسقاق پافوستى, ومىرشەڭ دۇنيەگە سۋسىن قاندىراسىز. ماسەلەنكي, ءبىر كىتاپ تۋرالى رەتسەنزيا جازدى ما, ول تۋىندىنى مىڭ كىتاپپەن سالىستىرا قاراعانداي بولىپ, جالقىدان جالپى پىكىر تۋىنداتىپ, مول ماعلۇماتپەن كوم­كەرىپ تاستايدى. ماقالانىڭ باس-اياعى جۇپ-جۇمىر, ءبىر-ەكى بەتتىك قانا. ال ودان كول-كوسىر ءبىلىم ۇرىعى شاشىلىپ جاتقانداي ەدى… سارابى قانداي, ءتۇيىنى قانداي؟ تامساندىرادى. سويتسەك, ءبارى ميعا جيناعان ءبىلىمىنىڭ ۇشقىنى ەكەن عوي… جاز­عا­نى­نان ءبىلىمى كورىنبەسە, ءبارى بەكەر ەكەن-اۋ! سىلدىر سۋشا اعادى دا كەتەدى.
جازعانىنىڭ سالىمى بار ما جو­مارت­تىڭ؟ بار بولعاندا قانداي! اتتەڭ, اتتەڭ… جازىلماي قالعانى قانشاما! كوزى تىرىسىندە ءبىر عانا كىتابى شى­عىپتى. وكىنىشتى-اق! «شاربولات سەنىم» – فيلوسوفيالىق-پۋبليتسيستيكالىق پرو­زا. «بۇل كىتاپتىڭ اتاۋىن وسىلاي اتادىم,– دەپ تۇسىنىك بەرىپتى اۆتور. – سەنىم نەگە «شاربولات» ۇعىمىمەن ءورىم­دەس بولۋى كەرەك؟ مەن وعان نەلىك­تەن ءمان بەردىم؟.. سەنىمىڭدى شاربولاتتاي شىمىر, سەرپىندى ەتۋ – ۇزاق جول, ۇزدىكسىز ەڭبەك, تىنىمسىز ىزدەنىس پەن تالپىنىستىڭ جەمىسى…ادامنىڭ قاي كەزدە نەگە, قالاي سەنگەنىنىڭ ءىزى ونىڭ ءومىر جولىنىڭ ءون بويىندا سايراپ جا­تۋ­عا ءتيىس. ونىڭ تىرشىلىگى قالاي وتكەن­دىگىنە جانە قالاي وتەتىندىگىنە باسقاشا دايەك جوق. سەنىمىڭ – كۇشىڭ. سەنىمىڭ – ءىسىڭ. سەنىمىڭ قانداي بولسا – ءومىرىڭ سونداي. قاتە, جاڭساق, جەمىستى-جەڭىستى ىستە­رىڭنىڭ ءبارى تانىممەن, سەنىممەن ساباق­تاس. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس». بۇعان نە الىپ-قوسارسىڭ؟
سونىمەن, «شاربولات سەنىم» قانداي كىتاپ؟ وعان ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىنگى كەزەڭدە باسپاسوزدە جارىق كورگەن تاڭداۋلى پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارى جانە ەستەتيكالىق-فيلوسو­فيالىق پروزا جانرىندا جازىلعان جا­ڭا ەڭبەكتەرى جيناقتالىپتى. اۆتور بۇگىنگى قوعام مەن ادام پروبلەمالارىن تاريحي جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن ناقتى ءومىر اياسىندا قاراستىرادى. مىنا ءورىس الا باستاعان دەموكراتيالىق ءۇردىس, ءور­كە­نيەتتەر بەتتەسۋى, بۇكىل الەمدى قام­تىعان جاھاندانۋ نىشاندارى ءومىرى­مىزگە تاعى قانداي توسىن وزگەرىستەر اكەلمەك؟ ءبىز قانداي باعىتتى سەنىممەن قالاپ, قانداي قۇندىلىقتارعا تابان تىرەۋىمىز كەرەك؟
قوعامدىق ورىستەردە جەكە ادامدار بەرىك تاڭداۋ جاساپ, تەگەۋرىندى ارە­كەت­تەر ارقىلى نىق سەنىممەن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ولار تياناقتى تانىمعا, ءومىردىڭ وركەندى كۇشتەرىنە ارقا سۇيەۋگە ءتيىس ەكەن. جومارت كىتابىنىڭ تەمىرقازىق يدەياسى دا, اۆتوردىڭ ەڭ نەگىزگى لەيتموتيۆ كرەدوسى دا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ. مىنە, بۇل كىتاپ وسىنىسىمەن دە قۇندى.
كورنەكتى قالامگەردىڭ ارتىندا قال­عان مۇراسى – ءۇش كىتاپ! بۇل ازىرگە شى­عىپ ۇلگەرگەنى. باسقا قولجاز­بالا­رىنىڭ تاعدىرى بەيمالىم. رەتىمەن ايتساق, ەكىنشىسى – «الەم ويشىلدارى مۇرا­سى­نان» سەرياسىمەن شىققان «وي-قازىنا انتولوگياسى. حح عاسىر» جيناعى. جو­با­نىڭ اۆتورى ج. ابدىحالىق بۇل جي­ناققا الەم ويشىلدارىنىڭ ۇلكەن لە­گىنىڭ تۋىندىلارىنان ۇزىندىلەردى توپ­تاستىرىپ بەرىپتى. ءسويتىپ, قازاق وقىر­ماندارى تۇڭعىش رەت حح عاسىردىڭ قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, فيلوسو­فيا­لىق وي-قازىناسىنا ابدەن دەن قويا الادى. سونداي-اق شاكارىم قۇداي­بەر­دى ۇلى مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اقىل-وي مۇراسىمەن دە كەڭىرەك تا­نى­سۋعا مۇمكىندىك مول. جانە دە مادەني-رۋحاني ومىرىمىزدەگى العاشقى قادام بولۋىمەن دە ماڭىزى زور ەڭبەك. عاسىر قازىناسى جاڭا مىڭجىلدىق باستاۋىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىلگەرى تارت­قان كوشىن تۇزەسۋگە, ءسوز جوق, سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ويدامىز. كوكىرەكتى كۇيىنىش كەرنەيدى, انتولوگيانىڭ جوباسىن قۇراستىرىپ, باسپاعا ازىرلەپ, وعان رەداكتورلىق ەتكەن اياۋلى قالامگەر كوز مايىن تاۋىسقان بۇل ەڭبەگىن كورە الماي كەتتى… عاپىل – دۇنيە دەسەڭشى…
كەلەسى كەسەك تۋىندىسى – «101 تول­عام, 1001 ءتۇيىن». فيلوسوفيالىق بايىپ. وراسان ويشىل ازاماتتىڭ ارتىندا قالعان تەڭدەسسىز مۇراسى. ءوزى كورمەسە دە قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ كوز قۋانىشىنا اينالىپ, وي-ءورىسىن بايىتقان ومىرشەڭ شىعارما. اۆتور وندا ادام, قوعام, زامان سىرلارىنا تالعاممەن زەر سالىپ, ءومىر قۇبىلىستارىنا سىندارلى كوز­قا­راسىن بىلدىرەدى. كىتاپتىڭ ايرىقشا ءبىر ەرەكشەلىگى: قازىرگى قوعامدىق-الەۋ­مەت­تىك احۋال, مادەني-رۋحاني ءۇردىس, ادامي بولمىس سىرى بۇكىل ادامزاتتىق دا­مۋ­دىڭ اياسىندا جانە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى, بولاشاقتاعى وركەنيەت, دەموكراتيا, جاھاندانۋ جاعدايىنا بايلانىستى وي تەزىنە سالىنىپ ورىمدەلۋىندە.
ەندى سول تەلەگەي تالعامدى, تەرەڭ تامىرلى تۇيسىك پەن تۇيىندەردىڭ ءبىر­سىدىرعىسىنا كوڭىل اۋدارىپ كورىڭىز: «مولشەرسىز تالعام, ولشەۋسىز تىلەك – ءومىردىڭ قۇتى ەمەس, قياناتىنا, ءتىپتى قاسىرەتىنە الىپ كەلەدى»; «وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن قانداستارىمىز, قاي­سى­بىر وتانداستارىمىز, شىنتۋايتقا كەلگەندە, ىزگىلىكتى, اسىل, اسقاق سەزىم, شاربولاتتاي بەرىك سەنىممەن ورىلگەن مۇ­رات­تاردان ماقۇرىم»; «ارينە, شەگى­نە جەتكەن قايشىلىقتاردان ايتەۋىر ءبىر اپات بولماي قويمايتىنى ويلانتادى…»; «ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسىن كوكسەگەندەر ۇلتىنا ءادىل بولادى دەپ سەنۋ – قوتانعا قاسقىردى «پانالاتقانمەن» بىردەي»; «فولكلورلىق دەڭگەيدەن ءوزىن جوعارى سانايتىن قازاقتار ءوزىنىڭ ۇلتتىق تە­گى­نەن الدەقاشان قول ۇزگەندەر دەسە بول­عانداي…»; «قازاقتا, ۇيات تا بولسا ايتايىن, وزىندە باردى ۇقساتپاۋ بىلاي, ونى ەلەمەيتىنىن ماقتان كورەتىن دە ءمى­نەز بار»; «بىرەۋگە كىنا ارتىپ, ءمىن تا­عۋ­دىڭ سەبەبى كوپ, ال ونى ۇعىپ, ءتۇسىنۋدىڭ جولى – جالعىز: تەك ءوزىڭنىڭ كىسىگە دەگەن تالابىڭ مەن ولشەمىڭدى ءسال وزگەرتسەڭ بولدى. دەمەك, ونىڭ تۇر­عىسىن دا ەلەپ, ونىمەن ساناسۋىڭ كەرەك»; «ءومىر – كۇرەس» دەگەن انىقتاۋىش شىندىقتىڭ ءبىر عانا قىرى, ال ءومىردى كوپ جاعدايدىڭ بىرلىگى, ۇيلەسىمى, تۇتاستىعى تۇرعى­سى­نان الىپ كورىڭىز, ول ەشقانداي دا كۇرەس ەمەس. سوندىقتان جاراسۋعا, تابىسۋعا, بىرلىككە ۇمتىلۋعا بالەندەي شەك, شەكارا قويىلماۋى كەرەك. … «ءومىر – كۇرەس» دەگەن فورمۋلانى اسا ابسوليۋت­تەن­دىر­مەگەن دۇرىس. سىڭارجاقتىق ءبارىبىر وپا بەرمەيدى»; «ادامنىڭ نەعۇرلىم وڭ ىستەرگە قۇلشىنۋى قىرۋار كەدەرگى-قاي­شىلىقتاردى جەڭۋدىڭ ەڭ تەگەۋرىندى كەپىلى»; «پارىزىڭدى وتەۋ – ەستى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ءمانى. ونىڭ شەكسىزدىگى جانە مىندەتتى ەكەندىگى قانداي اۋقىمدى بولسا, ونىڭ شارتسىز, ەرىكتى ورىندالۋى – سونداي باقىت!»; «نىساپپەن ءجۇرىپ, قاراپايىم دا قاجىرلى ەڭبەك جولىنا ءتۇسىپ, ىزگىلىكتى ءىس تىندىرا الاتىنىڭا وزگەلەردىڭ كوزىن جەتكىزە الساڭ, – سوندا عانا ادامسىڭ. سىنشى كوز بۇعان دەيىنگىڭدى دە, بۇدان كەيىنگىڭدى دە اينا-قاتەسىز ولشەپ بەرەدى, بىراق «ناعىز ادامسىڭ!» دەگەن باعا وسى تالاپ ورىندالسا عانا ايتىلادى»; «قالاي دەگەنمەن دە, جاراتىلىس الەمىندە جان يە­سى­نىڭ جاي تابار, جان ۇشىرىپ شارق ۇر­ماي, الاڭسىز جۇرەر كۇنى جوق. ەشقاشان بولماپتى دەگەن نارسەلەر بولادى. ەندەشە…»; «اشىق انىقتىق, باتىل ادال­دىق تانىلماعان جەردەن قانداي ىزگىلىك تابىلۋى مۇمكىن؟!»… ءسوز ۇعاتىنعا دايار اس, مىنە, وسىلاي مەلدەكتەي تۇسەدى. تەجەلگىسىز تىلەككە – ازىرگە وسى تۇستارى قاناعات بولسىن دەپ, دوعارا تۇرالىق.
اۋىر دا بولسا, ءبىر اۋناتىپ ايتا بەرەتىن بولدىق قوي, «ءوزى كورمەي كەتكەن كىتابى» دەپ. ءيا, سونداي مۇراسىنىڭ ءبىرى – «اقسەلەۋگە جازدىم حات» دەپ اتالاتىن ەپيستوليارلىق ەسسە. جان اياماس دوستاردىڭ – اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ پەن جومارت ابدىحالىقتىڭ 1966-1998 جىلدار ارالىعىندا جازىسقان حاتتارى ءبۇ­گىندە حالقىمىزدىڭ مول رۋحاني قازى­ناسى رەتىندە تاريحتا قالارى كامىل. بۇل كىتاپقا تەك جومارتتىڭ اق­سەلەۋگە جاز­عان حاتتارى عانا بەرىل­گەن. وكىنىشكە قاراي, اقسەلەۋدىڭ جاۋاپ حاتتارى قۇراس­تىرۋ­شىلار­دىڭ قولىنا تۇسە قويماعان سىڭاي­لى. بۇل ولقىلىقتىڭ دا ورنى تولار. قوس ادەبيەتشىنىڭ جاۋاپ­تاس­قان حاتتارى دا جۇپتاسقان كۇيى وقىرماندار يگىلىگىنە اينالار… ال مىنا كىتاپتاعى تەرەڭ پايىمدى, تولعاقتى پىكىرلەر ءار حاتتىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونە­گەلىك تۇجىرىمىمەن قوعام, ادام­زات مۇددەسىن تۇزدىقتاي ءتۇ­سۋى­مەن دە قۇندى.
قاي حاتتا دا شىندىقتان, ءادىل­­دىكتەن اينىمايتىن جومارت­تىڭ جازعانى كوڭىلدى دوپتىگىمەن جايلاندىرىپ, ويعا باتىرىپ, بەينە ءبىر كوركەم شىعارما وقىپ وتىر­عانداي, سانانى سان-ساققا جۇگىر­تىپ, ءومىر اتتى اساۋ تەڭىزبەن الپارىستىرىپ قوياتىنىن قايتەر­سىڭ. قىس­قاسى, بەي-جاي قال­دىر­مايدى. قۇر وتبا­سىنىڭ امان­دى­عىن سۇ­راس­قان قارابايىر «ساۋ-سالەمەت­تىك» ءۇستىرت جازبالار ەمەس. مىسالى: «اقسەلەۋ! حا­تىڭ­دى الىسىمەن ىلە اڭگىمەنى دە وقىپ شىق­تىم. جاي قوڭىر سال­قىن عانا اسەر بەردى. ەكى شالىڭدا دا دارا­لىق مىنەز ءورىلىپ شى­عاتىن وزەك بار, بىراق اڭگىمەدە كوزدەگەن يدەيا­عا جىعا الماپسىڭ جانە نەگىزگى يدەيا كومەسكى قالعان», دەۋىندە قان­شا­لىقتى دوس شىعار­ماشىلىعىنا دەگەن جان ىقىلاسى جاتىر دەسەڭىزشى. كوڭىل جىق­پاس­تىق ەمەس, باتىرىپ ايتىپ وتىر. مىنە, دوستىقتىڭ قادىر-قاسيەتى وسىنداي وتكىرلىكتەن دە بىلىنسە كەرەك-ءتى. اقسە­لەۋدىڭ جاۋابى قا­لاي ەكەن؟ تۋلاماعان شىعار…
اقسەلەۋدىڭ ىزدەنىسىنە «ماي قۇياتىن» مىنا ءبىر اقىل-كەڭەسىنىڭ دە سيپاتى بولەك: «…سەنىڭ كۇي اڭىزىن كەشىكتىرمەي قولعا الۋىڭ قاجەت. حالىقتىڭ ءوزىن-وزىنە, ودان سوڭ وزگە ەلگە تانىلۋى ءۇشىن ونداي ەڭبەكتىڭ قۇنى ماڭگىلىك ءول­شەۋسىز. بۇل تاقىرىپ – ءارى كوركەم اڭىزداۋ اڭگىمەگە دە, ءارى عىلىمي-ساراپتاۋ ەڭ­بەك­كە دە يە بەرمەيتىن كەن قازىنا. كىرىس تەزىرەك. ءوزىڭ ايتقان وسى ماقساتتىڭ قادىر-قۇنى ولشەۋسىز ءارى ومىرشەڭ».
پاراسات-پايىمى تاڭداي قاق­تى­راتىن جومارتتىڭ حاتتاردا كو­تەرگەن ماسە­لە­لەرى شەتىنەن شىمىر, شىڭدالعان, شىنايى… مىنە, وقىپ كورىڭىز: «ءوز ءمۇد­دەسىن دۇرىس تۇسىنۋگە كوتەرىلمەگەن حالىق (ادام) تاريحي جۇيەلى ىستەر (ارە­كەت-قيمىل) جولىنا شىعىپ, ءماندى ءومىر سۇرە المايدى. بايقايسىڭ با, بۇكىل ادامزات تاريحى پراك­تيكا­لىق ءىس-قيمىل تۇرعىسىنان العاندا دا, اقىل-وي, شىن­دىق سىرىنا كەمەل زەردە-دۇنيە­تانىم تۇرعى­سى­نان العاندا دا جۇيەلىلىككە قاراي بەت تۇزەپ كەلەدى.»
ءوزىن ۇنەمى قامشىلاي ءتۇسىپ وتى­راتىن جومارت قول جەتكىزگەنىن استە مىسە تۇتپايدى. شىعار­ماشى­لىقتاعى ىلگە­رى­لەۋ, تولىسۋ, قانا­عات­سىزدىق… باسىن يدىرتەتىن «وسال» تۇستارى وسى: «اقسەلەۋ دوس, ارمان كوپ, العان كوپ, بەرگەنىمىز جوق بۇل عۇمىر تىنشۋ بەرىپ, تىنىش ۇيىق­تاتار ەمەس. مازاسىز حالدە ۇندەسەر ءبىر ءوزىڭسىڭ دەپ ايتامىن دا ءبارىن. ايتپەسە, جالپى السىزدىگىمە قارا­ماي, مەندە ءداتى بەرىكتىڭ دە جوباسى بارىن سەن جاقسى اڭعارعان بولۋعا ءتيىسسىڭ», دەگەندى بەكەر مەڭزەپ وتىر­ماعان بولار. ومىردە تىندىر­عانى كول-كوسىر بولسا دا, اۋزىن قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ وتىر. بۇدان ونىڭ ماقسات ايقىندىعى مەن مۇرات بيىك­تىگى دە سەزىلىپ تۇرعانداي.
ءجا, جومارت حاتتارىنان اجى­را­عىڭ كەلمەس. ءومىر ايناسى ىسپەتتى. كوڭىلگە ءبارىن سىيعىزعان. الەمگە كوزدى اشىپ قاراعىڭ كەلەدى. جاي ءبىر تىرلىكتى ەمەس, ادامزاتتىق اۋىر جۇكتى, كەلەلى مىندەتتى, ەرتەڭنىڭ بولجامىن دايەكتەگەن ءبىلىم سالماعىن وزىڭشە ەكشەگەنگە نە جەتۋشى ەدى. وقىپ-توقىعانى كوپ ەكەن عوي. اسەم كەلبەتىنەن, ويلى كوزىنەن, ءمىردىڭ وعىن­داي سوزىنەن, ءتىپتى, كەلىستى ءجۇ­رىس-تۇرى­سىنان بىلىمدارلىعى باي­قا­لىپ تۇراتىن تەگەۋرىندى تۇلعا ەكەن, ساعىندىرعان جومارت!
تۇيسىك ءتۇيىنى مىناداي: «شاربولات سەنىم», «101 تولعام, 1001 ءتۇيىن», «اق­سەلەۋگە جازدىم حات» – وسى ءۇش تاعان ەڭبەكتەرىنىڭ باسىن قوسىپ, كەرەقارىس توم ەتىپ حالىق كادەسىنە جاراتسا… سەبەبى, جومارت ابدىحالىقتىڭ ماعى­نالى سۇرگەن ءومىرى: زامان بەينەسى, قوعام بەدەرى, ادام جاسامپازدىعى, ءبارى-ءبارى سو­لار­دىڭ بەتتەرىندە وشپەستەي تاڭ­با­لانعان عوي!
دەمەك, قايران جومارت بىزبەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي ەكەن-اۋ! جان تۇپكىرىنە لاعىل-مارجان قاتتا­لىپتى. سونىڭ شاقپاعىنان شاشى­راعان التىن ساۋلە ۇشقىنى ەشبىر باسەڭ­سىمەي­تىن­دەي… ءار جۇرەكتى ارايلاندىرىپ تۇر!
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.