اعىلشىن-ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگى دە ساقتاردان تاراعان دەگەن تۇجىرىم ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن قالىپتاسقانى جونىندە دايەكتى دالەلدەر بارشىلىق. ماسەلەن, كەزىندە ساقتار كاسپي بويىنان شىعىسقا قاراي جىلجىپ, باكترياعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باتىستا جاتقان ارمەنيا جەرىنىڭ وتە شۇرايلى ايماعىندا قونىستانعانى تۋرالى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 63-جىل مەن ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 24-جىلدارى ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن گرەكتىڭ اتاقتى تاريحشىسى ءارى گەوگرافى سترابون جازىپ كەتكەن. عالىم كەلتىرگەن دەرەك بويىنشا, كەزىندە الگى ايماق ساكاسينا ء(Sاkاsىnا) دەپ اتالعان. ال ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 23-79-جىلدارى ءومىر سۇرگەن ءريمنىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسى ءارى عۇلاما تاريحشىسى ءپلينيدىڭ پايىمداۋىنشا, جوعارىدا ءسوز بولعان الگى ايماققا قونىستانعان ساقتار ساكاسساني (Sakassani) دەپ اتالعان. الگى اتاۋ ساكا-سۋنۋ (Saka-sunu), ياعني ساقتىڭ ۇلى (ۇرپاعى) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرگەن. بۇل ەتيمولوگيانى العاش ۇسىنعان 1519-1572 جىلدارى ءومىر سۇرگەن فلاماندىق فيلوسوف ءارى فيلولوگ گوروپيۋس بەكانۋس (Goropius Becanus) بولاتىن. بۇل تۇجىرىمدى اتاقتى نەمىس تەولوگى ءارى گۋمانيست عالىم مەلانچتونمەن (Melanchthon) قاتار, العاش رەت لاتىن تىلىندە جارىق كورگەن «بريتانيا» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى ۆ.كامدەن (William Camden – 1777-1855) دە تولىق قۋاتتايدى.
اتالعان دەرەك كوزدەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بريتاندىق عالىم شارون تۋرنەر دە, اعىلشىندار مەن ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگىنىڭ ساقتاردان تارايتىنىنا ەش كۇمان كەلتىرمەيدى. 1827 جىلى جاريالاعان «ساق پا, پارسى ما؟» دەگەن عىلىمي ماقالاسىندا شارون تۋرنەر ءوز پايىمىنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىنىڭ بۇلتارتپايتىن دالەلى رەتىندە ساقتاردان تامىر الاتىن, اعىلشىن-ساكسون جانە پارسى تىلدەرىنە ورتاق 262 ءسوزدى كولدەنەڭ تارتادى. الگى ماقالانى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ونىڭ بىرنەشە اقپارات كوزىندە («ەگەمەن قازاقستان», «انا ءتىلى» گازەتتەرىندە, «اقيقات» جۋرنالىندا) جاريالاعان ەدىم. زەر سالعان وقىرمان ولارمەن كەزىندە تانىسىپ تا ۇلگەرگەن بولار دەگەن ويدامىن. دەي تۇرعانمەن, سول ماتەريالعا وسى ماقالادا دا سىلتەمە جاساۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك كوزدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ارادا جانە ءبىر پايىمعا نازار اۋدارعان ءجون. ول مىناۋ: اعىلشىندار مەن ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگى ساقتاردان باستاۋ الادى دەگەن تۇجىرىمدى تەك اعىلشىندارمەن نەمەسە ساكسوندىقتارمەن عانا شەكتەۋگە بولمايدى. بۇل پايىمنىڭ ەۋروپا قۇرلىعىنداعى تىلدەرى گەرمان توبىنا كىرەتىن وزگە حالىقتارعا دا, دالىرەك ايتقاندا, ورتالىق ەۋروپاداعى نەمىستەرگە دە, سولتۇستىك ەۋروپاداعى سكانديناۆيالىقتارعا دا تىكەلەي قاتىسى بار. سەبەبى نەمىستەر دە, سكانديناۆيالىق نورۆەگتەر دە, شۆەدتەر دە, دانيالىقتار دا و باستان-اق, اعىلشىن-ساكسوندىقتارمەن گەنەتيكالىق جانە لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان تۋىستاس ءارى تامىرلاس ەكەنى ەشبىر دالەلدى كەرەك ەتپەيدى.
ءسوزىمىز دايەكتى بولۋ ءۇشىن بىرنەشە ناقتى دالەلدەر كەلتىرەيىك. ماسەلەن, 2010 جىلى نورۆەگيا استاناسى وسلودا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىمىقتاستىق ۇيىمى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جازعى سەسسياسىنا قاتىسىپ, سول سەسسيا اياسىندا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان مادەني شارا شەڭبەرىندە تاريح جانە الەم وركەنيەتىندە وزىندىك ورنى بار, جيھانگەر ءارى جاۋىنگەر ۆيكينگتەردىڭ باستاپقى قالپىنا كەلتىرىلگەن بايىرعى كەمەلەرىنىڭ مۋزەيىمەن جان-جاقتى تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, ەكسكۋرسيا سوڭىندا ۆيكينگ كەمەلەرى تۋرالى تولىققاندى مالىمەت بەرەتىن ارنە ەميل كريستيەنسەننىڭ «ۆيكينگ كەمەلەرى مۋزەيىنە جولنۇسقا» («Guide to Viking Ship Museum») اتتى كىتاپشاسىن ساتىپ العان ەدىم. مىنە, سول كىتاپشامەن تانىسۋ بارىسىندا نورۆەگيانىڭ بەرگەن قالاسىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان وسەبەرگ ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭايىنداعى قورعاندا 1904 جىلى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى اقپاراتتان تەرەڭ اسەر العانىمدى جاسىرمايمىن.
بىرىنشىدەن, ەڭ تاڭعالارلىعى, وسەبەرگ قورعانىنان نورۆەگ ارحەولوگتارى ۆيكينگ كەمەسىن جانە سول كەمەگە جەرلەنگەن ەكى ايەلدىڭ مۋميالارى مەن ون ءتورت جىلقىنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىن, ەمەن اعاشىنان جاسالعان ءتورت دوڭعالاقتى اربا مەن ءتورت شانا, بەدەرلى ويۋلارمەن اشەكەيلەنگەن ابدىرا, ءۇش تاعاندى تەمىر موسى مەن سوعان ءىلىپ اس پىسىرەتىن شويىن قازان, اعاش ساپتى تەمىر پىشاق, ەمەننەن ويىلعان استاۋلار مەن وجاۋلار, سونداي-اق قول ديىرمەن, جۇمساق بىلعارىدان تىگىلگەن قىسقا قونىشتى ەكى ءماسى جانە بۇعى مۇيىزدەرىنەن جاسالعان تاراقتاردى قازىپ العان.
ەكىنشىدەن, الگى كىتاپشاعا 1880 جىلى نورۆەگيانىڭ ساندار دەيتىن ەلدى مەكەنى ماڭايىنداعى «گوكستاد» فەرماسىنا جاقىن ورنالاسقان, سونداي-اق «كورول قورعانى» دەپ اتالىپ كەتكەن ۇلكەن قورعاندى قازعان نورۆەگ ارحەولوگتارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى دە قوسا تىركەلىپتى. الگى دەرەكتەر بويىنشا, بۇل قورعاننان دا ۆيكينگ كەمەسى مەن سول كەمەدە جەرلەنگەن جاس شاماسى 50 مەن 70-ءتىڭ اراسىنداعى ەر ادامنىڭ مۋمياسى جانە وسەبەرگ قورعانىنان تابىلعان ارتەفاكتارعا ۇقساس بۇيىمدارمەن قاتار, 12 جىلقىنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرى تابىلعان. قازىر الگى كەمە دە باستاپقى قالپىنا كەلتىرىلىپ, وسلوداعى ۆيكينگتەردىڭ كەمەلەر مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.
نورۆەگيادان ەلگە ورالعان سوڭ, ۆيكينگ مۋزەيىنەن العان الگى كىتاپشانى قايتا ساراپتاۋ ناتيجەسىندە سولتۇستىك ەۋروپادا دا ساق قورعاندارىنىڭ بار ەكەنىنە تيتتەي دە كۇمان قالمادى. سەبەبى نورۆەگيانىڭ جوعارىدا اتالعان قورعاندارىنان تابىلعان ارتەفاكتار مەن التايداعى بەرەل قورعاندارىنان تابىلعان ارتەفاكتاردىڭ عاجاپ ۇقساستىعى سكانديناۆيالىق ۆيكينگتەر مەن ساقتاردىڭ تۇپكى تەگى ءبىر ەكەنىن تولىق دالەلدەپ تۇرعانداي. بۇل − ۇشىنشىدەن.
تورتىنشىدەن, نورۆەگياداعى ۆيكينگ قورعاندارى مەن ەلىمىزدەگى ساق قورعاندارىنىڭ اراسىنداعى كوزگە ۇرىپ تۇرعان الگىندەي ۇقساستىقتاردى جاي عانا كەزدەيسوقتىق دەۋگە مۇلدە بولمايدى. ويتكەنى بۇلايشا پايىمداۋعا سەبەپ بولىپ وتىرعان بۇلتارتپاس دايەكتىڭ جانە ءبىرى تومەندەگىدەي.
2000-2001 جىلدارى قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانيا, يرلانديا جانە نورۆەگيا مەملەكەتتەرىندەگى ەلشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىمدە سوڭعى ەلدىڭ مۇناي استاناسى ستاۆانگەر قالاسىندا ىسساپارمەن بولىپ, سول قالا ورنالاسقان مۇنايلى ايماقتىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىنا باعىشتالعان «From Runes to Rigs» («رۋنيكا جازۋىنان مۇناي مۇناراسىنا دەيىن») اتتى كىتاپپەن, سول سياقتى 2006 جىلى جارىق كورگەن يان وۆە ەكەبەرگتىڭ «نورۆەگيا: وتكەنى, بۇگىنى, كەلەشەگى» (Jan Ove Ekeberg: past // present // future») اتتى تۋىندىسىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. مىنە, سول كىتاپتاردا بايىرعى ۆيكينگتەردىڭ تاريحى, ۇستانعان ءدىني نانىم-سەنىمدەرى جانە ولاردىڭ جوعارىدا اتالعان قورعاندارىمەن قاتار, كيەلى سانالاتىن وزگە دە قورعاندارى, اتاپ ايتقاندا, وسىدان 3000 جىل بۇرىن تۇرعىزىلعان Regehaugen جانە Tangarhaug (تاڭىرقورعان بولۋى ىقتيمال – ءا.ا.) سەكىلدى ءىرى قورعاندار توبى جونىندە دە ناقتى ماعلۇماتتار كەزدەسەدى. Cودان سوڭ اتالعان قورعانداردىڭ قوس سوزدەردەن تۇراتىن قۇراما اتاۋلارىنداعى -haugen, -haug دەگەن سوزدەردىڭ ءوز تىلىمىزدەگى قورعان دەگەن سوزبەن ايتىلۋى جاعىنان دا, ماعىنا جاعىنان دا وتە جاقىن ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر.
بەسىنشىدەن, اشىق اقپارات كوزدەرىنەن بايقالىپ وتىرعانداي, ۆيكينگتەردىڭ كەمەلەرى كومىلگەن قورعاندار تەك نورۆەگيا اۋماعىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بريتانيا اۋماعىندا دا, دانيا مەن شۆەتسيادا دا, ءتىپتى رەسەيدە دە كەزدەسەدى.
ولاي بولسا, كۇللى ەۋروپا كەڭىستىگىندە مىڭداپ سانالاتىن قورعانداردىڭ (ولاردىڭ ىشىندە سكانديناۆيا قورعاندارى دا بار) الگى گەوگرافيالىق ايماقتان مۇلدە شالعايدا, ءتىپتى يت ارقاسى قياندا جاتقان سكيف-ساق قورعاندارىمەن, اتاپ ايتقاندا, الىپ ازيانىڭ كىندىگى سانالاتىن تىۆا, حاكاسيا نەمەسە التاي قويناۋىنداعى بەرەل, پازىرىك, باسادار, تۇيىقتى نەمەسە جەتىسۋ ولكەسىندەگى بەسشاتىر, الاتاۋ ەتەگىندەگى ەسىك قورعاندارىمەن ساباقتاستىعى جانە ازيا مەن ەۋروپا قورعاندارىنىڭ اراسىنداعى عاجاپ ۇقساستىق جوعارىدا ءسوز بولعان, اعىلشىن-ساكسونداردىڭ ارعى تەگىن ساقتاردان تاراتاتىن عىلىمي بولجامدار مەن تۇجىرىمداردىڭ شىندىقتان ءتىپتى دە الىس ەمەستىگىن دالەلدەپ تۇر دەۋگە تولىق نەگىز بار.
التىنشىدان, قورعانداردىڭ تاريحى جانە ولاردى تۇرعىزعان بايىرعى حالىقتاردىڭ مادەنيەتى مەن ولار سومداعان وركەنيەتتەر ەۋرازيا اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ويتكەنى بۇل قۇبىلىس تىنىق مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى, اقش كەڭىستىگىندە ورنالاسقان قورعان مادەنيەتىمەن دە ساباقتاس ەكەنىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى.
ايتسا ايتقانداي-اق, كەزىندە بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ («ۇندىستەردىڭ») ميسسيسيپي مادەنيەتىنە ءتان كاحوكيا سەكىلدى 4000 جىلدىق تاريحى بار الىپ قورعانداردىڭ دا ەۋرازيا قورعاندارىمەن تامىرلاس ەكەنىن وقىرماندارعا 2003 جىلى جارىق كورگەن «ازيا – بەرينگيا – امەريكا» اتتى ەڭبەگىمىزدە جەتكىزگەن بولاتىنبىز.
جەتىنشىدەن, قورعاندار تۋرالى, ونىڭ ىشىندە سكيف-ساق قورعاندارى جايلى جۇرگىزىلگەن ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى وتە ءماندى. ماسەلەن, تامارا ت.رايستىڭ «سكيفى: سترويتەلي ستەپنىح پيراميد» دەگەن كىتابىنا قوسىمشا رەتىندە بەرىلگەن دەرەكتەردەن كۋبان, تامان, قىرىم, دنەپر, دون, كيەۆ, پولتاۆا, ۆولگا, ورال, التاي, سولتۇستىك موڭعوليا, گەرمانيا, ماجارستان جانە رۋمىنيا جەرلەرىندەگى قورعاندار شوعىرىنىڭ, ياعني قورعان مادەنيەتىنىڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءVىى عاسىردان باستاپ, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى عاسىرعا دەيىن جالعاسقان قۇبىلىس ەكەنىن بايقايمىز. سونىمەن قاتار اتالعان تۋىندىداعى قورعان اتاۋلارى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى. ماسەلەن, كۋبان توبىنداعى: كاراگودەناشح, كەلەرمەس, كۋردجيپ, ۋل, ۋرۋپ; قىرىم توبىنا كىرەتىن: اك-مەچەت, التىن-وبا, دورت-وبا, ەل-تەگەن, كارا-كيات, كۋل-وبا, تەمير, سالگير; دنەپر توبىنداعى: باشماك, چەرتوملىك, چمىر, وگيۋز; پولتاۆا توبىنداعى: اكيۋت; ۆولگا توبىنداعى: استراحان; ورال توبىنداعى: بيش-وبا; التاي توبىنداعى: باسادار, كاتاندا, كۋراي, پازىرىك, شيبە, تۋەكت; سولتۇستىك موڭعولياداعى نوين-ۋلا; رۋمىنياداعى كوسيۋرۋل-مارە, ساتۋ-مارە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بايىرعى سكيفتەردىڭ (بۇل گرەكتەر بەرگەن اتاۋ) ساقتارمەن تامىرلاس ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر.
ورىس عالىمى يۋ.ا.شيلوۆ ءوزىنىڭ «پرارودينا اريەۆ» (كيەۆ, 1995) دەگەن مونوگرافياسىندا «قورعان» دەگەن ۇعىم بايىرعى شۋمەرلەردىڭ «كۋر-ان» نەمەسە «كۋر-گال» («اسپان تاۋ» نەمەسە «الىپ تاۋ») دەگەن سوزدەرىنەن تارايدى جانە قورعان تۇرعىزۋ مادەنيەتى قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە ب.د.د. 4000-2000 جىلدار ارالىعىندا اراتتار مەن اري تايپالارىنان باستالىپ, دامي باستاعان دەي كەلىپ, بايىرعى قورعانداردىڭ و باستا انتروپومورفتىق جانە استرالدىق بەلگى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەنىنەن اقپارات بەرەدى.
الەمدىك تۇرعىدان قاراعاندا, قورعاندار اۋستراليا مەن انتاركتيدادان باسقا كونتينەنتتەردىڭ بارىندە دە كەزدەسەتىن مادەني قۇبىلىس ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. ادەتتە, قورعاندار قايتىس بولعان ادامدار جەرلەنەتىن بەيىتتەردىڭ ۇستىنە تۇرعىزىلعان نەمەسە جاراتقانعا جالبارىناتىن كيەلى ورىن رەتىندا سومدالعان جانە ولاردىڭ فورمالارى دا ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. سودان سوڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە باتىس ەۋروپادان باستاپ, سوناۋ قيىر شىعىستا جاتقان جاپونياعا دەيىن ءار زاماندا تۇرعىزىلعان قورعانداردىڭ ءبارى دەرلىك كورىنىس تاپقان. العاشقى دالا قورعاندارى ب.د.د. 4000 جىل بۇرىن ەنوليت داۋىرىندە باستالىپ, ورتا عاسىرلارعا دەيىن جالعاسقانى بايقالادى. ماسەلەن, ارعى تەگى ليتۆالىق امەريكالىق عالىم ماريا گيمبۋتاستىڭ «قورعان گيپوتەزاسى» (Marija Gimbutas «Kurgan hypothesis») دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ جۇمىسىندا العاشقى قورعانداردى ۇندىەۋروپالىق حالىقتارمەن قاتار, سكيفتەر مەن سكانديناۆيالىقتار دا تۇرعىزا باستاعان دەگەن دەرەك بار.
رەسەي جەرىندە دە قورعانداردىڭ نەشە ءتۇرى كەزدەسەدى. ولاردىڭ اسا كوپ شوعىرلانعان جەرى – حاكاسيا. ونداعى ەڭ ايگىلىسى − ۇلكەن سالبىق قورعانى. ونى 1739 جىلى گ.ف.ميللەر اشىپ, س.ۆ.كيسەلەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇمىستارىن 1954-1956 جىلدارى كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن.
1971-1974 جىلدارى تىۆانىڭ سولتۇستىگىندەگى ۋيۋك (ويىق) وزەنىنىڭ بويىنداعى «پاتشالار القابى» اتانىپ كەتكەن ارجان, تارلىق ەلدى مەكەندەرىندە ورنالاسقان سكيف زامانىنان قالعان قورعانداردا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دە ايتۋعا تۇرارلىق. ديامەترى 120 مەتر, بيىكتىگى 3-4 مەتر بولاتىن ارجان-1 قورعانىنان ارحەولوگتار ءبىر بەكزادانىڭ جانە 16 ادامنىڭ مۋمياسى مەن 160-قا جۋىق جىلقى قاڭقاسىن, التىن مەن كۇمىستەن جاسالعان وتە باعالى بۇيىمداردى تابادى. 2001 جىلى ارحەولوگتار ارجان-2 قورعانىنان الەۋمەتتىك مارتەبەسى جوعارى ەرلى-زايىپتى ەكى ادامنىڭ مۋمياسىن جانە ولاردىڭ قاسىنان تازا التىننان جاسالعان 20 كيلوگرامعا جۋىق باعالى بۇيىمدار, تەمىردەن جاسالعان قارۋ-جاراقتار, اسكەري ساۋىت-سايماندار, كيىم-كەشەك جانە ىدىس-اياق, ت.ب. تابادى.
سولتۇستىك امەريكانىڭ بايىرعى حالىقتارى سومداعان الىپ قورعانداردىڭ دا الەمدىك قورعان مادەنيەتىنەن الاتىن ورنى ەرەكشە. ولار ەكى توپقا بولىنەدى. ءبىرىنشى توپقا زوومورفتىق, ياعني توتەمدىك قورعاندار, ال ەكىنشى توپقا كادىمگى توبە ىسپەتتەس قورعاندار جاتادى. ولار نەعۇرلىم بيىك ءارى كولەمدى بولسا, وندا جەرلەنگەن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى دا سولعۇرلىم جوعارى بولعانى بايقالادى. ماسەلەن, امەريكانىڭ ميسسۋري شتاتىنداعى سەنت-لۋيس قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كاكوحيا قورعاندارىنىڭ ءمانى ەرەكشە. ولاردىڭ جالپى سانى 120 بولعان. قازىر ولاردىڭ 80-ءى ساقتالعان.
بريتان ارالدارىندا دا قورعاندار بار. اسىرەسە وندا توڭكەرىلگەن تاباق تارىزدەس قورعاندار ءجيى كەزدەسەدى.
ماريا گيمبۋتاس «قورعان گيپوتەزاسىن» 1956 جىلى ۇسىنعان بولاتىن. ونىڭ نەگىزگى نىساناسى ارحەولوگيالىق دەرەك كوزدەرىن لينگۆيستيكالىق دەرەكتەرمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ۇندىەۋروپا تىلدەرىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ بايىرعى وتانىن انىقتاۋ بولعان. بۇل گيپوتەزانى قولداۋشىلار قورعان مادەنيەتىن قارا تەڭىزدىڭ تەرىسكەي جاعى مەن وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپانى ب.د.د. بەسىنشى مىڭجىلدىقتان ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا دەيىن مەكەندەگەن پروتوۇندىەۋروپالىق حالىقتاردان باستاۋ الادى دەگەن كوزقاراسقا يەك ارتادى. ال گەنەتيكا تۇرعىسىنان قورعان مادەنيەتى, نەگىزىنەن, حروموسوماسى ءۇ R1a1 گاپلوتوبىنا جاتاتىن ورتالىق ازيا, باتىس ازيا, ءۇندىستان جانە شىعىس ەۋروپا حالىقتارىنا ءتان, ال باتىس ەۋروپا حالىقتارىندا بۇل گەنەتيكالىق ماركەر وتە سيرەك كەزدەسەدى. كەرىسىنشە, جاڭاعى گەنەتيكالىق ماركەر نورۆەگتەردىڭ 23,6 پايىزىنا ءتان بولسا, ولارمەن تۋىستاس شۆەدتەردىڭ 18,4 پايىزىنا جانە الدىڭعى ەكەۋىنە ەتەنە جاقىن بولىپ كەلەتىن دانيالىقتاردىڭ دا 16,5 پايىزىنا ءتان ەكەن. دەمەك, اعىلشىن-ساكسوندار مەن سكانديناۆيالىقتاردىڭ ارعى تەگىنىڭ ساقتاردان باستاۋ الاتىنىن اتالعان گەنەتيكالىق فاكتورلار دا ناقتى دالەلدەپ تۇر.
اعىلشىن-ساكسوندىق بريتانيا جانە نورۆەگيا مەن دانيا حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە بايقالاتىن لينگۆيستيكالىق ۇقساستىقتار دا كوزگە ۇرىپ تۇر. ماسەلەن, تۇركى تىلدەرىندەگى ءتىس, ءتىل, بەل, بەلدىك, ەلىك, وگىز, سور (اششى), جەر, سور (مۇڭ), دالا, اباد دەگەن سوزدەر مەن تۋرا سول ۇعىمداردى بىلدىرەتىن, اعىلشىن جانە سكانديناۆيا تىلدەرىندەگى دالمە-ءدال نەمەسە اۋىسپالى مەتونيميالىق بالامالاردىڭ ۇقساس ەكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بەيجاي قالدىرمايتىن جانە ءبىر لينگۆيستيكالىق فاكتور مىناۋ: نورۆەگ تىلىندە قازاق ءتىلىنىڭ كوپتىك جالعاۋلارىنا ۇقساس: – r, – er سەكىلدى كوپتىك جالعاۋلار بار. دەمەك, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ساقتار مەن سكيفتەردىڭ اعىلشىن-ساكسوندار مەن سكانديناۆيالىقتارعا گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءبىر تابان جاقىن تۇرعاندىعى لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دا ايقىن بايقالادى. ەندەشە, ساقتار مەن سكيفتەردى تىلدەرى ۇندىەۋروپا توبىنا جاتاتىن پارسىلارمەن عانا تۋىستاستىرۋ شىندىقتان الىس جاتىر. ويتكەنى جوعارىدا كەلتىرىلگەن گەنەتيكالىق جانە لينگۆيستيكالىق دايەكتەر ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدى تولىقتاي دالەلدەپ تۇر.
ءدال وسى تۇرعىدان, ياعني گەنەتيكالىق جانە لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زەر سالساق, وسىدان 40 مىڭ جىل بۇرىن ازيادان امەريكاعا قونىستانعان بايىرعى امەريكالىق «ۇندىستەردىڭ» دە ارعى تەگى تۇركى وركەنيەتىمەن ساباقتاس ەكەنىن بۇل كۇندە عىلىم تولىق دالەلدەپ وتىر. دەمەك, سولتۇستىك امەريكاداعى قورعانداردىڭ دا باستاۋ كوزى ەۋرازياداعى سكيف, ساق, عۇن قورعان مادەنيەتىمەن تىكەلەي ساباقتاس ءارى تامىرلاس دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
