ەگىستىك كولەمىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مايلى داقىلدار مەن ونى وڭدەۋ كولەمىنىڭ ارتقاندىعى بايقالۋدا. بۇل جايىندا استانادا وتكەن قازاقستاننىڭ «KazOil 2017» العاشقى حالىقارالىق ماي-توڭماي كونفەرەنتسياسىندا ءمالىم بولدى. كونفەرەنتسياعا قازاقستانداعى مايلى داقىلداردىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرى مەن قايتا وڭدەۋشىلەرى, سونداي-اق الەمنىڭ 19 ەلىنەن (رەسەي, ۋكراينا, قىتاي, يران, پاكىستان, شۆەيتساريا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, دانيا, يتاليا, پولشا, بولگاريا, بالتىق ەلدەرى جانە باسقالار) كەلگەن بىرقاتار مۇددەلى شەتەل كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان استىق ءوندىرۋشى مەملەكەت رەتىندە مايلى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن بەلسەندى تۇردە ارتتىرۋدا. ەگىستىك القابىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە مايلى داقىلدار ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات وسى سەكتورداعى يمپورتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋعا جانە وتاندىق وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋعا الىپ كەلدى. اتاپ ايتساق, 2017-2018 جىلدارداعى ماۋسىمارالىق قورىتىندى بويىنشا مايلى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1,9 ملن توننانى قۇراپ, رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتكەن.
بۇل كورسەتكىش 2016-2017 جىلدار ارالىعىنداعى ورتاشا كولەمنەن 27 پايىزعا جوعارى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ مايلى داقىلداردى وڭدەۋ سەكتورى دا ءوسۋ ۇستىندە. جىل قورىتىندىسى بويىنشا كۇنباعىس ءدانىن وڭدەۋ كولەمى رەكوردتىق مەجەنى باعىندىرىپ, 485 مىڭ توننانى قۇراعان. وتكەن ماۋسىمنىڭ كورسەتكىشىنەن 36,6 پايىزعا اسىپ تۇسكەن. وسىنىڭ ىشىندە كۇنباعىس مايىنىڭ تازا ءوندىرىسى 203,7 مىڭ توننانى قۇراپتى.
وتاندىق ساراپشىلار دا ەلىمىزدىڭ مايلى داقىلدار وندىرىسىندە بىرقاتار جاعىمدى وزگەرىستەردىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن «سجس كازاحستان Ltd» بك» جشس بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى مەنەدجەرى جاندوس ەسماعۇلدىڭ ايتۋىنشا, 2018-2019 جىلدارداعى ماۋسىم ارالىعىندا قازاقستاننىڭ كۇنباعىس ءدانىن ەكسپورتتاۋداعى الەۋەتى 300 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلادى. كۇنباعىس نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا جاقسى وسەدى. مىنە, وسى وبلىستارداعى ارتىق ونىمدەردى قىتاي, يران, وزبەكستان ەلدەرىنە جونەلتۋگە بولادى. ج.ەسماعۇل كۇنباعىس ءدانىن وسى كولەمدە ەكسپورتتاۋدىڭ ىشكى رىنوك ءۇشىن قاۋپى جوق ەكەندىگىن ايتتى. ويتكەنى ەلىمىزدە جىلما-جىل كەم دەگەندە 750-800 مىڭ توننا كۇنباعىس ءدانى وندىرىلەدى. دەگەنمەن شىعىس قازاقستانداعى ماي ايىراتىن وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ وكىلدەرى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا قىتايدىڭ كۇنباعىس ءدانىنىڭ ءار تونناسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 320 دوللار كولەمىندە باعا بەلگىلەگەندىگىن, ال وزدەرىنىڭ ءار توننا ءۇشىن 63-82 مىڭ تەڭگە عانا ۇسىنا الاتىندىقتارىن, سوندىقتان ەلىمىزدە وسىرىلەتىن كۇنباعىس ءدانىنىڭ ءبارى شەتكە كەتىپ, وتاندىق وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ شيكىزاتسىز قالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتىپ, شاعىم جولداعان. دەمەك, بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك ورگاندار, «اتامەكەن» ۇكپ جانە كاسىپكەرلەردىڭ ءتيىستى بىرلەستىكتەرى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاماسا, كەزىندەگى قانتتىڭ اياق استىنان قىمباتتاعانى سەكىلدى, وسىمدىك مايىنىڭ جەتىمسىزدىگى نەمەسە كۇرت قىمباتتاۋى جونىندە توتەنشە پروبلەماعا تاپ بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
«قازاقستاننىڭ ماي-توڭ ماي وداعى» اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى كونستانتين نەۆزوروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى مايلى داقىلداردى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قۋاتى 2,6 ملن توننانى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە قۇرال-جابدىقتارى ەسكىرگەن كاسىپورىندارداعى جيىنتىق قۋات – 1,5 ملن توننا, جاڭا قۇرالدارمەن جابدىقتالعان زاۋىتتاردىڭ جيىنتىق قۋاتى – 1,1 ملن توننا. وسى كاسىپورىندار قاجەتتى شيكىزاتپەن وزدەرىنىڭ جيىنتىق قۋاتتارىنىڭ 31 پايىزى دەڭگەيىندە عانا قامتاماسىز ەتىلگەن.
«ەلىمىزدە ءىرى كاسىپورىندار عانا ەسكى قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندارىنا قاراماستان ءوز قۋاتىنىڭ 95 پايىزىن, ءتىپتى 100 پايىزىن پايدالانىپ وتىر دەپ ايتا الامىز, ال جاڭالارىنا شيكىزات جەتپەي وتىر. بۇدان تۋاتىن قورىتىندى, ماي ايىراتىن شاعىن زاۋىتتاردا ساپا مەن وڭدەۋدىڭ وزىندىك قۇنى جوعارى, بىراق ولاردىڭ شيكىزات ءۇشىن تولەم تولەۋ قابىلەتتەرى تومەن. ال ءىرى زاۋىتتاردا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى تومەن, شيكىزات ساتىپ الۋ ءۇشىن ۇسىناتىن باعالارى جوعارى بولىپ وتىر» دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ءونىمدى تولىق اسسورتيمەنتتە جانە ساپالى ەتىپ وڭدەۋگە وتاندىق شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى بوگەت بولۋدا. بىراق مايلى داقىلداردى وندىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىن سىرتقا ساتۋعا اۋەس. ويتكەنى ولار جاقسى باعا ۇسىنىپ وتىر.
«قازاقستاندا ءبىر جىلدان ەكىنشى جىلعا اۋىسقان كەزدە ونىمدەردىڭ ۇلكەن كولەمى قالىپتاسادى. ونى امان-ەسەن ساقتاپ, ىسكە جاراتۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق. ويتكەنى ساقتاۋ الاڭدارى تاپشى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە مايلى داقىلدار ەگىستىگىن ارتتىرۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىكتەرى قالىپتاسۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى جايتتى ەسكەرە وتىرىپ, 2030 جىلعا تامان مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ كولەمىن 7 ملن گەكتارعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەۋدە» دەيدى ساراپشى.
باسقا دا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانعا مايلى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ تۇبىندە پايدالى بولىپ شىعۋى ءتيىس. ويتكەنى الەمدە بۇل ونىمگە سۇرانىس ارتا تۇسپەك.
«ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن الەمدىك نارىقتا وسىمدىك مايى, ونىڭ ىشىندە كۇنباعىس پەن راپس مايلارى قىمباتتايدى. باعانىڭ وسەتىنى ايدان انىق, سەبەبى الەمدە پالما مايىنىڭ ءوندىرىسى ازايىپ كەلەدى. پالما مايىنىڭ باعاسى وتە ارزان جانە ونى تەحنيكالىق ماقساتتا ءجيى قولدانادى», دەدى «سينگەنتا قازاقستان» جشس مەنەدجەرى ولجاس تۇرسىنقۇلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان مايلى داقىلداردى ەگۋ القابىن 5 ەسەگە ۇلعايتقان. «قازىرگى ۋاقىتتا 3 ملن گەكتار جەرگە مايلى داقىلدار ەگىلەدى. اسىرەسە زىعىر مەن كۇنباعىس وسىرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە», دەدى ول.
الەمدە وسىمدىك مايلارىنا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ونىڭ ءوندىرىسىنىڭ دە ارتاتىن ءتۇرى بار. ماسەلەن International Grains Council (حالىقارالىق استىق كەڭەسى) اعا تالداۋشىسى پيتەر كلاب 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مايلى داقىل ءوندىرىسى 60 پايىزعا ۇلعاياتىندىعىن ايتادى. وعان دامۋشى نارىقتاردا, اسىرەسە قىتايدا ەت ونىمدەرىن پايدالانۋ كورسەتكىشىنىڭ قارقىندى ءوسۋى تۇرتكى بولماق. ال ەت ءوندىرۋ ءۇشىن مالعا قۇرامىندا پروتەينى مول مايلى داقىلدار قاجەت.
سونداي-اق بيووتىن ءوندىرىسىنىڭ ارتا ءتۇسۋى دە مايلى داقىلدارعا دەگەن سۇرانىستى جوعارىلاتقان. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق نارىقتا, اسىرەسە سوياعا دەگەن سۇرانىس جوعارى. قازىرگى كۇنى مايلى داقىلداردىڭ الەمدىك ساۋداسىنىڭ 55 پايىزىن وسى سويا ءونىمى, 22 پايىزىن راپس, 5 پايىزىن كۇنباعىس ءدانى قۇرايدى.
ولجاس تۇرسىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بۇگىندە 360 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن وندىرسە, ونىڭ 349 مىڭ تونناسى ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالادى. ال ساراپشى جاندوس ەسماعۇل ەلىمىزگە مايلى داقىلداردى ەكسپورتتاعاننان گورى دايىن مايدى ەكسپورتتاعان ءتيىمدى ەكەندىگىن ەسكەرتتى. «قازىر قازاقستاندا شىعارىلاتىن وسىمدىك مايلارىنا قىتاي مەن يراننان باسقا ەۋروپا ەلدەرى دە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. بۇل جەردە اڭگىمە ءونىمدى العاشقى وڭدەۋدەن وتكىزىپ الۋ تۋرالى بولىپ وتىر. سودان كەيىن ءونىم اپارىلاتىن ەلىنە جەتكىزىلگەننەن كەيىن دۇرىستاپ تازارتىلىپ, تەرەڭ وڭدەۋدەن وتەدى» دەيدى ول.
دەمەك ەندىگى كەزەكتە مايلى داقىل وندىرۋشىلەر مەن ولاردىڭ ونىمدەرىن پايدالاناتىن ماي وڭدەۋشىلەر پروبلەمالارىن بىرگە قاراستىرا وتىرىپ, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا جانە كەشەندى تۇردە شەشكەن ءجون.
مىنە, وسى ماسەلەنىڭ ءوزى-اق دامۋدىڭ ەكستەنسيۆتى ارناسىنان ينتەنسيۆتى ارناسىنا قاراي كوشۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعاندىعى تۇسىنىكتى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
