الدىمەن پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان 1998 جىلعى 6 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان ەگەمەندىك قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا كاسپي تەڭىزى سولتۇستىك بولىگىنىڭ ءتۇبىن مەجەلەۋ تۋرالى كەلىسىمگە حاتتاماعا قوسىمشا حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قارالدى.
بۇل جونىندە باياندامانى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ جاسادى. قۇجاتتا بىرلەسكەن كاسىپورىنعا كەيىننەن 4 جىلعا ۇزارتۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلا وتىرىپ, بۇكىل كەلىسىمشارت اۋماعىندا التى جىل مەرزىمگە قوسىمشا بارلاۋ كەزەڭىن بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق 2005 جىلعى 6 شىلدەدەگى ءونىمدى ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىمدە كوزدەلگەن كەلىسىمشارت اۋماعىن ۇلعايتۋ دا قاراستىرىلعان. وسى قۇجاتتى قابىلداۋ قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك تاراپتاردىڭ ۋاكىلەتتى ۇيىمدارىنا «قۇرمانعازى» («قۇلالى») قۇرىلىمىنىڭ كەلىسىمشارت اۋماعىندا بارلاۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى شىعىنىنىڭ مولشەرى 32,5 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى. ال وسىعان دەيىنگى جۇمىستار 2018 جىلدىڭ 31 تامىزىنا دەيىنگى مەرزىمدە 157 ملن اقش دوللارىن قۇراپ, ونى قاتىسۋشى ەلدەر تەپە-تەڭدىك نەگىزدە قارجىلاندىرعان.
م.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ بايانداماسى اياقتالعان سوڭ وعان بىرنەشە سۇراقتار قويىلدى. سونىڭ ىشىندە سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كاسپي تەڭىزى تابانىن مەجەلەۋگە بەس ەل قاتىساتىنىن ايتىپ, قازاقستان مەن رەسەيدەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ بۇل كەلىسىمگە قاتىستى ۇستانىمىن سۇرادى. وعان بۇل اۋماقتاردىڭ ەجەلدەن قازاقستان مەن رەسەيگە عانا تيەسىلى ەكەندىگى جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى بيىلعى تامىزدا بەس ەل قول قويعان كونۆەنتسياعا سايكەستىگى جەتكىزىلدى. سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ كەن ورىندارىن يگەرۋدە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ قانشالىقتى ەسكەرىلەتىنىن سۇرادى. «بۇل كەن ورىندارى كەڭەس وداعى تۇسىندا-اق بەلگىلى بولعان, الايدا سول كەزدەگى بيلىك ونى يگەرۋدىڭ قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىنىن ەسكەرىپ, يگەرۋدى كەيىنگە قالدىرعان ەدى», دەدى ول. بۇل سۇراققا قازىرگى تەحنولوگيانىڭ قۋاتى مەن مۇمكىنشىلىكتەرى قورشاعان ورتاعا مولشەردەن تىس زيان تيگىزبەيتىندىگى ايتىلدى.
قوسىمشا باياندامانى اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بەكمىرزا ەلامانوۆ جاساپ, شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن زاڭ قابىلداندى.
وتىرىستا قارالعان ەكىنشى ماسەلە ءماجىلىس ماقۇلداعان «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءوزارا ساۋدانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە وزوندى بۇزاتىن زاتتار مەن قۇرامىندا وسىنداي زاتتارى بار ونىمدەردى وتكىزۋ جانە وزوندى بۇزاتىن زاتتاردى ەسەپكە الۋ تۋرالى كەلىسىمدى جانە 2015 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءوزارا ساۋدانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە وزوندى بۇزاتىن زاتتار مەن قۇرامىندا وسىنداي زاتتارى بار ونىمدەردى وتكىزۋ جانە وزوندى بۇزاتىن زاتتاردى ەسەپكە الۋ تۋرالى كەلىسىمگە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋى تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە بولدى. بۇل ماسەلە تۋرالى باياندامانى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ جاسادى. قازاقستان 1998 جىلدان باستاپ وزون قاباتىن قورعاۋ تۋرالى ۆەنا كونۆەنتسياسىنا جانە وزون قاباتىن بۇزاتىن زاتتار جونىندەگى مونرەال حاتتاماسىنا قاتىسۋشى. حاتتاما بىرنەشە رەت قايتا قارالىپ, وزوندى بۇزاتىن زاتتاردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. سونداي-اق حاتتاماعا ەنبەگەن ەلدەرمەن وزوندى بۇزاتىن زاتتار ساۋداسىنا تىيىم سالىنعان. وزوندى بۇزاتىن زاتتاردى تۇتىنۋدى شەكتەۋ تۋرالى ەاەو قاتارىنا ەنەتىن ەلدەر دە مىندەتتەمەلەر العان. سونىڭ اياسىندا قازاقستاندا وزوندى بۇزاتىن زاتتاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىن ليتسەنزيالاۋ جۇيەسى جاسالعان. شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن زاڭ ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كينەماتوگرافيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءۇشىنشى ماسەلە بولىپ قارالدى. ول تۋرالى نەگىزگى باياندامانى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى جاسادى.
«زاڭنىڭ قابىلدانۋى قازاقستان كينەماتوگرافياسىنىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولادى», دەپ باستادى مينيستر ءوزىنىڭ ءسوزىن. سونىمەن قاتار ونىڭ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا شەكسىز ىقپال ەتەتىندىگى ايتىلدى.
زاڭدا كينەماتوگرافيا سالاسىندا مەملەكەتتىك قارجىلىق قولداۋ جونىندەگى بىرىڭعاي وپەراتور بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى جاسالعان.
سونداي-اق ۇلتتىق كينونى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ۇلتتىق فيلمدەردى مەملەكەتتىك قارجىلىق قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمداردى تۇجىرىمداپ دايىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان – ۇلتتىق فيلمدەردى مەملەكەتتىك قارجىلىق قولداۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى مەكەمەارالىق كوميسسيا قۇرىلادى.
زاڭ بويىنشا فيلمدەر مونيتورينگىنىڭ بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى قۇرىلاتىن بولادى. ول ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا فيلمدەردى جۇيەگە كەلتىرۋ جانە ەسەپكە الۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ءفيلمدى فەستيۆالداردا, سەمينارلاردا, رەتروسپەكتيۆادا كورسەتۋ جاعدايلارىن قوسپاعاندا, ەل اۋماعىندا ءفيلمدى پروكاتتاۋ جانە كورسەتۋ مەملەكەتتىك فيلمدەر تىزىلىمىندە تىركەلگەن كەزدە عانا جانە بەرىلگەن پروكاتتاۋ كۋالىگىنە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاقستاننىڭ اۋماعىندا فيلمدەردى پروكاتتاۋ قازاق تىلىندە جانە باسقا دا تىلدەردە جۇزەگە اسىرىلادى. ۇلتتىق فيلمدەردى پروكاتتاۋ قازاق تىلىندە جانە قاجەتتىلىگىنە قاراي باسقا دا تىلدەردە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. پروكاتتالۋى شەكتەۋلى فيلمدەردى قوسپاعاندا, كينوزالدار مەن وسى ماقساتتارعا ارنالعان وزگە دە ورىنداردا پروكاتتالاتىن جانە قازاق تىلىندە كورسەتىلمەيتىن فيلمدەر قازاق تىلىنە دۋبلياج جاسالۋعا نە سۋبتيترلەنۋگە, نە كادر سىرتىنداعى اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس.
ايتسە دە بۇل زاڭ بويىنشا بالاما پىكىرلەر دە ايتىلدى. دەپۋتات د.قۇسداۋلەتوۆ مۇندا ۇلتتىق فيلمدەردى جاساۋعا ارنالعان باسىمدىققا يە باعىتتار, مەملەكەتتىك ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار, فيلمدەر ءوندىرىسى, اقپاراتتىق-جارناما جۇمىستارىن دامىتۋ, فيلمدەردىڭ تاريحي دەرەكتەرگە سايكەستىگىن قايتا تەكسەرۋ رەتتەلمەگەن دەپ سانايدى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, زاڭ ەرەجەلەرى كينەماتوگرافتى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. بۇل رەتتە زاڭ وتاندىق كينويندۋستريانى دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن اسا ماڭىزدى جاڭا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەمەيدى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا تولىقتاي سايكەس ەمەس, كينو ونەرىنىڭ ازاماتتاردى ەستەتيكاعا, رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك تۇرعىسىندا تاربيەلەۋ ماقساتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشە المايدى.
سەناتورلار بايانداماشىعا سۇراقتار قويدى. سونىڭ ىشىندە ءىىم قىزمەتكەرلەرى تۋرالى كينولار تۇسىرىلە مە, اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قازىر كينوتەاترلار قولجەتىمسىز, وسى ماسەلە شەشىلە مە, تەلەارنالار تۇسىرگەن سەريالداردىڭ ساپاسى تومەن, ولارعا مونيتورينگ جاسالا ما, ارناۋلى ماماندار قورىتىندى بەرە مە جانە ت.ب. بولدى.
پالاتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كينەماتوگرافيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. زاڭنامالىق اكتىلەردى «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭعا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە, سالىق كودەكسىنە جانە «مادەنيەت تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعان سوڭ بىرنەشە سەناتور ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. سەناتور داريعا نازارباەۆا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋداداعى بارلىق ارىپتەستەرمەن ءوزارا ساۋدا تۋرالى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردەگى ەلەۋلى ايىرماشىلىقتارعا بايلانىستى دەپۋتاتتىق ساۋالىن جاريا ەتتى. دەپۋتات ۆلاديمير ۆولكوۆتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالى جالعان اقشا جاساۋشىلارمەن كۇرەس تۋرالى بولدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
