كەرى كەتكەن مۇناي باعاسىنا توسقاۋىل بولماي تۇر
بىراق قازىرگى جاعدايدا مۇناي ەكسپورتىنداعى نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ قايسىسى باسىم بولارى, وپەك ەلدەرىنىڭ ءوزارا كەلەلى كەلىسىمى قانشالىقتى ۇزاققا سوزىلارى بەلگىسىز. ەسكەرەتىنى, اقش تاقتاتاس مۇنايىنىڭ الەمدىك نارىقتاعى ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. قارا التىن وندىرۋدە الپاۋىت سانالاتىن بۇل ەلدىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمى بيىل 25 پايىزعا ارتىپ, رەكوردتىق كورسەتكىش ورناتتى. قۇراما شتاتتار يراننىڭ مۇناي ەكسپورتىنا سانكتسيا سالىپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءبىرجولا تۇرالاتىپ قويۋدى جوسپارلادى. ال مۇنايعا باي ساۋد ارابياسىنىڭ ەكونوميكاسى سوڭعى جىلدارى «اۋىر» جاعدايدى باستان وتكەرۋدە. اتالعان ەلدىڭ ءال-اۋقات قورىنداعى قاراجات 250 ملرد دوللارعا دەيىن ازايعان. ال ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس جوبالارعا 776 ملرد اقش اقشاسى قاجەت.
كەيىنگى كەزدە الەمدەگى ساياسي قاقتىعىستار مەن الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى جاھاندىق ەكونوميكانى قوس وكپەدەن قىسىپ, مۇنايعا تاۋەلدى ەلدەردىڭ قازىنا قاراجاتىن بىرنەشە مارتە ەكشەلەپ الۋىنا سەبەپ بولۋدا. وسى ورايدا مۇناي باعامىنا جاسالعان بولجامداردىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا جوعارىدا اتالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا ءىرى وقيعالاردان الىستاي قويعان جوق. ءتورت قۇرلىقتاعى قارا التىن قۇنىنا قاتىستى ايتىلعان ءاربىر پايىم مەن مەڭزەۋلەردىڭ ءبىرسىپىراسىنا نازار اۋدارىپ كورەلىك.
لوندون مەن نيۋ-يورك بيرجالارىندا وتكەن ساۋدا-ساتتىق قورىتىندىسى بويىنشا مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي ارزانداعانىنا تاعى دا كۋا بولدىق. لوندونداعى ICE Futures بيرجاسىندا قاڭتاردا جەتكىزىلەتىن Brent ماركالى مۇنايدىڭ فيۋچەرستەرى 4,57 دوللارعا تومەندەپ, 62,44 دوللاردى قۇرادى. ال نيۋ-يورك تاۋار بيرجاسىندا (NYMEX) قاڭتار ايىندا جەتكىزىلەتىن WTI ماركالى مۇناي باعاسى 3,77 دوللارعا ارزانداپ, باررەلىنە باعا 53,43 دوللارعا جەتتى. ءبىر اي بۇرىن قارا التىن قۇنىنىڭ ارزانداۋىنا اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مۇناي قورىنىڭ وسكەندىگى تۋرالى مالىمدەمەسى اسەر ەتىپ وتىر دەگەن اقپارات جاريالاندى. وندا مۇناي كولەمى 7 ميلليون باررەلگە دەيىن ارتقاندىعى ايتىلعان بولاتىن. وسىدان كەيىن مۇناي نارىعىندا ءباسى جوعارى ەلدەردىڭ مۇناي وندىرۋدە كولەمدى شەكتەۋ بويىنشا كەلىسىمدەردى اتتاپ, جۇگەنسىز كەتكەندىگىن شەتەلدىك باق جارىسا جازدى. تامىز ايىنىڭ باسىندا يراننىڭ مۇناي ءمينيسترى بيجان نامدار زانگانە وپەك باسشىلارىنا جانە ساۋد ارابياسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترىنە حات جولداپ, مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋدى ۇسىنعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وپەك-ءتىڭ 171-ءشى كونفەرەنتسياسىندا جاسالعان كەلىسىمدە مۇناي كولەمىن 1 ملن باررەل شاماسىندا ءوندىرۋ بەكىتىلگەن. بۇل ءباتۋانى بەلدەن باسقان ەلدەر بار كورىنەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى اەسي ساراپشىسى جانىبەك ارىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن كەلىسىپ قاداعالاپ وتىرۋ – ءبىرىنشى كەزەكتە وپەك ەلدەرىنە قاجەت. سەبەبى بۇل مۇناي باعاسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر وپەك ەلدەرى مۇناي ءوندىرۋدى قارقىندى تۇردە جۇزگىزەتىن بولسا, الەمدىك مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي تومەندەيدى. سول سەبەپتى اتالعان ەلدەر كەلىسىمگە كەلۋگە ءماجبۇر. مامىلە اياسىندا ءار مەملەكەتتە وندىرۋگە رۇقسات ەتىلگەن كۆوتا مولشەرى بەلگىلەنگەن. وسى رەتتە كەيبىر مەملەكەتتەر شەكتەۋ بويىنشا كەلىسپەۋشىلىكتەرگە تاپ بولىپ وتىر. دەسە دە, وپەك ەلدەرى اتالعان كەلىسىمنىڭ ورىندالۋىنا مۇددەلى.
مۇناي باعاسىن رەتتەپ وتىرۋدا وزىندىك قاعيدالارى بار وپەك ەلدەرى قارا التىن وندىرۋدە نەگىزگى ءوسىم كورسەتۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا قازاقستان, برازيليا, كانادا جانە اقش بارىن حابارلاعان بولاتىن. كارتەلدىڭ اي سايىنعى ەسەبىنە سايكەس, اتالعان ەلدەردىڭ مۇناي ءوندىرىسى الەمدىك نارىقتاعى شيكىزاتتىڭ ارتۋىنا تىكەلەي اسەر ەتپەك. وپەك اتاعان بۇل مەملەكەتتەردىڭ مۇناي ءوندىرىسى بيىل تاۋلىگىنە 2,22 ملن باررەلگە دەيىن ارتپاق.
ال كەلەسى جىلى تاعى دا 2,12 ملن باررەلگە دەيىن وسەدى دەگەن بولجام ايتىلدى.
وپەك تاراپىنان ايتىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى پايىم – الداعى ۋاقىتتا الەمدىك دەڭگەيدە قارا التىنعا سۇرانىس باسەڭدەيدى. وتكەن جىلعى مۇناي تۇتىنۋ كولەمى 98,83 ملن باررەل شاماسىندا دەگەن ۇيىمنىڭ جوبالاۋى وزگەرىپ, 98,79 ملن باررەلگە جەتەعابىل كورسەتكىش بەكىتىلدى.
مۇناي نارىعىنداعى ماڭىزدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى – ۆەنەسۋەلا. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسى قازىر قيىن كەزەڭدى باستان كەشۋدە. مۇناي قۇنىنىڭ ارزانداۋى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ, ساۋدادا 70 دوللاردىڭ شاماسىندا ساتىلۋدا. جاقىندا اتالعان ەلدىڭ پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرو قارا التىن قۇنى باررەلىنە 90 دوللار شاماسىندا بولادى دەپ مالىمدەمە جاسادى. بىراق باعانىڭ كۇرت جوعارىلاۋىنا ناقتى قانداي فاكتوردىڭ مۇرىندىق بولارىن اشىپ ايتپادى.
ءوز كەزەگىندە ينۆەستورلار مۇناي باعاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى جاعىمدى جاڭالىقتاردان ءالى دە دامەلى. ولار وپەك مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنە شەكتەۋ قويارىنا ءۇمىتتى. جاقىندا ساۋد ارابياسىنىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى حاليد ءال-فاليح مۇناي قورىنىڭ نارىقتا شامادان تىس ارتىق ەكەنىن اشىق ايتىپ, وپەك ەلدەرى تۇراقتى پروفيتسيت ساقتالعان جاعدايدا ءوندىرۋدى قىسقارتاتىنىن مالىمدەدى. ارتىنشا رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الەكساندر نوۆاك اسىعىس شەشىم قابىلداۋدىڭ قاجەتسىز ەكەنىن ايتىپ, قىس مەزگىلىندەگى جاعدايدى تولىق ەسكەرۋگە كەڭەس بەردى. Schneider Electric شيكىزات سەكتورىنىڭ تالداۋشىسى روببي فرەيزەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وپەك مۇناي باعاسىنىڭ توقتاۋسىز قۇلدىراۋىن توقتاتۋ ماقساتىندا ءوندىرۋدى قىسقارتۋ بويىنشا تالقىلاۋ پروتسەسى ۇستىندە. الايدا رەسەي ساۋد ارابياسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋدى كوزدەيتىن بۇل يدەياسىنا قولداۋ بىلدىرگەن جوق.
مۇنايدى رەزەرۆ ارقىلى ساتۋدىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى
الەمدىك مۇناي نارىعىن قارماپ قالاتىن مۇمكىندىككە يە بىردەن-ءبىر مەملەكەت – اقش. ونىڭ بۇل باعىتتا جوسپارلى تۇردە قيمىلداۋعا كىرىسكەنىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. كۇزدە فرانتسۋزدىق «lemonde.fr» اقپارات اگەنتتىگى كۋۆەيت 1990 جىلدان بەرى العاش رەت اقش-قا مۇناي تاسىمالىن توقتاتتى دەگەن حابار تاراتتى. اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى باسقارماسىنىڭ اقپاراتتىق سايتى دا قىركۇيەك ايىنان باستاپ كۋۆەيتتىك مۇنايدىڭ توقتاتىلعانىن جاريالادى. كۋۆەيتتىك مۇنايدىڭ اقش-قا تاسىمالى 2012-2014 جىلدارى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىشكە جەتتى. 1990 جىلى يراكپەن اراداعى اسكەري قاقتىعىس سالدارىنان مۇناي ەكسپورتىن ۋاقىتشا توقتاتقانىن ايتپاعاندا, 28 جىل بويى قارا التىنىن اقش-قا ۇزدىكسىز تاسىمالداپ كەلگەن كۋۆەيتتىڭ بۇل شەشىمگە بارۋىنا نە سەبەپ بولعانى ازىرگە بەلگىسىز. ەسەسىنە اقش كۇزدە ۆەنەسۋەلانىڭ مۇنايىن يمپورتتاۋدى ەكى ەسە ۇلعايتقاندىعى انىقتالدى. ياعني, تاۋلىگىنە 601 مىڭ باررەل مۇناي ساتىپ الىنعان. جالپى اقش-تىڭ مۇناي وندىرىسىنەن باستاپ, ەكسپورتتاۋداعى, يمپورتتاۋداعى ساياساتى وزگەرىستەرگە ۇشىراۋدا. بۇل تۋراسىندا ساراپشى جانىبەك ارىنوۆ: «اقش ساياساتى تەك ۆاشينگتوننىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان. سول سەبەپتى ەگەر كۋۆەيتتەن مۇناي ساتىپ الۋ اقش-تىڭ مۇددەسىندە بولسا, اتالعان پروتسەسس جالعاسا بەرەر ەدى. ەگەر ۆەنەسۋەلادان ساتىپ الۋ تيىمدىرەك بولسا, اقش ءسوزسىز ءوز باعىتىن وزگەرتەدى. مۇنداي ساياسات الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك» دەيدى.
مۇناي باعاسىن قىمباتتاتپاۋ ءۇشىن اقش كۇزدە اۋكتسيون وتكىزدى. ونداعى مۇنايدى جەتكىزۋ ۋاقىتى قازان-قاراشا ايلارىندا جۇزەگە استى. وسى ۋاقىتتا قۇراما شتاتتار يراننىڭ مۇناي ەكسپورتىنا اۋقىمدى سانكتسيا سالعان بولاتىن. ءسويتىپ ءبىر وقپەن ەكى قويان اتقان اقش باعانىڭ قۇلدىراۋىن قولدان جاسادى دەيدى ساراپشىلار. بۇل جاعدايدىڭ ساياسي استارى دا سىر بەرە باستادى. قاراشا ايىندا كونگرەستە سايلاۋ ءوتتى. وسى رەتتە امەريكالىق بيلىك بەنزين باعاسىن ءوسىرىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىل كۇيىن تۇسىرگىسى كەلمەگەن سىڭايلى. ەڭ ماڭىزدىسى, اقش قۇرعان مۇنايدىڭ ستراتەگيالىق رەزەرۆى الەمدىك نارىققا ىقپالىن ۇدەتە تۇسە مە دەگەن قاۋىپ. مۇناي نارىعىنداعى ويىنشىلاردى الاڭداتىپ وتىرعان ساۋدا الاڭىندا «بازار» الداعى ۋاقىتتا قىزا تۇسپەك. وعان دالەل, بىلتىر اقش-تا ەكى اۋكتسيون ۇيىمداستىرىلىپ, 18 ملن باررەل مۇناي رەزەرۆ ارقىلى ساتىلدى. بۇل شاراعا 20-عا جۋىق كومپانيا قاتىسقان. ال جوسپار بويىنشا بيىل رەزەرۆ ارقىلى ساۋداعا قويىلاتىن مۇنايدىڭ كولەمىن 25 ملن باررەلگە جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ساۋدا-ساتتىقتىڭ شارىقتاۋ شەگى 2024-2025 جىلدارعا جوسپارلانىپ وتىر. ول كەزدە 35 ملن باررەل رەزەرۆ ارقىلى ساتىلماق. ءسويتىپ 2025 جىلعا قاراي 190 ملن باررەل نەمەسە ستراتەگيالىق وتىن قورىنىڭ 28%-ىن نارىققا شىعارۋ كوزدەلىپ وتىر. قۇراما شتاتتاردىڭ سوڭعى وتكىزگەن اۋكتسيونىندا ينتەرۆەنتسيا كولەمى 11 ملن باررەلدى قۇراعان-دى. بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا 30 ملن-عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. بۇل دەگەنىمىز – مۇنايدىڭ باعاسى اتالعان نارىقتا «سۋ تەگىن» ساتىلادى دەگەن ءسوز. ايتا كەتەرلىگى, اقش رەزەرۆى ارقىلى مۇنايدى ساتۋ تۋرالى تاريحي شەشىم باراك وبامانىڭ تۇسىندا قابىلدانعان. مۇنايدىڭ ستراتەگيالىق رەزەرۆى اقش-قا وپەك ەلدەرى شيكىزات جىبەرۋدەن باس تارتقاننان كەيىن 1973 جىلى قۇرىلدى. بۇل كەزدە ءيزرايلدىڭ تاياۋ شىعىسقا كورسەتكەن قىسىمىنا ۆاشينگتون قولداۋ بىلدىرگەن-ءدى. ءسويتىپ تىعىرىقتان شىعار جولدى رەزەرۆ قۇرۋ ارقىلى تاپقان اقش 1991 جىلى كۋۆەيت شيكىزات ەكسپورتتاۋعا شاماسى كەلمەي قالعان تۇستا ونى ءتيىمدى پايدالاندى. سول كەزدە رەزەرۆ ارقىلى اسا ءىرى ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىلىپ, ونىڭ كولەمى 30 ملن باررەلدى قۇراعان.
اقش ەكسپورتى ارتىپ كەلەدى
«اقش مۇناي ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بويىنشا ەڭ ۇزدىك ەل. الەمدىك جەتەكشى مۇناي كومپانيالارى اتالعان ەلگە تيەسىلى. ولاردىڭ قولىندا تەحنولوگيا مەن قارجى شوعىرلانعان. مىنە, وسى جايت اقش-تى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت ەتەدى», دەدى ساراپشى ج.ارىنوۆ. مۇناي نارىعى تۋرالى ءسوز بولعاندا اقش ءوندىرىپ وتىرعان تاقتاتاس مۇنايىنا توقتالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس.
− تاقتاتاس مۇنايى مەن گازىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى – مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنداعى رەۆوليۋتسيالىق جەتىستىك. بۇل اقش-قا ايتارلىقتاي ارتىقشىلىق بەرەدى, سەبەبى ونى وزگە مۇناي ءوندىرۋشى الپاۋىتتار يگەرىپ ۇلگەرگەن جوق. سول سەبەپتى اقش-تىڭ مۇناي سالاسىنداعى ءرولى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز, – دەدى ج.ارىنوۆ.
دەسەك تە, جەتى قات جەردىڭ استىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ دە قيىندىقتارى بار. تاقتاتاس مۇنايىن وندىرۋگە كەتەتىن شىعىننىڭ كولەمى ايتارلىقتاي جوعارى. وسى سالاداعى كوپتەگەن امەريكالىق كومپانيالار ۇزاق جىل بويى شىعىنعا جۇمىس ىستەپ كەلگەن. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ پايدا الىپ كەلۋى ءۇشىن, كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, الەمدىك مۇناي باعاسى باررەلىنە 53 دوللاردان كەم بولماۋى كەرەك. الايدا تەحنولوگيا ءبىر ورىندا تۇرمايدى, بۇل ماسەلە جايلاپ شەشىلىپ كەلەدى. مىسالى, مۇناي بۇرعىلارىنىڭ جۇمىس ونىمدىگى 4 جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا شامامەن 300%-عا ارتقان. تەحنولوگيالىق جەتىلدىرۋ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاساتىنى ءسوزسىز.
الەمدەگى قارا التىن قۇنى ءۇشىن قاربالاس الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك. مۇناي باعاسىنىڭ شامادان تىس ارزانداۋى الەمدىك ەكونوميكانى ەكى وكپەدەن قىسارى ءسوزسىز. سىن ساعاتتا مۇناي نارىعىنداعى الپاۋىت ويىنشىلار بىرلەسكەن ورتاق شەشىم قابىلدارىنا سەنىمنەن گورى كۇدىك باسىمىراق.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
