عىلىمي جيىن الدىندا جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان قۇجاتتامالىق كورمە تانىستىرىلدى. وندا عىلىمي ورتاعا بۇرىن-سوڭدى تانىس بولماعان تىڭ مالىمەتتەر دە ورىن الدى.
ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ نەگىزگى تاقىرىپقا توقتالىپ, قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى نەگىزىندە كەڭەستىك تۇلعاتانۋداعى وزەكتى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ, تاريحتاعى ءرولىن انىقتاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان عالىمدار باسقوسۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىندە عالىمدار زەرتتەۋلەرى مەن ارحيۆ قويناۋىندا جاتقان قۇجاتتار مەملەكەت دامۋى جولىندا كۇرەسكەن جۇماباي شاياحمەتوۆ سىندى كوپتەگەن ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ءومىر جولىنا باسقاشا كوزقاراسپەن قاراۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. كەزىندە جاڭساق ورىن العان وقيعالار, ساياسي جالا جابۋ سياقتى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرىنا جاسالعان قاساستىق بۇگىنگى تاريحي دەرەكتەر ۇدەسىنەن العاندا عالىمدار تاراپىنان بارىنشا اقيقاتپەن ايتىلۋى قاجەت.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءجاميلا ابدىقادىروۆا گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ قوعامدىق سانانى جەتىلدىرۋدەگى ماڭىزىنا توقتالىپ, ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى ماڭگىلىك ەلدىڭ ءارى قازاقستاندىق وتانسۇيگىشتىكتىڭ نەگىزى دەپ اتاپ ءوتتى. بۇگىندە قر پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنا تيەسىلى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ مول قورى جيناقتالعان. وسى ماڭىزدى قۇجاتتار نەگىزىندە قازاقستاننىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعالار جايىنداعى دەرەكتەر ۇلكەن زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى.
ال عىلىم دوكتورى, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى بوريس جاپاروۆ قر پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورىندا ءالى دە عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن مۇرالاردىڭ جەتكىلىكتى ەكەندىگىن قۇپتاپ, زەرتتەلمەگەن قۇجاتتاردىڭ توپتاماسى قازاقستانداعى كوممۋنيستىك بيلىك كەزەڭى, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى مەن تىڭ كوتەرۋگە دەيىنگى ارالىقتاعى ەل تاريحىن قامتيدى دەپ اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ءوز دەڭگەيىندە ساياسي باعاسىن الا الماي وتىرعاندىعىنا قىنجىلىسىن بىلدىرگەن بوريس الىكەن ۇلى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ قىزمەتى ەلدەگى قيىن-قىستاۋ جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى, دەيدى. قايراتكەر تۇلعا ەلدىڭ وزگە ازاماتتارىمەن بىرگە تىڭ كوتەرۋگە قارسى تۇردى. ارينە, ەلدى مال شارۋاشىلىعى جايىلىمىنان, جەم-ءشوپ قورىنان ايىرۋ, كوگالدى جەرلەرىن اۋدارىپ تاستاپ, ەكونوميكاسىن جۇرگىزۋ داستۇرىنەن ايىرۋ ەلدى قانداي قيىن جاعدايعا دۋشار ەتەتىندىگىنە الاڭدادى. ەلىن سۇيگەن قايراتكەر قازاق ايەلدەرىنىڭ ءبىلىم الۋىنا دا زور ىقپالىن تيگىزدى. قىزدار ينستيتۋتىمەن قاتار كونسەرۆاتوريانى, باسقا دا وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى.
جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەل ومىرىندەگى قىزمەتى تۇرعىسىنداعى تاعى دا كوپتەگەن مازمۇندى دەرەكتەردى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى قامقورشىلىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مەتسەنات مۇرات سارسەنباەۆ ۇسىنىپ, تۇلعا تۋرالى باسىلىمداردى شىعارۋعا قولداۋ بىلدىرەتىندىگىن جەتكىزدى.
ءوز حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن تۇلعانىڭ سان قىرلى تاعدىرىنا توقتالىپ, تاريحي مالىمەتتەردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعان ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ جۇماباي شاياحمەتوۆ ەل تاريحىنان وزىندىك ورنىن الۋى قاجەت, ونىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى دە شىنايى باعاسىن الۋعا ءتيىس دەدى. «...جۇماباي شاياحمەتوۆ كەتكەننەن كەيىن نيكيتا حرۋششەۆ قازاقستاندا ءوز بىلەرمەندىگىنە سالىنىپ, قازاق جەرىنە قول سالىپ, وزبەكستانعا بوستاندىق اۋدانىن, كەيىننەن ءۇش اۋداندى زاڭسىز بەكىتىپ بەردى. ودان كەيىن سولتۇستىك وبلىستاردى رەسەيگە بەرمەك بولعاندا وعان شاياحمەتوۆتىڭ شاكىرتى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ قارسى تۇرعانى بەلگىلى. وسىلايشا وبلىستاردى كورشى ەلگە بەرۋ ساياساتى جۇزەگە اسپاي قالدى. بىراق جۇمابەك تاشەنوۆ تە شاياحمەتوۆ كەتكەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جەر اۋدارىلدى. جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ, قانىش ساتباەۆتىڭ قىزمەتىندەگى ءرولى زور».
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايدار الداجۇمانوۆ ارحيۆ دەرەكتەرىندەگى زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى ماڭىزدى مالىمەتتەرمەن ءبولىسىپ, جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ سول كەزدەگى عىلىمعا, قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى احمەت توقتاباي اۋىزشا تاريحتان جيناقتالعان مالەمەتتەر نەگىزىندە دە ەستەلىكتەر شىعارۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى.
قر پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتاردى عىلىمي جاريالاۋ باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى مۇحاممەد جىلگەلدينوۆ الدا جوسپارلانىپ وتىرعان قۇجاتتار جيناعىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ, باسىلىمنىڭ بولىمدەرىنە قاتىستى مالىمەتتەردى ورتاعا سالدى.
عالىمدار پىكىرى شاياحمەتوۆتاي تۇلعانىڭ ءومىر جولى بارلىق قىرىنان زەرتتەلىپ, ءادىل باعاسىن الۋى قاجەت. وسى جيىنعا كەلگەن شاياحمەتوۆتاي تۇلعانىڭ ۇرپاقتارى دا ءوز ەستەلىكتەرىمەن ءبولىسىپ, ەل تاريحىنان ءوز باعاسىن الادى دەگەن سەنىم ءبىلدىردى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
