اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! بارلىق ماداق الەمدەردىڭ يەسى اللا تاعالاعا ءتان. پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە, ونىڭ اۋلەتى مەن ساحابالارىنا سالاۋاتتار مەن سالەمدەر بولسىن!
جۋىردا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلت تاريحىن دارىپتەپ, تاريحي جادىگەرلەردى ناسيحاتتاۋعا ۇندەگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەپ اتالاتىن ماقالاسى جارىق كوردى. ماقالادا رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى جۋىردا عانا قولعا الىنعان شارۋا ەمەستىگى تىلگە تيەك ەتىلە كەلە, بۇعان دەيىن دە سول جولدا قىرۋار ەڭبەكتەردىڭ اتقارىلعانى العا تارتىلعان بولاتىن. «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا», ت.ب. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى وسى باعىتتا اتقارىلعان ىرگەلى جۇمىستاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.
«ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» – دەپ اتاپ وتكەن ەلباسى بۇگىنگى زاماندا ءار ازامات ءوزىنىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. وسى ماقالاعا وزەك بولعان رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى ۇلتتىق كودىمىزدى تانىساق, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەكتە بۇل باعىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ باعدارى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى ناقتى كورسەتىلگەن.
ۇلى دالانىڭ ەرەكشە جەتى قىرىن ايقىنداپ بەرگەن ماقالادا مەملەكەت باسشىسى باسىمدىلىقتى ۇلتتىڭ تاريحىنا بەرىپ, ۇلى دالانى مەكەندەگەن ۇلتتىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق مۇرالارىن دارىپتەپ, جاڭعىرتۋعا ۇندەيدى. سەبەبى تاريح دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ جادى. تاريحى جادىندا جاتتالعان ۇلت قانا ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالادى, تاريحىن قاستەرلەگەن حالىق قانا وتكەننەن تاعىلىم الۋ ارقىلى بولاشاعىنا سەنىممەن قارايدى.
قازاق حالقى ءوزىنىڭ سان عاسىرلىق سىندارلى تاريحىندا تاعدىردىڭ تالاي تəلكەگىنە ءتۇسىپ, كوپتەگەن وقيعالاردى باسىنان كەشىرگەنى بارشاعا ايان.
الايدا سول تىعىرىقتى جاعدايلاردىڭ بارىنەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا شىعا ءبىلدى. ويتكەنى حالىقتىڭ جىگەرىن جانىعان نارسە ەلدىڭ ازاتتىققا, تاۋەلسىزدىككە, جەردى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىسى بولاتىن. قانشاما الاش زيالىلارى شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جولىن جالعاستىردى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە عاسىرلارعا سوزىلعان تاريحىمىزدى بۇرمالاۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرگە تويتارىس بەرىلىپ, قازاق جەرى دەگەن ۇعىمنىڭ ساقتالىپ قالۋ جولىندا ەرەن ەڭبەكتەر اتقارىلدى. ءبىزدىڭ قازىرگى تاۋەلسىزدىگىمىز سول اسقاق ارمان مەن ەرەن ەڭبەكتەردىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى.
وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ, ەلىمىز بەن ەلدىگىمىزدى نىعايتۋ – باستى ماقسات بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك ۇعىمى حالقىمىزدىڭ مۇراتى, عاسىرلار بويى ارمانىنا اينالعان سوناۋ الاش تۇلعالارىنىڭ زەردەسى مەن ونەگەسىمەن كەلگەن امانات بولاتىن. وسى اماناتتى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس, كۇيمەيسىڭ» دەگەن دانالىق ءسوزدى ۇستانىم ەتىپ الىپ, وتاندى قورعاۋ جولىندا بارلىق قيىندىقتارعا توزە ءبىلۋى پەرزەنتتىك پارىز بولىپ تابىلادى. ىزگى عۇلامالاردىڭ: «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» – دەگەن تاعىلىمدى ءسوزى بار. ۇرپاقتى تاربيەلەۋ بارىسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنىڭ رۋحاني كۇش ەكەنىن سەزىنە وتىرىپ, وسى قۇندىلىقتار ارقىلى بولاشاق ۇرپاقتى ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا باۋلۋ ماڭىزدى ءىس.
جاپپاي جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە سىرتتان كەلەتىن ىقپالداردان ساقتانۋ ءۇشىن وسى رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتىپ, حالىق پەن مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن ۇلتتىق سانانى ناسيحاتتاۋدىڭ ورنى ايرىقشا. وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە زامان مەن ۋاقىت وزگەرسە دە سالت-ءداستۇرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ كونەرمەيتىنى اقيقات. دەمەك, مادەني مۇرامىزدى جاڭعىرتۋعا, ولاردى ءتيىمدى قولدانۋعا ءاردايىم كۇش سالۋىمىز قاجەت. ەلباسىنىڭ جاريالاعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ كوزدەگەنى دە وسى بولاتىن. ماقسات – ءتول ءداستۇرىمىزدى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى جاڭعىرتۋ, ءدىنىمىز بەن ءتىلىمىزدى وركەندەتۋ.
ن.نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا قازاق حالقىنىڭ بايىرعى زاماننان قانىنا سىڭگەن قىلقۇيرىقتى اۋىزدىقتاپ ءمىنۋ مادەنيەتى, تۇركى بابالارىمىزدىڭ تەمىر كەنىن يگەرۋ ونەرى, اڭ ءستيلى, التىننان اپتاپ, كۇمىسپەن كۇپتەپ كيىم كيۋ سالتى جان-جاقتى باياندالعان. قازاق جەرىنىڭ تۇتاس تۇركىنىڭ قارا شاڭىراعى ءارى ۇلى جىبەك جولىنىڭ كۇرەتامىرى بولۋى – ۇلى دالانىڭ باستى ەرەكشەلىگى دەپ ەسەپتەيمىز.
«تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» دەپ اتالاتىن ەكىنشى تاراۋىندا ەلدىڭ رۋحاني يگىلىگى ءۇشىن «ارحيۆ – 2025», « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى», «تۇركى الەمىنىڭ گەنەزيسى», « ۇلى دالانىڭ ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيى», «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى», «تاريحتىڭ كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسى» دەپ اتالاتىن پراكتيكالىق ماڭىزدى جوبالاردى ۇسىنعان.
راسىندا, تاريحىمىزعا قاراساق, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ونەرى ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق دالامىزدا دامىپ, الەمگە تارادى. اتتىڭ بابىن بىلگەن بابالارىمىز ساداق تارتۋ ءتاسىلىن جەر جۇزىنە ايگىلەدى. وسى ارقىلى كەڭ-بايتاق جەرىن ساقتاپ, ونى بىزدەرگە امانات ەتىپ قالدىردى.
يسلامداعى ادىلەتتى امىرشىلەردىڭ ءبىرى ومار ءال-حاتتاب (وعان اللا رازى بولسىن) پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): ء«وز بالالارىڭا ساداقتان وق اتۋدى, سۋدا ءجۇزۋدى جانە اتقا ءمىنۋدى ۇيرەتىڭدەر» – دەگەن ءحاديسىن جەتكىزگەن.
«يمانىم – جيعانىم», ء«تانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» – دەگەن تاعىلىمدى تۇجىرىمدى تۋ ەتكەن اتا-بابالارىمىز سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاندى. يسلام عۇلامالارىنىڭ: «اتقا ءمىنۋ, ساداق اتۋ, كۇرەس پەن جۇگىرۋ – سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ بىردەن-ءبىر داۋاسى» – دەگەن سوزىندە ۇلكەن ماعىنا جاتىر.
دەمەك, ءبىز ءوز ۇرپاعىمىزدىڭ جان ساۋلىعىمەن قوسا ءتان ساۋلىعىنا دا ءمان بەرۋىمىز ءتيىس. ءتانى ساۋ ادام قۇلشىلىقتى ءوز دارەجەسىندە ورىندايدى ءارى ساپالى ءبىلىم الىپ, قوعامعا پايداسىن تيگىزەتىن تۇلعاعا اينالادى.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا قازاق توپىراعىنان شىققان ءال-فارابي, ياساۋي, بەيبارىس, ءاز-تاۋكە, ابىلاي حان, كەنەسارى, اباي سىندى ءىرى تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەگى مەن ءومىرىن ناسيحاتتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. شىن مانىندە, اتالعان تۇلعالار – حالقىمىزدىڭ ەلىكتەۋگە تۇرارلىق ماقتانىشتارى. وسكەلەڭ جاستاردى وسىناۋ دانالارىمىزعا ەلىكتەپ ءوسىرۋ – ماڭىزدى ءىس. تەگى مەن تاريحىن, ءداستۇرى مەن سالتىن ۇمىتپاعان ۇرپاق سىرتتان كەلگەن تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ ارباۋىنا ەرمەيدى.
قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر قامتىلعان ەلباسىنىڭ بۇل جوباسى التى الاشتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ءبىر سەرپىلتتى. ال ەل يگىلىگىنە باعىتتالىپ وتىرعان جوبانىڭ ءبىر ۋىعىن كوتەرىسۋ – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ اسىل بورىشى.
اللا تاعالا «ھۋد» سۇرەسىنىڭ 61-اياتىندا:
«...ول سەندەردى جەردەن جاراتتى (ياعني, تاندەرىڭدى توپىراقتان جاراتىپ, جەردەن شىققان وسىمدىكتەرمەن ازىقتاندىردى) ءارى سول جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ, ونى كوركەيتۋلەرىڭدى قالادى» – دەگەن. دەمەك, ءوز ءومىرىمىزدى كوركەيتىپ, ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتىپ, قوعامنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ – بارشامىزدىڭ مىزعىماس مىندەتىمىز. اللا تاعالا حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن بەكەم ەتىپ, مەملەكەتىمىزدى وركەندەگەن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسقاي! ءامين!
سەرىكباي قاجى وراز,
قازاقستان ءمۇسىلماندارى دىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي
