تۇركىگە ورتاق قۇندىلىقتار عىلىم الەمىندە زەرتتەلىپ, تىڭ پىكىردە تياناقتالادى
ءتورت قۇبىلامىزدا نە بولىپ جاتىر دەپ كەيدە تورتكۇل دۇنيەگە قادالا قاراساڭ, جۇرتتار جەرىنە, ەلىنە قاراي قاۋىمداسىپ, ءارتۇرلى وداققا بىرىگىپ جاتقانىن اڭعاراسىڭ. بۇرىن شاشىراپ جۇرگەن تۇركى الەمى دە تۇگەل بولساق, بارىمىزدى كورسەتسەك, ءورىسى كەڭ, تامىرى تەرەڭ, ودان ءوسىپ شىققان الىپ ەمەن ەل ەكەنىمىزدى دايەكتەپ, ىرگەتاسى ەجەلگى داۋىرلەردە قالانعان وركەنيەتتەردى تانىتساق, ونى سوزبەن ەمەس, عىلىمي نەگىزدە زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزىپ بارىپ وزگەنىڭ كوزىن جەتكىزسەك دەيدى. وسىعان وراي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اشىلعان استاناداعى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شاكىر ىبىراەۆپەن جۇزدەسىپ, اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
ءتورت قۇبىلامىزدا نە بولىپ جاتىر دەپ كەيدە تورتكۇل دۇنيەگە قادالا قاراساڭ, جۇرتتار جەرىنە, ەلىنە قاراي قاۋىمداسىپ, ءارتۇرلى وداققا بىرىگىپ جاتقانىن اڭعاراسىڭ. بۇرىن شاشىراپ جۇرگەن تۇركى الەمى دە تۇگەل بولساق, بارىمىزدى كورسەتسەك, ءورىسى كەڭ, تامىرى تەرەڭ, ودان ءوسىپ شىققان الىپ ەمەن ەل ەكەنىمىزدى دايەكتەپ, ىرگەتاسى ەجەلگى داۋىرلەردە قالانعان وركەنيەتتەردى تانىتساق, ونى سوزبەن ەمەس, عىلىمي نەگىزدە زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزىپ بارىپ وزگەنىڭ كوزىن جەتكىزسەك دەيدى. وسىعان وراي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اشىلعان استاناداعى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شاكىر ىبىراەۆپەن جۇزدەسىپ, اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– شاكىر ىبىراي ۇلى, سىر-سۇحباتىمىز ناۋرىز مەرەكەسى تويلانىپ جاتقان تۇستا بولعاندىقتان, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بۇكىل تۇركى جۇرتىنا ورتاق ەكەنىن تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز, الار تاعىلىم از بولماس ەدى.
– بۇل قىستىڭ ىزعارى قايتىپ, كوكتەمنىڭ شۋاعى شاشىلىپ جەر-انا بۋسانعان كەزدەگى كەرەمەت كۇندەر عوي. ناۋرىز مەرەكەسى يۋنەسكو-نىڭ كۇنتىزبەسىنە كىرگەن حالىقارالىق دارەجەدەگى اتاۋلى كۇن بولىپ ەسەپتەلەدى. مەن ۇلىس كۇنىن تۇركىلىك, تۇركى جۇرتىن رۋحاني جاعىنان بىرىكتىرەتىن مەرەكە دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, تۇركى حالىقتارىنىڭ تەگى ءبىر, تاريحى ءبىر, ءتىلى ءبىر دەسەك, مەرەكەسى دە ورتاق بولۋى زاڭدى. تاعى ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتسەم, تۇركى حالىقتارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, كوبىندە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى اتالىپ وتىلەدى. سىبىردەگى, باتىستاعى تۇركى حالىقتارى دا جەتە ءمان بەرەدى. بىراق, بارلىق جەردە ناۋرىز دەپ اتالمايدى. كەيدە ءبىز ناۋرىزدى بۇل پارسى ءسوزى, مەرەكەنىڭ ءتۇپ-تامىرى پارسى جۇرتىندا جاتىر دەپ ويلايمىز. ءبىرقاتار عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, بۇل تەك قانا پارسىلارعا قاتىستى مەرەكە ەمەس ەكەن. پارسىلارعا قاتىسى جوق كەزدە دە تۇركىلەر بۇل مەرەكەنى اتاپ وتكەنى انىقتالىپ وتىر. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن مىسالدار كەلتىرەيىن. التاي حالىقتارى قىس پەن كوكتەم مەزگىلىنىڭ اۋىسۋىن جىلقىاياق دەيدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ۇعىمدا جىل اياعى, قىستىڭ كوكتەمگە ۇلاسۋى, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە اياق باسۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ءدال وسىنداي ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر سىبىردەگى تىۆا, حاكاستاردا دا بار. ساحالار ىسسىق دەپ اتايدى. ونى ولار قىس كەتىپ جاز كەلۋىمەن, بۇعان قوسا قىمىز مەرەكەسىمەن بايلانىستىرادى. تويلانۋىنا كەلسەك, كۇن تىزبەسى بويىنشا ايىرماشىلىقتار بايقالادى. ونداي ايىرماشىلىق وزگە ەلدەردى قويىپ, ءوز وتانىمىزدا دا كەزدەسەدى. مىسالى, «امال كەلدى, كورىسۋ» دەپ باتىس وڭىرىندە 14 ناۋرىز كۇنى مەرەكەنى باستاپ كەتەدى. بۇل كۇنگى ادامداردىڭ ءبىر بىرىنە دەگەن ءىلتيپاتى بولەك. ناۋرىزدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وسىندا جاتىر. كەرىسەتىن ەمەس, كەلىسەتىن كۇن. الىستى جاقىنداتىپ, تابىساتىن كۇن. ال ەلىمىز بويىنشا قالىپتاسقان كۇنتىزبەدە كورسەتىلگەندەي, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن 22 ناۋرىزدا جالپىحالىقتىق ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى سالتانات قۇرادى.
ناۋرىز دەگەن ءسوزدى يرانمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان ەلدەر قولدانادى. ونىڭ ءىشىندە وزبەك, ازەربايجان, قىرعىز, ءبىز دە بارمىز. ءبىرقاتار تۇركى حالىقتارى وزدەرىنىڭ اتاۋىمەن اتاپ وتەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, حالقىمىز بۇل كۇندى ناۋرىز دەپ تە, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەپ تە اتاي بەرەدى. بۇل دەگەنىڭىز بارلىق كۇندەردىڭ ىشىندەگى ەرەكشە كۇن, ۇلى كۇن دەگەندى بىلدىرەدى. شىندىعى دا سولاي. ناۋرىز جاڭا كۇننىڭ, جاڭا جىلدىڭ, جاڭا ۋاقىتتىڭ, تابيعات-انا مەيىرىن توگەتىن, العاشقى گۇل قاۋىز جاراتىن, اعاش بۇرشىك اتاتىن, دۇنيە مىڭ ءتۇرلى بوياۋعا بولەنەتىن مەزگىلدىڭ باستاۋى عوي.
– تۇركى حالىقتارىنا ورتاق دەگەن مەرەكە تۋرالى ماعلۇمات بەردىڭىز. ەندىگى اڭگىمەنىڭ جەلىسىن ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان تۇركى اكادەمياسىنا بۇرساق.
– بۇل تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن, ءدىنىن, قۇندىلىقتارىن زەرتتەيتىن حالىقارالىق دارەجەدەگى عىلىمي مەكەمە بولىپ سانالادى. اكادەميا تۇركى ءوركەنيەتى نەدەن باستالدى, قيلى-قيلى كەزەڭدەردەن قالاي ءوتتى, داۋىرلەۋ تۇسى مەن قۇلدىراعان كەزەڭدەرى, قازىرگى دامۋىنىڭ بەت-الىسى قالاي دەگەندى سارالاپ, بار مەن جوقتى تۇگەندەيدى. ونىڭ ىشىندە ورتاق مەرەكەمىز ناۋرىز دا بار. تورتكۇل دۇنيەنى مەكەن ەتكەن, وزگەلەرمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قىرىققا جۋىق ۇلكەندى-كىشىلى تۇركى حالىقتارى بار. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, تۇركىلەردىڭ ۇزىن سانى ءبىر دەرەكتە 200 ميلليون دەلىنسە, ەكىنشى ءبىر مالىمەتتە 250 ميلليونعا جەتكىزەدى.
– قالاي دەسەك تە بەرەكە-بىرلىككە ۇيىساق, از ەمەس ەكەنبىز.
– ارينە, از ەمەسپىز. وسى حالىقتىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا قاراساڭ, كيەلى مەكەن قيىر شىعىستان, وڭتۇستىك سىبىردەن باستاپ باتىس ەۋروپاعا دەيىنگى ۇلان-اسىر دالانى الىپ جاتىر. ءتاڭىرىم ءبىزدى جەردەن كەندە ەتپەگەن عوي. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق يدەياسىنا ارقاۋ بولعان ەۋرازيالىق كەڭىستىك قوي بۇل.
– ال ەندى ءتىلىمىز, مادەنيەتىمىز ءبىر دەپ ايتاتىن بولساق, ونى نەدەن كورىپ, قالاي دايەكتەۋگە بولادى؟
– مۇنداي سۇراقتىڭ جاۋابىن الىپ-قاشپا سوزبەن ەمەس, ناقتى عىلىمدا نەگىزدەلگەن دەرەككە دەن قويا وتىرىپ بەرۋىمىز كەرەك. وسىنى جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇشىن تۇركى اكادەمياسى قۇرىلىپ وتىر. بۇل دا تاۋەلسىز جۇرتىمىزدىڭ كوشباسشىلىق قىزمەتىن تاعى ءبىر دايەكتەدى. ءبىز قازاقستان, بولماسا قازاقتىڭ شىعۋ تاريحى عانا ەمەس, بۇكىل تۇركىلىك رۋحانياتتىڭ تۇتاستىعىن زەردەلەۋمەن قاتار, ۇيلەستىرىپ وتىرامىز. مۇنى وتانىمىزدىڭ الەمدىك ۇلتارالىق ينتەگراتسياعا ءۇن قوسىپ وتىرعانىن بايقاتاتىن قۇبىلىس دەپ باعالاۋعا دا بولادى.
وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ويعا سالا كەتسەم دەيمىن. بۇرىن دا تۇركىنى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەگەن ورگان بولعان. ونىڭ ورتالىعى ماسكەۋدە ەدى. ول كەڭەس تۇركولوگتارىنىڭ كوميتەتى دەپ اتالدى. ول بەلگىلى دارەجەدە ءبىراز جۇمىستار اتقاردى. بىراق يدەولوگيالىق ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بولعاندىقتان, تەك تۇركى الەمىندەگى تىلدىك جاقىندىقتاردى, تاسقا قاشالىپ جازىلعان جازۋلاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, ورتا عاسىرداعى كەيبىر جازبا ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋمەن شەكتەلدى.
ءبىز قولعا العان تاعى ءبىر ماسەلە, حالىقارالىق تالاپقا سايكەس كەلەتىن تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى تەرمينولوگيانى جۇيەلەۋ ءىسى ەدى. ءبىز تەرميندەرىمىزدى ءوزىمىزدىڭ ءتول سوزىمىزدەن وربىتەمىز. باسقا تىلدەن دە, كوبىندە ورىس تىلىنەن الىپ قولدانامىز. وزبەك, ازەربايجان كوپ جاعدايدا پارسى, اراب تىلدەرىنە سۇيەنەدى. تۇرىكتەر بولسا باتىس ەۋروپادان سىڭىرۋدە. ەگەر وسى تەرمين جاساۋ, قابىلداۋ ءىسىن ءبىر ىزگە تۇسىرسەك, ءبىر-ءبىرىمىزدى ەركىن ۇعىنۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. بۇل كۇندەرى وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ جولىندا جۇمىستار اتقارىلۋدا. ارنايى جوبانىڭ اياسىندا ءوز وقىمىستىلارىمىزبەن بىرگە تۇركيانىڭ, ازەربايجاننىڭ, وزبەكستاننىڭ, تاعى باس ەلدەردىڭ عالىمدارى ەڭبەك ەتۋ ۇستىندە. بۇل بوتەن ءتىلدىڭ كومەگىنە سۇيەنبەي, ءوزارا ءتۇسىنىسۋىمىزگە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. مۇنداي يگىلىكتى شەشۋ ءۇشىن بارىمىزگە ورتاق وقۋ-ءادىستەمەلىك قۇرالدارىن دايىنداۋ بولسا, مۇنى دا جان-جاقتى ويلاستىرۋدامىز. ەگەر اكادەميادا قىپشاق, قارلۇع, وعىز توبىنا جاتاتىن تىلدەردەن تۇركولوگتار دايىنداساق, كوڭىلدە جۇرگەن كوپ تۇيتكىل شەشىمىن تابادى. مۇنى دا بولاشاقتا ىسكە اسىرۋ نيەتى بار. ارينە, ماماندى بوس سوزبەن دايىنداي المايسىڭ. وعان وقۋ-ادىستەمەمەن قاتار, وقۋلىق تا قاجەت. ءبىز جوعارىدا ايتقان تىلدەر توبىنا كەرەك كىتاپتاردىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقانىمىزدى دا ايتا كەتسەم, ارتىق بولا قويماس.
– تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-تامىرى ءبىر دەگەنگە كۇمان كەلتىرەتىندەر بار ەكەنى بەلگىلى. بۇعان ءسىزدىڭ ايتار دالەلىڭىز قانداي؟
– ونداي پىكىرلەردىڭ بارى راس. سانكت-پەتەربۋرگتە تۇراتىن تاريحشى س.كلياشتورنىي تۇركى حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگى ءبىر ەمەس دەيدى. بۇلار ءار جاقتان قۇرالعان ەتنوستار. ارالاس-قۇرالاس تىرشىلىكتەرىمەن ءبىر-بىرىنە اسەر ەتۋى ارقىلى تىلدىك جاعىنان جاقىنداسىپ كەتكەن دەگەن ءۋاجىن العا تارتادى. ال تۇركىتانۋشى عالىمدار ەجەلدەن ءتۇپ-تامىرىمىز ءبىر دەپ, وزدەرىنىڭ زەرتتەۋىندەگى تاريحي دەرەكتەردى العا تارتادى. بۇل ەكى دەرەككە دە جاۋاپتى تەك شىنايى عىلىم عانا بەرە الادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى تەگى ءبىر دەگەندى ءبىز مىنانداي جۇيەلەرگە ءبولىپ زەرتتەي باستادىق. بىرىنشىدەن, تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق تاريحي قاي كەزدەن باستالادى, ەكىنشى, ءوز الدىنا حالىق, مەملەكەت بولىپ تارالىپ كەتكەنگە دەيىنگى جۇيەسى, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىنىڭ, ءبىتىم-بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋى, تاعى باسقا. وسىنىڭ بارىنە تۇركى اكادەمياسى مۇرىندىق بولىپ, دۇنيە جۇزىندەگى تۇركى حالىقتارىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەدەن وتكىزىپ, ءتۇيىنىن ورتاق تاريح جازۋعا پايدالانۋ. مۇنى ارتىق-كەم جىبەرمەي, عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەي الساق, ءبىر كەزدەگى پىشاقتىڭ قىرىنداي دەگەن تاريحىمىز توم-توم بولىپ جارىق كورەرى انىق. ال ونى الەمگە تانىتا وتىرىپ, ءوزىمىز دە ءبىلۋ, اسىرەسە جاس ۇرپاق ءبىلىم الاتىن مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدى جۇزەگە اسىرساق, ەل الدىنداعى پارىزىمىز وتەلەر ەدى.
– تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ, تۇركى الەمىنىڭ وتكەن زاماندارداعى كەمەل تاريحى وسىلاي زەرتتەلە بەرەتىنى بەلگىلى. ال بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس قالاي ءجۇرۋى كەرەك دەگەن سۇراققا ايتار ءتۇيىنىڭىز قانداي؟
– بۇعان مەن ەكونوميكالىق, ساياسي, ءدىني احۋالدى دا قوسار ەدىم. ءبارى دە تۇركى اكادەمياسىنىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى ىستەر. قازىرگى ينتەگراتسيالىق بايلانىستار قانداي, قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە مە, الەمدىك جاھاندانۋعا قوسار ۇلەسىمىز نەندەي دەگەن سۇراق ءار كەز الدىمىزدان شىعىپ كەلەدى. بۇل تاۋەلسىزدىگىن جاڭادان العان ەلدەر ءۇشىن ايتارلىقتاي سىن بولىپ تۇرعانىن دا جاسىرا الماساق كەرەك. وسى ارادا دەندەپ كەلە جاتقان جاھاندانۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى الەمدەگى حالىقتاردىڭ ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسى, ءدىنى, ءتىلى, تاعىسىن تاعىلار ءبىر قازاندا قايناپ, جەكە ۇلتتاردى جاقىنداستىرىپ, سول ارقىلى ءوزىندىك ەرەكشەلىگىن ازايتىپ, ادامزاتتىق ورتاق جۇيەگە ءتۇسىرۋ ەكەنى ءمالىم. بۇعان ءبىر جاعىنان كەلىسۋگە بولار, ايتسە دە ءبارىبىر سول جاھاندانۋ داۋىرىنە ەنگەن كەزىمىزدە كيىم كيۋ, تاماق ءىشۋ, سالەمدەسۋ, ىزەت, ينابات, قۇرمەت قاي ەلدىڭ ەتيكاسىندا ىسكە اسادى. ەۋروپاداعى تسەنتريستىك عالىمداردىڭ نيەتىنە قاراساڭىز, ولار باتىس ەۋروپا, ودان ءارى اقش مادەنيەتىنە يكەمدەگىسى كەلەدى.
– ءبىز سول جاھاندانۋعا ءوز وركەنيەتىمىزبەن, ەرەكشەلىگىمىزبەن كىرە الامىز با؟
– البەتتە, كىرە الامىز. بىراق قازاق, وزبەك, قىرعىز بولىپ شاشىراساق, كىرۋ بىلاي تۇرسىن, جۇتىلىپ كەتۋىمىز مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ءتۇبىمىز ءبىر دەيتىن تۇركىلىك وركەنيەتپەن بارساق, توتەپ بەرە الامىز. الەمدىك ۇدەرىستەرگە كىرۋ ءۇشىن تۇركىلىك وركەنيەت دەگەن ۇعىمدى عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەپ, ورنىقتىرۋىمىز كەرەك. بۇل جولداعى ىزدەنىستى تۇركى حالىقتارىنىڭ وتكەنى عانا ەمەس, بۇگىنگى بولمىسىمەن دە ۇشتاستىرۋىمىز قاجەت. ايتالىق, تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا ساياسي-مادەني بايلانىستار ءجۇرىپ جاتىر. بىرقاتار باعىتتا كوڭىل كونشيتىن قارىم-قاتىناستار بار. دەگەنمەن, كەيبىر ماسەلەدە ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تانۋ, جاقىنداسۋ, مادەني مۇرالاردى يگەرۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتاتىنىن مويىنداعانىمىز دا ءجون. سونى الدىن الا بىلگەندىكتەن بولار, الماتىدا وتكەن سوڭعى تۇركى حالىقتارىنىڭ سامميتىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەلى ۇسىنىستار ايتتى. سول القالى جيىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ مۇراسىن, ۇلى تۇلعالارىن تانىتاتىن انتولوگيالار, ورتاق مادەنيەتىن, بۇگىنگى بارىس-كەلىسىن, ەكونوميكالىق احۋالىن ناسيحاتتايتىن الماناحتار شىعارۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى. بۇل تاپسىرمانى قازىر ءبىز ورىنداۋ ۇستىندەمىز. الداعى ۋاقىتتا قىرعىزستاندا وتەتىن تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ سامميتىنە الگى انتولوگيانى, الماناحتى تارتۋ ەتۋ جولىنداعى جۇمىستار قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.
– شاكىر ىبىراي ۇلى, قازاق ەلىندە ءتىل تۋرالى ايتقاندا جەتە ەسكەرىلمەيتىن ءبىر ماسەلە بار سەكىلدى. ول قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر تەك قازاق ۇلتى, ونىڭ دا ءبارى ەمەس, بۇعان قوسا ءبىرلى-ەكىلى وزگە ەتنوس وكىلدەرى دەگەن سوزگە ءسىز قوسىلاسىز با؟
– مەن بۇعان قوسىلا قويمايمىن. ءىس جۇزىندە قازاق ەلىندە تۇراتىن ۇلكەندى-كىشى ەتنوس وكىلدەرى بار. ولاردىڭ مادەني ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەتتىك ءتىل بويىنشا كورسەتكىشتى ايتقاندا, نەگە ەكەنىن قايدام, تۇركى تەكتەستەر ورىس ءتىلدىلەردىڭ قاتارىنا ىسىرىلادى. شىندىعىنا كەلگەندە, بۇلاردىڭ كوبى ءوز ۇيىندە ءوز تىلىندە سويلەيدى. ءبىرازىنىڭ ۇلتتىق مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى. سوندا ولار نەگە ورىس تىلدىلەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋى كەرەك؟ مەنىڭ ۇعىمىمدا بۇلار تۇركى تىلىندە ءسويلەيدى. دەمەك, ولارمەن پىكىرلەسكەندە, ناقتىلاي تۇسسەم, تاتارمەن, باشقۇرتپەن, قىرعىزبەن جانە باسقالارمەن جۇزبە-ءجۇز كەلگەندە ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنە الامىز. ولاي بولسا, بۇل تۇركى تەكتەس باۋىرلار ورىس تىلدىلەردىڭ ەمەس, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك ءتىلدە سويلەيتىندەردىڭ قاتارىنان ورىن الۋى ءتيىس. بۇل ءماسەلەنىڭ ءبىر جاعى دەسەك, ەكىنشى جاعى ولار ءۇشىن قازاق ءتىلىن يگەرۋ, سويلەۋ ونشا قيىندىق كەلتىرمەيدى. اعىلشىن, نەمىس ءتىلىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك تىلدە ءسويلەپ كەتۋ تۇركى باۋىرلار ءۇشىن الدەقايدا قولايلى.
– اكادەميانىڭ ىشىنەن سالالىق ينستيتۋتتار قۇرۋ ماسەلەسى ويلاستىرىلعان با؟
– نارىق زامانىندا ءىستىڭ تەتىگى اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى. ءبىزدىڭ اكادەميانى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, عىلىم جايىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن باقىتجان جۇماعۇلوۆ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەرەكشە قامقورلىققا الىپ, قارجىلاي كومەكتى جوسپار-جوباعا ساي جەتكىلىكتى ءبولىپ وتىر. رۋحاني قۇندىلىق دەگەندە سەرگەك ازامات اكادەميانى جەكە باسپانالى ەتۋ جايىن دا ءدال قازىر جان-جاقتى ويلاستىرۋ ۇستىندە. ال سۇراققا كەلەر بولساق, اكادەميانىڭ حالىقارالىق مارتەبەسى ورنىعا كەلە, كىشىگىرىم ينستيتۋتتار اشىلۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى, ورتا عاسىرداعى, قازىرگى داۋىردەگى تىلدىك جۇيەسى دەگەن تاقىرىپتىڭ ءوزى ءبىر ينستيتۋتقا جۇك بولادى. سول سەكىلدى بولاشاقتا ەتنولوگيا, ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا, تاريح, ساياسات, ءدىن, مادەنيەت, ءتىل, ءسوز ونەرى, ياعني جوعارىدا ايتقان ميلليونداعان ادامداردان تۇراتىن 40-تان اسا ۇلتتى زەرتتەيتىن ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەيدى دەگەن سەنىمدەمىن. مىسالى, ادەبيەتتى الايىق, جاقىن اراعا دەيىن قىرعىزدار ءحىح عاسىرمەن شەكتەلسە, ەندى ورتا عاسىرلارعا باردى. وزبەك پەن ازەربايجاندار ادەبيەتىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىىى-ءىV عاسىرداعى اۆەستادان باستايدى. قازاق كونە تۇركى داۋىرىنەن تابان تىرەيدى. وسىنىڭ ءبارى بىزگە جۇكتەلگەن ەلەۋلى ەنشى.
– ءتۇبىمىز ءبىر تۇركى حالىقتارى جاقىنداسۋى, اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرۋى, ءتىلىن, ءدىلىن زەرتتەۋى, وزگە دە ۇمتىلىستار سوڭى نەگە اكەلەدى, سوڭى قالاي بولادى, ۇستەمدىككە ۇمتىلۋشى جاق شىعىپ جۇرمەي مە دەگەن ءبىر سۇراقتى العا تارتساق, ءسىز نە دەپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ءبىراز پىكىرلەردە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبارىن ءبىر ورتاعا توپتاستىرىپ, سودان ءبىر مەملەكەت, ءبىر ءتىل جاساۋ كەرەك دەيدى. بۇل مۇمكىن ەمەس نارسە. سەبەبى, كىشى ازيادا جاتقان تۇركيا, ازەربايجان, سىبىردەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنا كوز جىبەرىپ كورىڭىزشى. وسىنشا الشاق جاتقان ەلدەر قالايشا ءبىر ءتىلدى مەملەكەت بولا الادى. ءبىر زاماندارى ونداي يدەيالار ايتىلعان. ولار سىنعا ۇشىراعان. بۇل ەشقاشان دا بولمايدى. بىراق تۇركى مەملەكەتتەرى الدا ايتقانىمداي, الەمدىك كەڭىستىكتە رۋحاني تۇرعىدا جاقىن بولسا, ءبىرىن-ءبىرى قولداپ ءتۇسىنىسسە, مادەنيەتتەرىن جاقىنداتۋعا ارەكەت ەتسە, جاھاندانۋ كەزىندە قادامىن نىق باساتىن بولادى. وسى ارقىلى ءوز وركەنيەتىن ساقتاي وتىرىپ, الىس-بەرىس ينتەگراتسيا دا ماقساتىنا جەتەدى.
– اكادەميا وسى كەزگە دەيىن نە ءبىتىردى دەگەنگە كەلسەك, قانداي مىسالداردى العا تارتار ەدىڭىز؟
– وتكەن جىلداردىڭ ناتيجەسىنە كەلسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپ 24 عىلىمي ەڭبەك جاريالادىق. بۇل كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋىنە دۇنيە جۇزىندەگى اتاقتى تۇركولوگتاردان قۇرىلعان رەداكتسيا القاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ ءتوراعالىعىمەن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ماسەلەن, «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق يدەياسى جانە تۇركى كەڭىستىگى» دەگەن ەڭبەكتى الساق, اتى ايتىپ تۇرعانداي مۇندا عالامدىق ماسەلە ءسوز بولادى. كىتاپ اۆتورلارى تۇركيانىڭ, ازەربايجاننىڭ, قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ بەلگىلى عالىمدارى. ولار ەۋرازيا كەڭىستىگى دەپ ايتىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ يدەياسىن عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى تالداپ, تۇركى كەڭىستىگىنىڭ ورنىن, ەرەكشەلىگىن پايىمدايدى. ال «ءتۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى» دەگەن كىتاپتىڭ ءبىرىنشى تومىندا ەرتە داۋىردەن باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى ارالىقتاعى تۇركى جۇرتىنىڭ كوشباسشى تۇلعالارى باياندالعان. سول سەكىلدى اۆتورلارى ءارتۇرلى مەملەكەتتەردەن قۇرالعان «تۇرىك, سلاۆيان بايلانىستارى» دەگەن تولىمدى ەڭبەكتە ورتاق كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ءتىلى, مادەنيەتى ءسوز بولادى.
– وسى جىلعا ارناعان قانداي جوبا-جوسپارلارىڭىز بار؟
– قازىر قولعا الىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرىن ايتار بولسام, ول تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىن قامتيتىن كوپ سالالى ەڭبەك دەر ەدىم. بۇل كىتاپتا تۇركى حالىقتارىنىڭ بۇگىنگى ساياسي, مادەني, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى, ءدىني ماسەلەسى, جاھاندانۋ داۋىرىندەگى تىلدىك احۋالى جان-جاقتى تالدانادى. جالپى, بيىل 15 كىتاپ شىعارامىز دەپ وتىرمىز. ءبارى الدىن الا جوبالانعان. اۆتورلارى دا ساقاداي-ساي. قولدا دايىن تۇرعان ەڭبەكتەر دە بارشىلىق. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, بىرتە-بىرتە حالىقارالىق ءمارتەبەگە يە بولادى دەپ وتىرعان اكادەميانىڭ بۇگىنگى جۇمىسىن وسىلاي دەسەك, كەلەشەكتە اتقاراتىن ىستەرى دە ۇشان-تەڭىز. مەن ونىڭ ءبارىن بۇل ارادا تىزبەلەي بەرمەي, كەزى كەلگەندە ناتيجەسىن وسىنداي ءاڭگىمە كەزىندە جۇرتقا جەتكىزسەم دەگەن ويدامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
