21 ناۋرىز، 2012

سان قىرلى قيراباەۆ

681 رەت كورسەتىلدى

سان قىرلى قيراباەۆ

ءبىلىم سالاسىنا، ادەبي-مادەني جانە عىلىمي ورتاعا تانىمال سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆ – بۇگىندە ەل اقساقالى، ادەبيەتتانۋ ابىزى دارەجەسىنە جەتكەن تۇلعا.

ادەبيەت، مادەنيەت جانە ءبىلىم سالاسى ماماندارى ءۇشىن «اكادەميك قيراباەۆ» اتانعان ابزال ازاماتتىڭ كەمى الپىس بەس جىلدان اساتىن شىعارماشىلىق ءداۋىرى ۇلتىمەن بىرگە جاساپ، حالقىنىڭ رۋحاني تاعدىرىمەن بىرگە ءورىلىپ كەلەدى دەسەك جاڭىلىسپايمىز.

 

ءبىلىم سالاسىنا، ادەبي-مادەني جانە عىلىمي ورتاعا تانىمال سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆ – بۇگىندە ەل اقساقالى، ادەبيەتتانۋ ابىزى دارەجەسىنە جەتكەن تۇلعا.

ادەبيەت، مادەنيەت جانە ءبىلىم سالاسى ماماندارى ءۇشىن «اكادەميك قيراباەۆ» اتانعان ابزال ازاماتتىڭ كەمى الپىس بەس جىلدان اساتىن شىعارماشىلىق ءداۋىرى ۇلتىمەن بىرگە جاساپ، حالقىنىڭ رۋحاني تاعدىرىمەن بىرگە ءورىلىپ كەلەدى دەسەك جاڭىلىسپايمىز.

سەرىك قيراباەۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قارت قازپي-ءدىڭ ەسكى عيماراتى مەن سىقىرلاعان پارتالارى ەلەستەيتىن ءتاتتى تۇسىمىزدە ول كىسىنى «اعاي!» دەپ اعالاساق تا، وڭىمىزدە «اكادەميك قيراباەۆ» دەپ ماقتاناتىنىمىز راس.

قازىر عىلىم تالابىنىڭ قيۋى قاشتى ما، الدە ادامداردىڭ ءبىلىمي تالعامى السىرەدى مە، ايتەۋىر «مارتەبەلى اكادەميا» دەگەندى دە، «قر ۇعا» دەگەندى دە ۇمىتا باستاعاندايمىز. قاراپايىم شە­نەۋ­نىك پەن PhD ۇمىتكەرلەرىنە تۇسىنىكتى بولسىن، ءبىزدىڭ سەرىك اعاي – قانىش ساتباەۆ قۇرعان اكادەميانىڭ اكادەميگى. قر ۇعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسى. ياعني، عىلىم­نىڭ تاسى ورگە دوڭگەلەگەن كەزەڭ اكادە­مياسىنىڭ مۇشەسى.

اسىلى، اكادەميك س.قيراباەۆ – با­قىت­تى عالىم. ويتكەنى، ول قيىندىقتى دا، قيىندىقتان ساباق العان كەزەڭدى دە، سول ساباقتىڭ كەڭەس زامانى مەن تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى قىزىعىن دا، شىجىعىن دا كوردى جانە كورىپ كەلەدى. عالىم وسى ۇدە­رىستىڭ ءبارىن ادەبيەت اياسىندا قاراس­تى­را­دى. «ادەبيەت – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءبىر سا­لاسى. ونىڭ دامۋى ۇلتتىڭ تىلىمەن، دىلىمەن، ۇعىم-تۇسىنىگىمەن، پاراساتىمەن، دۇنيەتانىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىنىڭ ءبارى كوركەم تۋىندى ارقىلى كورىنىپ، حالىقتىڭ ساناسىنا سىڭگەن، ونىڭ رۋحاني ءومىرىن قالىپتاستىرعان. ادەبيەت تۋرالى عىلىم كوركەم ادەبيەتتىڭ وسى جولداعى ىزدەنىسىن، ويلاۋ مەن بەينەلەۋدىڭ جولدارىن جيناقتايدى، قورىتىندىلاي­دى»، دەيدى عالىم.

كەيدە «XX عاسىر ادەبيەتى مەن ادە­بيەتتانۋى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟» دەگەن سۇراق قويىلا قالسا، وعان: «اتالعان عا­سىر تالانتى تەرەڭ، قابىلەتى ەرەن اقىن-جازۋشىلاردى شىعارىپ قانا قويماي، كور­كەمونەردى تۇپتەپ زەرتتەي العان ادە­بيەتشىلەردى دۇنيەگە اكەلدى» دەپ جاۋاپ قايىرىپ جاتامىز. ادەبيەت – ارعى عا­سىر­لاردان جەتكەن ءسوز بولسا، ادەبيەتشى – سول عاسىردىڭ ءسوزى. ۇلت رۋحانياتىندا ادە­بيەتتى جەكە-دارا زەرتتەۋ نىساناسى ەتىپ قاراستىرۋ XX عاسىردىڭ باسىنان ءا.بوكەيحان مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى باس­تا­عان الاش تۇلعالارىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقا­سىندا عىلىم ارناسىنا ءتۇستى. ونىڭ بۋىنى بەكي باستاعان كەزى – 20-جىلدار بولسا، قاز-قاز تۇرىپ، العا ادىمداعان شاعى – 50-60 جىلدار. ۇلت پەشەنەسىنە جازىلعان تاعدىر سولاي بولعان شىعار، ادەبيەت زەرت­تەۋدى عىلىم ارناسىنا تۇسىرگەن الاش زيالىلارىنىڭ ءبارى دەرلىك 30-جىلدارى توتاليتاريزم قۇربانى بوپ كەتە باردى. ال بۇل سالانى قالىپتاستىرعان ولاردان كەيىنگى ەكى بۋىنعا اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيە جاعدايىندا جۇمىس جاساۋ وڭايعا ءتۇس­پە­دى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعىلارىنىڭ بالالىق شاعى – قازاقتى جاپپاي قىرعان اشار­شى­لىق جىلدارىنا، ءجاسوسپىرىم-بوزبالا كەزى – فاشيزمگە قارسى سوعىس ۋاقىتىنا تۋرا كەلدى. ياعني، ولار بالالىق بال داۋرە­نى­مەن، قامسىز بوزبالا شاعىمەن امالسىز ەرتە قوشتاستى. بۇلاردى ەڭبەك ەرتە ەسەيتتى. سوندىقتان دا وسى تولقىن «رۋ­حا­نياتتىڭ ەڭبەكتورىسى» دەگەن تەڭەۋگە ابدەن لايىق.

قازىردە اعا بۋىن اتالىپ وتىرعان ولاردى بۇگىنگى ورتا بۋىن «جيىرما جەتى­نىڭ ارداقتارى» دەپ اتايدى. بۇل – «ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز جيىرما جەتىنشى جىلى تۋعان تالانتتى ادەبيەتشىلەر» دەگەن ءسوز. وسى بۋىننىڭ كوشباسىنداعى ازامات­تار­دىڭ بىرەگەيى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ەكەنى جۇرتقا ءمالىم.

رۋحانيات ەڭبەكتورىلارىنىڭ ادە­بيەت­تانۋ الەمىنە الىپ كەلگەن نە جاعداي ەدى؟ تاريحقا ءسال-ءپال ۇڭىلەيىك. 1956 جىلى وتكەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ XX سەزىنەن سوڭ «ۇلت رۋحىنا ءۇڭىلۋدى» تىيعان قاتاڭ جاعداي ءبىرشاما تۇزۋلەندى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، ونداعان جىلدار بويى تۋعان توپىراعىنان كۇشپەن، زور­لىق­پەن الاستاتىلعان زيالىلار ەلگە ورالا باستادى. ادەبيەتتە سونى سەرپىن، ەرەكشە اياقالىس بىردەن كوزگە شالىندى. 30-جىلدارى تىپتەن ايتۋعا مۇمكىن ەمەس رۋ­حانياتتاعى تىلسىم قۇبىلىستار شەتى­نەن ءسوز ەتىلە باستادى. ادەبيەت پەن مادە­نيەتتەگى «اقتاڭداقتار» بىرتىندەپ قايتا باعاسىن الىپ، حالىق يگىلىگىنە اينالىپ جاتتى. بىراق بۇل ۇدەرىس تىم باياۋ، قور­عان­شاقتاپ ءجۇردى. كوممۋنيستىك يەرار­حيا­نىڭ ەڭ جوعارى باسپالداعىنداعىلار ي.­ۆ.ستا­لين قازاسىنان سوڭ جەكە باسقا تابىنۋ­شى­لىقتى، ورىنسىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى سىن نىساناسىنا العانمەن، توتا­ليتاريزمنىڭ بەت-پەردەسىن اشۋ باعى­تىن­داعى جۇمىس­تاردى دايەكتى جۇرگىزۋگە كەي­بىرىنىڭ باتىلى، قايسىبىرىنىڭ ازاماتتىعى جەتپەدى.

الايدا، ادەبيەتىمىز بۇل جىلدارى سولاقايلىققا ۇرىنباي، اسىرە ساياسيلانباي، كوركەمدىك قۋاتى ايرىقشالانىپ، بەل-بەلەستەرگە كوتەرىلدى. ادەبيەتتانۋ مەن سىنىمىز دا تولىسىپ، جۇيەلەنە ءتۇستى. «قازاق سوۆەت ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەركى» مەن 6 كىتاپتان تۇراتىن 3 تومدىق «قازاق ادە­بيەتى تاريحى» جازىلىپ، ادەبيەتكە ىنتىزار قالىڭ قاۋىمعا ۇسى­نىلدى. ادەبيەت­شىلەر ادەبي ۇدەرىستىڭ وتكەنى مەن قازىرى جايىندا مونوگرافيالار، ىرگەلى زەرتتەۋلەر جازا باستادى. بۇل ەڭبەكتەر بۇرىندارى جازىلعان ماقالا-زەرتتەۋلەردەن عىلىمي­لىعىمەن، ناقتى­لى­عىمەن، دايەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ادەبيەتتانۋ ءبىلىمدى، سىندارلى پىكىرلى جاس زەرتتەۋشىلەرمەن تولىقتى. سول جاڭا تولقىن ادەبيەت تۋرالى شىن سويلەي الدى. 50-جىلدارى ساياسي ايىپ تا­عى­لىپ، قۋ­عىن­دالعان مۇحتار اۋەزوۆ، قا­جىم جۇما­ليەۆ سىندى قالامگەرلەر سونى ويلى ادەبيەتشىلەرگە كوشباسشى بولدى.

1955 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان جا­زۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ II پلە­نۋ­مىندا ادەبيەتشى ايقىن نۇرقاتوۆ «جاس سىنشىلار مەن ادەبيەت زەرتتەۋ­شى­لەردىڭ ەڭبەگى» اتتى بايانداما وقىپ، وندا قازاق سىنشىلارىن ادەبيەتتىڭ تەورياسى مەن مەتودولوگياسىن تىڭعىلىقتى مەڭ­گەرىپ، قالامگەرلەردىڭ، شىعارمالاردىڭ جەكە-دارا ەرەكشەلىكتەرىن، ارتىق-كەم­شىلىگىن ءدوپ تاۋىپ، شىنايى، بەيساياسي تۇرعىدا زەرتتەۋگە شاقىردى.

جەكە باسقا تابىنۋشىلىق اشكەرە­لەن­گەننەن كەيىنگى ۋاقىتتاعى ادەبيەت­تانۋ مەن سىننىڭ بارىسى ءسوز ەتىلە قال­عاندا، الدى سول شاقتا 30 جاستاعى تالانتتى ادەبيەتشى ءھام سىنشى جاستار لەگىنە قاراپ «جاڭا تولقىن كەلدى» دەپ تۇجىرىمدايمىز. بۇل تولقىن – كەشەگى قالامگەر اعالارىنىڭ جازىقسىز قۇربان بولعانىن بىلگەن، وزدەرى دە ەپتەپ سايا­ساتتىڭ سودىرلىعىن كورگەن، ادەبيەت­تانۋ­دىڭ اقساپ جاتقان تۇستارىن اڭعارعان جاس­تار ەدى. ولاردىڭ لەك-لەگىمەن ادەبيەت­تا­نۋعا كەلۋىنە، ءبىر جاعىنان، حالىقتىڭ رۋحاني ورلەۋى مەن سەرپىلۋى سەبەپشى بولدى.

جاڭا تولقىننىڭ تالانتتى وكىلدەرى رەتىندە سەرىك قيراباەۆ، ايقىن نۇر­قا­توۆ، قالجان نۇرماحانوۆ، مىرزابەك ءدۇي­سەنوۆ، ءمۇسىلىم بازارباەۆ، زەينوللا قابدولوۆ، راحمانقۇل بەردىباەۆ، تۇر­سىنبەك كاكىشەۆ، زاكي احمەتوۆ، سەيدىلدا ورداليەۆ، بالامەر ساحاريەۆ، بەكمۇرات ۋاقاتوۆ، ءانۋار دەربىسالين، نىعىمەت عابدۋللين، تەمىر­بەك قوجاكەەۆ، ءابدىل­حاميت نارىمبەتوۆ، كوبەي سەيداحانوۆ، تۇرلىبەك سىدىقوۆ، شەريازدان ەلەۋكەنوۆ، ءشامشيابانۋ ءسات­باەۆا، ۇشكىلتاي سۋبحانبەردينا سىندى جاستار شىعار­ما­شىلىعى ايقىن كورىنىپ، حالىققا تانىلا باستالدى.

وتىزىندا ادەبيەتتانۋدىڭ ورداسىن بۇزباي قابىرعاسىن قاتايتۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن سەرىك قيراباەۆ جىلىمىق جىلدارى ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋ مەن تۇسىنداعى ادەبي ۇدەرىسكە سىن جازۋدى قاتار الىپ ءجۇردى. عالىم ادەبيەت تاريحىنا اعارتۋشى قالامگەر سپانديار كوبەەۆتىڭ ەسىمىن كىرگىزىپ، 1958 جىلى ول جونىندە مونوگرافيا جاريالادى. سىنشى ادەبي ۇدەرىسكە ءجىتى قاراپ، عابيدەن مۇستافين مەن مۇقان يمانجانوۆتىڭ قالامگەرلىك قابىلەت-قارىمىن انىقتادى. 1956 جىلى «عابيدەن مۇستافين» اتتى سىني-عۇمىرنامالىق الىپتەمەسى جارىق كوردى. ال 1959 جىلى ول مۇقان يمان­جانوۆتىڭ شىعارمالارىن جيناستىرىپ، العىسوز جازىپ جاريالادى. 1960 جىلى سىنشىنىڭ «ورلەۋ جولىندا» اتتى جي­ناعى جارىق كوردى. عالىمنىڭ بۇل جىل­دارداعى زەرتتەۋىنىڭ ءبىر بولىگى س.سەيفۋللين شىعارماشىلىعىمەن بايلانىستى. زەرتتەۋشىنىڭ 1962 جىلى «ساكەن سەيفۋللين» اتتى مونوگرافياسى باسىلىپ شىقتى. سەرىك سمايىل ۇلى وسى كە­زەڭ­دە ورتا مەكتەپتىڭ 9 جانە 10-سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋ­لى­عىن جازۋعا دا اتسالىستى. بۇل شاقتى اكا­دەميك بىلاي دەپ ەسكە الادى: «50-جىل­داردىڭ باسىندا قازاقستاندى «ۇلتشىلدىقپەن كۇرەس» ناۋقانى بيلەدى. مەكتەپ وقۋلىق­تارىنان «قاتەلەر» تاۋىپ، قاجىم، ەسماعامبەت سىندى اعالارى­مىز­دى ۇستاپ اكەتتى. مەكتەپ وقۋلىقسىز قال­دى. سول كەزدە وقۋ مينيسترلىگى مەنى، ءمۇسىلىمدى، اي­قىندى، زەينوللانى جيناپ الىپ، وقۋلىق جازدىردى. كەيىن قاجە­كەڭ­دەر ايداۋدان كەلدى. ول كىسىنى اۆتور­لار­دىڭ ءبىرى رەتىندە قالدىرعانىمدا، قارسى بولعاندار كەزدەستى. مەن دالەلدەپ اتىن قالدىرۋعا سەبەپشى بولدىم. ءسويتىپ ءوزى دۇنيەدەن وتسە دە، وقۋلىقتارداعى اتى جاڭا وقۋلىق اۆتورلارى شىققانشا تۇسكەن جوق».

عالىم سونىمەن بىرگە، جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنت­تەرىنە ارناپ «XX عاسىر باسىنداعى قازاق ادە­بيەتى» (ب.كەنجەباي ۇلىمەن ءبىرى­گىپ)، «كەڭەس داۋىرىندەگى ادەبيەت» اتتى وقۋلىق تا جازدى. پروفەسسور س.قيراباەۆتىڭ وقۋلى­عى­نان سان مىڭ­داعان قازاق شاكىرتتەرى ادە­بيەت پەن ادەبيەتتانۋدىڭ الىپپەسىن ۇيرەندى.

جالپى، اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ ۇستازدارىنا دەگەن قۇرمەتى، نيەتى ءبارى­مىز­گە ۇلگى. مىسالى، ول اكادەميك ق.جۇ­ماليەۆتى «ىركەرى بولمايتىن، بارىن ءشا­كىرتتەرىنەن اياماعان ۇستاز» دەپ باعا­لا­سا، س.امانجولوۆ، ا.ىسقاقوۆ، ت.نۇرتا­زين، ش.سارىباەۆ سىندى پروفەسسورلاردى «ۇيرەتكەنى كوپ ۇستازدارىم» دەپ ارداقتاپ ەسكە الادى.

دەي تۇرعانىمەن، ادەبيەت الىپتارى اتانعان مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇ­قا­نوۆ، عابيدەن مۇستافين، عابيت ءمۇسى­رە­پوۆ سەكىلدى سەكەڭنىڭ سىيلاس، قۇرمەتتەس ۇس­تاز-اعالارىن ىلتيپاتپەن اتاپ كەتۋى­نىڭ ءجونى بار. وسى الىپتارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ، ارقاشان تالانتى تۇگە­سىل­مەگەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ما­ڭىز­دى شارالارىنىڭ ورتاسىندا جۇرگەن عا­لىم ادەبي قاۋىم تۋرالى ىقىلاستى ءسو­زىن تومەندەگىشە جەتكىزەدى: «قىرىق جىل­دان استام جازۋشىلار ورتاسىندا بو­لىپ، وداق جۇمىسىنىڭ قىرى مەن سىرىنا قا­نىعۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى ەدى».

ادەبيەتكە جيىرما ءۇش جاسىندا كەلگەن تالانتتى جاس سىنشى، ادەبيەتشى، عالىم ا.بايتۇرسىن ۇلى، س.سەيفۋللين، م.اۋەزوۆ، ق.جۇبانوۆ ءبىر كەزدەرى قىز­مەت جاساپ، عىلىمدا مەكتەپ كالىپ­تاس­تىرعان اباي اتىنداعى قازپي-دە ستۋدەنت تە، اسپيرانت تا بولىپ، ءبىلىم ءنارى­مەن سۋسىندادى. كوپ وقىدى، كوپ توقى­دى. قازاق باسپاسوزىنە ستۋدەنت كۇنىنەن ارالاستى. اسپيرانتۋرادا وقي ءجۇرىپ، «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالى­نىڭ قىزمەتكەرى بولدى.

قالامگەر سول تاريحي 50-جىلداردان بەرى ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ، مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلىنشا ايتقاندا، «ۇلت ۇمەسىنىڭ»، قاي­ناۋىندا ءجۇردى. العاش «پيونەر» جۋرنالىن (قازىر «اق جەلكەن») باسقاردى، كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ ءبولىمىن مەڭگەرەدى. 1958 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزى تۇلەپ ۇشقان قازپي-دە ۇستاز­دىق ەتەدى. اكادەميك ق.جۇماليەۆتەن كەيىن جيىرما جىل وسى وقۋ ورنىنىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. بەس جىلداي ينستيتۋتتىڭ پرورەكتورى بولدى. 1988 جىلدان 1995 جىلعا دەيىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا باسشىلىق جاسادى. وسى ءىرى عىلىم ورداسىنىڭ ديرەكتورى بولا ءجۇرىپ، ينستيتۋتتىڭ ابايتانۋ بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتتى. استانادا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعان­دا، جاسىنىڭ ەگدە تارتىپ قالعانىنا قاراماي، وسى وقۋ ورنىنىڭ ادەبيەتتانۋ جانە الاشتانۋ سالاسىن قالىپتاستى­رىپ دامىتۋعا قول ۇشىن بەردى.

جوعارىدا اتالعان ءىرىلى-ۇساقتى قىز­مەت دارەجەسىنە س.قيراباەۆ تابان اقى، ماڭداي تەرىنىڭ ارقاسىندا جەتتى. مىسالى، ادەبيەتتىڭ كوشباسشى مەكەمەسىنە ول كىسىنى ينستيتۋت ۇجىمى قالاپ شاقىر­تىپ، كوپشىلىك داۋىسپەن سايلاعانىن ءبۇ­گىندە زيالى قاۋىم تەگىس بىلە بەرمەيدى.

سىنشى رەتىندە سەرىك سمايىل ۇلى 50-جىلداردان تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنە دەيىنگى ادەبيەتتە ءوز ءۇنى بار جاسامىس تا، جاس تا اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعار­ما­لارىنا ءادىل تالداۋ جاسادى. ادەبيەت­شى، ايتالىق، مارقۇم مۇقان يمانجانوۆ پەن جۇماعالي ساين شىعارماشىلى­عىن­داعى شەبەرلىك ءھام ەرەكشەلىكتى 50-جىلدارى-اق ءدوپ ايتا الدى. سونداي-اق ول مارقۇم ورالحان بوكەەۆ پروزا­سىن­داعى پسيحولوگيزم سىرىن، ءا.كەكىل­باەۆ، م.ماعاۋين، ب.قىدىربەك ۇلى، ت.ب. روماندارىنداعى تاريحي شىنايىلىق پەن كوركەمدىك شەشىم ماسەلەسىن، ق.امان­جولوۆ، ءا.تاجىباەۆ، س.ماۋلەنوۆ، ح.ەرعاليەۆ، ف.وڭعارسىنوۆا، ت.مولدا­عا­ليەۆ، ق.مىرزاليەۆ پوەزياسىنداعى ليريزم، پافوس، فيلوسوفيالىق وي-تولعام جايىن جان-جاقتى قاراستىردى. زەرت­تەۋ­شى س.قيراباەۆ اركەز ادەبيەتتىڭ وتكەن جولى مەن قازىرگى باعىت-باعدارىن سالىس­تىرا وتىرىپ تالداۋ جۇرگىزدى. بۇل رەتتە ول ءحVىىى-ءحىح عاسىر اقىن-جازۋشى­لارى­نىڭ شىعارمالارىنا، اسىرەسە «زار زامان» ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىنە، اباي مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى اقىندارعا، شوقان مەن ىبىرايعا، ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت، مۇح­تار، ءسابيت، عابيت مۇراسىنا قايتا-قايتا ورالىپ، ءوز تۇسىنداعى قالامگەر ەڭبەگىنە الدىڭعىلاردىڭ بيىگىنەن قارادى. ادە­بيە­تىمىزدەگى كوركەمدىك پەن شەبەرلىكتىڭ ەۆوليۋتسياسىنا عىلىمي سيپاتتاما بەرۋگە كوپ قايرات جۇمسادى. عالىمنىڭ «ورلەۋ جولىندا»، «وكتيابر جانە قازاق ادە­بيەتى»، «ادەبيەت جانە ءداۋىر تالابى»، «رەۆوليۋتسيا جانە ادەبيەت» (2 توم)، «شىندىق پەن شىعارما»، «تالانتقا قۇر­مەت»، «ادەبيەتىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتە­رى»، «ۇلت تاۋەلسىزدىگى جانە ادەبيەت»، «تاۋەل­سىزدىك رۋحىمەن»، «تاريح جانە ادەبيەت»، «ءومىر تاعىلىمدارى»، ت.ب. كىتاپتارى جو­عارىداعى پىكىرىمىزدى راستايدى.

البەتتە، عالىمنىڭ ەڭبەگى جازعان كىتا­بىنىڭ سانىمەن ەمەس، ساپاسىمەن ولشەنسە كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە سەرىك سمايىل ۇلىنىڭ ءاربىر كىتابى وقىر­مان كوكەيىنەن شىعىپ، ادەبيەتتانۋدىڭ كوكەيتەستى زارۋلىكتەرىن شەشۋگە جاردە­مىن تيگىزدى. اكادەميك قىرىقتان اسا عىلىم كانديداتىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، جيىرمادان اسا عىلىم دوكتورىنا كەڭەس بەرىپتى. بۇل الپىس ەڭبەككە باعىت سىلتەدى، كەمى الپىس عىلىمي جاڭالىقتىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى دەگەن ءسوز. سونداي-اق عىلىمي جەتەكشى بولۋدا ەشقاشان سان قۋعان ەمەس. ءالى ەسىمدە، ءبىر جولى بەل­سەندىلەۋ ارىپتەسىنە ول كىسىنىڭ: «شاي ىشكەن جەرىڭە كانديداتتىق، ەت جەگەن جەرىڭە دوكتورلىق قورعاتقانىڭ جاراس­پاس. عىلىمدى عىلىمنىڭ ادامىنا قور­عات» دەگەنى بار. جالپى، اكادەميكتىك اتاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە، تالابى دا وسىندايدا بايقالسا كەرەك.

ءوز باسىم سەرىك سمايىل ۇلىن 1983 جىلدان بىلەمىن. اسپايتىن، مەنمەندىك­تەن ادا، سىرت كەلبەتى دە، جان دۇنيەسى دە عا­لىم دەگەن ۇعىمنىڭ تۋرا بالاماسىنداي وسى جاننان كىسىلىك قاسيەت انىق باي­قالاتىن. ستۋدەنت كۇنىمىزدە تالاپشىل جاستاردى تىنباي عىلىمعا شاقىراتىن پروفەسسور س.قيراباەۆتى ءبىلۋشى ەدىك. وقۋ بىتىرگەن سوڭ، قۇداي بۇيىرىپ، وسى كىسى باسقارعان عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قابىل­دان­عاندا، سەكەڭنىڭ ادىلدىگىنە تاعى كوزىمىز جەتتى. ول جىلدارى عالىم كەڭ اۋقىمدا عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزدى. قول­جازبا ورتالى­عىن، ابايتانۋ، ەجەلگى ادەبيەت بولىمدەرىن اشتى. تالانتتى جاستارعا ءوزى جەكە حابارلاسىپ (كوپ لاۋازىمدى ادام مۇندايدى كىشىرەيۋ دەپ بىلەدى)، ولاردى عىلىمعا تارتتى. ۇلتىمىزعا تانىمال اقسەلەۋ سەيدىمبەك، قويشىعارا سال­عا­را­ ۇلى، قۇل­بەك ەرگوبەك، تۇرسىن جۇرتباي، تۇرسىن­جان شاپاي، بەيسەنباي بايعالي عىلىمعا قالامگەرلىك پەن دەرەكتانۋدان سەكەڭنىڭ تۇسىندا كەلدى.

بۇل جىلدارى رۋحانياتتا «اقتاڭداق» تۇلعالاردى تاريحقا ەندىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن ەدى. سەكەڭ ءتيىستى ورىنداردان قار­جى تاۋىپ، جاستاردى ماسكەۋ، پەتەربور، ورىنبور، ومبى، تاشكەنت، قازان، ۋفا، ت.ب. قالالاردىڭ ارحيۆتەرىنە جىبە­رىپ، شاكارىم، احمەت، ءاليحان، عۇمار، ءماشھۇر ءجۇسىپ، ماعجان، سماعۇل، قوشكە، جۇسىپبەك، مىرجاقىپ سىندى تۇلعا­لار­دىڭ ەڭبەكتەرىن، ولارعا قاتىستى قۇجات­تار­دى جيناتتى. وسىنداي يگى ميسسيا ماعان دا بۇيىردى، ەسكى مۇراعا ىقى­لا­سىمدى اۋدارعانى ءۇشىن ۇستازىمىزعا ارقاشان قارىزدارمىز.

90-جىلدارداعى سەرىك قيراباەۆتىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى – دانا دا دارا اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 2 تومدىق اكادەميالىق شىعارمالار جيناعى مەن اقىن تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ جازىلۋىنا مۇرىندىق بولۋى ەدى. سىرت كوزگە كورىنە بەرمەيتىن بەينەتى كوپ وسى جۇمىستى سەكەڭ اقىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن باستادى. ناتيجەسىندە بىلىكتى اباي­تانۋشىلار توبى قۇرىلدى. بۇل توپ اباي­دىڭ بۇرىنعى باسىلىمدارىندا قاتە جازىلىپ كەلگەن 250-دەن استام ءسوزدى قالپىنا كەلتىردى. اقىننىڭ ءاربىر ءسوزى، ءاربىر ءسوي­لەمى عىلىم تارازىسىنا سالىندى. ءسويتىپ، ۇلكەن ماتىنتانۋشىلىق جۇمىس جۇرگىزدى.

عالىم س.قيراباەۆتىڭ تۇلعاسى حا­لىق­قا قازاق ادەبيەتى وقۋلىعىنىڭ اۆتورى رەتىندە دە اسا ىستىق. وقۋلىق – بالا كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋشى، وقۋلىق – جانى اق پاراق بالا مەن عىلىمنىڭ اراسىنداعى دانەكەر. بۇل ورايدا سەرىك سمايىل ۇلى ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان وتاندىق وقۋلىق جازۋ ىسىنە تاباندى تۇردە ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتقان لازىم. 1952 جىلدان بەرى جارتى عاسىر ءۇزىلىسسىز مەكتەپكە، جوعارى وقۋ ورىندارىنا قازاق ادەبيەتى بويىنشا وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىن جازىپ كەلەدى دەسەك، بىرەۋ سەنەر، بىرەۋ سەنبەس. بىراق كورگەندە وعان كوزى انىق جەتەر. ەلۋ جىلدا ميل­ليون­داعان قازاق بالاسى مەكتەپ كوردى. سولار­دىڭ ىشىنەن مىڭداعان جازۋشى، سان مىڭ­داعان مۇعالىم شىقتى. ال وسىلاردىڭ ءبارى – سەكەڭ سياقتى وقۋلىق اۆتورلارى­نىڭ شاكىرتى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز.

سەكەڭدى جاقسى ءارى جاقىن تانيتىن شاكىرتتەرى بىلەدى، ول كىسى ەشقاشان «مەن تۇگەندى ءبىتىردىم، مىنانى ورىنداپ تاستادىم» دەپ كەۋدەسىن سوقپايدى. مەنمەن­دىك­كە بارمايدى. ناعىز ۇستاز، شىن عالىم قالپىندا قاناعاتشىلىقپەن، ادامشى­لىق­پەن جۇرەدى. جاس ادەبيەتشىلەر اراسىندا ول كىسىنىڭ ادىلدىگى، ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىققان ازاماتتىعى ءجيى اڭگىمە ەتىلەدى.

ءومىر – مەكتەپ، عالىمنىڭ عۇمىرى مەن شىعارماشىلىعى – تاڭداۋلى مەكتەپ. الداعى كەزدە دە سەكەڭنىڭ ادەبيەت پەن ادەبيەتتانۋ اقساقالى رەتىندە تۇلعا­لار مۇراسى مەن مۇراتىن قالىڭ وقىر­مانعا كەڭىنەن اشا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.

قازىر اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ءوزى دامىتقان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا، ۇزاق جىلدار بويى عىلىمي-ءبىلىمي بايلانىسىن ۇزبە­گەن اباي اتىنداعى قازپي-دە (قازۇپۋ) قىزمەت ىستەيدى. استانانىڭ عىلىمي ورتاسىمەن دە قويان-قولتىق بايلانىستا.

اقىلى كەمەل، پايىمى تەرەڭ، جادى مىق­تى عالىم، ۇستاز، ادەبيەتشى سەرىك سمايىل­ ۇلى­نىڭ شىعارماشىلىعى مەن كىسىلىك قا­سيەتىنەن وتانداستارىمىز، جالپى وقىعاندار الۋعا ءتيىس تاعىلىم از بولماسا كەرەك.

ديحان قامزابەك ۇلى، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى، پروفەسسور.

سوڭعى جاڭالىقتار

7 ءوڭىر «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • كەشە

كوبەلەكتەر كورمەسى

ايماقتار • كەشە

كوكشەدەگى ونەر سايىسى

ايماقتار • كەشە

"حات قورجىن"

قوعام • كەشە

قوڭىر اۋەن

ونەر • كەشە

بالقاشتان باستاۋ الدى

ايماقتار • كەشە

كوتەرمەاقى كولەمى ءوستى

ايماقتار • كەشە

جىرشىلىق ونەر – جان ازىعى

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

جاڭارعان جولدار – تاۋەلسىزدىك تارتۋى

قازاقستان • 21 قىركۇيەك، 2021

داعدارىس پەن دارمەنسىزدىك

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇلتتى ۇلىقتايتىن سۋرەتكەر

تەاتر • 21 قىركۇيەك، 2021

قازاق شىعارماسى اقش-تا باعالاندى

ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2021

تاشەنوۆتىڭ قالتا ساعاتى

تاريح • 21 قىركۇيەك، 2021

سيقىرلى ساز

ونەر • 21 قىركۇيەك، 2021

دۇنيەجۇزىلىك كورمە – دۋبايدا

وقيعا • 21 قىركۇيەك، 2021

العا باستايتىن باعىت-باعدار ايقىن

ەل جانە ەلباسى • 21 قىركۇيەك، 2021

تۇراقتى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ

ەكونوميكا • 21 قىركۇيەك، 2021

نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق مىندەتى

الەم • 21 قىركۇيەك، 2021

اقمولا وبلىسىندا زاڭسىز تسەح انىقتالدى

ايماقتار • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار