ءدىني دىڭگەك

حانافي ءمازھابى بولعاندا…

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭى قابىلدانىپ, كوپ جىلدان بەرى كوڭىلدى كۇپتى ەتىپ جۇرگەن ءدىني باعىت ماسەلەسى ناقتىلاندى دەۋگە بولادى. زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە «وسى زاڭ, حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ, حا­لىق­تىڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولىن تانيدى», دەپ اتاپ ءوتىلۋى وتە قۇپتارلىق ءجايت. وسىعان وراي, ءدىني-رۋحاني تا­ريحىمىزعا ۇڭىلسەك, تۇركىستان-تۇراندى ءبىرتۇتاس ۇلىس ەسەبىندە قاراساق, ماۋەرەنناحرعا يسلام ءدىنى سول VII عاسىردا, پايعامبارىمىز (س.ع.س) ومىردەن وتەر-وتپەس زاماندا كەلگەن. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) كوكەسى, ابباستىڭ بالاسى حۋسام حازرەت سامارقانعا كەلىپ ءومىر ءسۇرىپ, يسلام ءدىنىن ساف كۇيىندە جايعان.

حانافي ءمازھابى بولعاندا…

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭى قابىلدانىپ, كوپ جىلدان بەرى كوڭىلدى كۇپتى ەتىپ جۇرگەن ءدىني باعىت ماسەلەسى ناقتىلاندى دەۋگە بولادى. زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە «وسى زاڭ, حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ, حا­لىق­تىڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولىن تانيدى», دەپ اتاپ ءوتىلۋى وتە قۇپتارلىق ءجايت. وسىعان وراي, ءدىني-رۋحاني تا­ريحىمىزعا ۇڭىلسەك, تۇركىستان-تۇراندى ءبىرتۇتاس ۇلىس ەسەبىندە قاراساق, ماۋەرەنناحرعا يسلام ءدىنى سول VII عاسىردا, پايعامبارىمىز (س.ع.س) ومىردەن وتەر-وتپەس زاماندا كەلگەن. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) كوكەسى, ابباستىڭ بالاسى حۋسام حازرەت سامارقانعا كەلىپ ءومىر ءسۇرىپ, يسلام ءدىنىن ساف كۇيىندە جايعان. ساحابا حۋسام بين ابباستىڭ كەسەنەسى سامارقانداعى شاحي زيندا قابىرىس­تانى ماڭىندا تۇر. سول باستاما­لاردىڭ ناتيجەسىندە قازاق-اراب اسكەرلەرى بىرلەسىپ, 751 جىلى تالاس سوعىسىندا باسقىنشى قارا قىتايدى تالقانداپ, ەلدەن قۋىپ شىعىپ, قازاق دالاسىنا قايتىپ بەتتەمەيتىندەي ەتىپ جىبەرگەن. تابيعين بولىپ ەسەپتەلەتىن يمام اعزام ءابۋ حانيفا حازرەت VIII عاسىردا شاريعات جازىپ, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ءسۇن­نە­تىن, جولىن, امال-عيبادات ءمازھابى ەتىپ قالىپتاستىرعان بولسا, سول حانافي ءمازھابىن ۇستانعان يمام ماتۋريدي (894-945 ج.ج.) اقيدا-سەنىم ءمازھابىن قالىپتاستىرىپ, كىتاپ جازىپ, تۇركى دۇنيەسىنە جايدى, كەسە­نەسى سامارقان قالاسىندا. مۇنداعى اتاقتى ءحاديسشى يمام بۋحاري بولسا, وتىراردان عالىم-عۇلاما ءابۋناسىر ءال-فارابي شىققانى بارشاعا ايان.

ءحىى عاسىردا يۋسۋف حاماداني حازرەت بۇحاراعا كەلىپ, قوجا احمەت ياساۋي مەن ابدىحالىق عيجدۋانيدى وقىتىپ, جان-جاقتى جەتىلدىرىپ, عالىم-ءمۇرشيد دارەجە­سىنە جەتكىزدى. XIV عاسىردا, بۇل عۇلاما­لاردىڭ احلاعىن, تاساۋفىن باحاۋيددين شاح ناحشىباندي حازرەت جالعاستىردى. قازاق دالاسىنان شىققان باتىر ءجالاڭتوس ءباھادۇر XVII عاسىردا سامارقاندا حان بولىپ, قىرىق جىلداي باسقارىپ, «شيردور» جانە «قارا ءتيللا» دەگەن اتاقتى ەكى ۇلكەن مەدرەسە سالدىرعان, بۇگىنگى كۇندە يۋنەسكو-نىڭ قاراۋىنداعى «رەگيستان» الاڭى قالانىڭ ءسانىن كەلتىرىپ تۇر.

XVIII عاسىرداعى توبە بيلەرىمىز – تولە ءبيدىڭ (قارلىعاش اۋليە) كەسەنەسى تاشكەنت قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا بولسا, ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەسى ناۋاي وبلىسىنداعى نۇراتادا, ال قازىبەك بي تۇركىستاندا جەرلەنگەن. دەمەك, ءدىن جاعدايىندا تۇركىستان مەن بۇحارا وڭىرلەرى ەشۋاقىتتا بولىنبەگەن. ماۋەرەنناحر عالىمدارى يسلامنىڭ «ءاھلي سۇننەت ءۋال جاماعات» جولىن جاڭعىرتىپ, حانافي مەكتەبىن ۇدايى دامىتىپ وتىر­عانى بايقالادى.

وتكەن جىلى ءبىر توپ قازاقستاندىق ىستامبۇلدا بولىپ, قوجا احمەت ياساۋيگە ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا قاتىستىق. ودان شىققان سوڭ, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن, ىستام­بۇلداعى حانافي باعىتىنداعى مەدرەسەنى بىتىرگەن, تۇرىكشە بىلەتىن ەكى جىگىتتى اڭگىمەگە تارتتىق. «سەندەر قازاقستان تۋرالى نە بىلەسىڭدەر؟» دەگەن سۇراعىمىزعا, «سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە كوپ اۋليە, عالىم-مۇرشيدتەر بولعان» دەپ جاۋاپ بەردى. بۇل سۇحباتتان ءبىزدىڭ اڭعارعانىمىز – حانافي ءمازھابىن ۇستاناتىن الىس شەتەلدىكتەردىڭ, ءبىزدىڭ تۇركىستان ولكەسىندە, ماۋەرەنناحر توپىراعىندا عالىم-مۇرشيدتەردىڭ, يسلام ءدىنى عۇلامالارىنىڭ كوپتىگىنە قىزىعا قارايتىندىعى, ءارى قۇرمەتتەيتىندىگى. پاي­عام­بارىمىز (س.ع.س) ءبىر حاديسىندە: «مەنىڭ اجام (اراب ەمەس) ۇمبەتتەرىم, ءبىلىم جۇل­دىزدا بولسا دا الادى» دەگەن. سول ايتقان ۇمبەتتەرى ماۋەرەنناحرلىق عالىمدار دەگەن ريۋايات تا بار.

يسلام ءدىنى وسىلايشا بىزگە, ءبىزدىڭ تو­پىراققا ساتىمەن جەتىپ, زور ءناسىپ بولعان. ءبىزدىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز, ادەت-عۇرپى­مىز يسلامدا ورتا جولدى ۇستاناتىن, وسى حانافي باعىتىمەن استاسىپ قالىپتاسقان. سوندىقتان دا, جاڭا زاڭدا حانافي باعى­تىنداعى يسلامنىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولىن اتاپ كورسەتۋى وتە ماڭىزدى ماسەلە دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەندى بۇدان بىلاي جاستاردىڭ اراسىندا, قازاق قوعامىندا «مەن يسلامنىڭ قاي باعىتىن ۇستانۋىم كەرەك؟» دەگەن ماسەلە قوزعالىپ, تالاس-تارتىس تۋىنداماۋى كەرەك.

زاڭداعى 1-تاراۋدىڭ 3-بابىنىڭ 6,8-تار­ماقتارىندا: «اركىم ءدىني نانىمدى ۇستا­نۋعا, ونى تاراتۋعا قۇقىلى», سونداي اق, «اتا-انالار بالالارىن ءوز ءدىني-نا­نىم­دارى­نا سايكەس تاربيەلەۋىنە, ەگەر زاڭ بۇزىلماسا, مەملەكەت ارالاس­پايدى», دەپ كورسەتىلگەن. وسىعان وراي, ءار قازاق ءوز بالاسىن حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ اياسىندا تاربيەلەۋىنە, سەنىم مەن امال-عيباداتقا باۋلۋىنا اسا كوڭىل ءبولۋى كەرەك. جالپى بالالارعا ءدىني تاربيە بەرۋدە ءبىرىنشى جاۋاپتى اتا-انا بولىپ ەسەپتەلەدى. سول ءۇشىن دە, ءار اتا-انا ەڭ بولماسا, كەلەشەك ۇرپاعى ءۇشىن ءوزىنىڭ ءدىني ساۋاتىن جەتىلدىرىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مەشىت-مەدرەسە, قۇران ۇيرەتەتىن كۋرستارمەن بايلانىستا بولىپ, رۋحاني جاعىنان بالاسى­نىڭ حانافي مازھابىمەن ساۋات اشۋىنا ىقپال جاساعانى ابزال-اق.

قوعامدا كەزدەسەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى, زاڭداعى 1-تاراۋدىڭ 3-بابى­نىڭ 12-تارماعىنداعى: «ازامات­تاردىڭ يماندىلىعىنا نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرىلمەيدى», دەپ اتاپ ءوتىلۋى. راسىندا, يماندىلىق ادامعا ەڭ كەرەك يسلامنىڭ ءبىرىنشى شارتى. ادامنىڭ جۇرەگىندەگى سەنىمدى ءبىر اللا عانا وقي الادى. سول سەبەپتى, قوعامدا كەيبىر نامازحان جاستاردىڭ ناماز وقىماي­تىن قۇربىلارىنا «كاپىر» دەپ, بولماسا ارۋاقتى سىيلاپ, ءسوز ايتا باستاسا «شيرك» دەپ جەڭىل ايتا سالۋى جارامايدى. مۇسىل­مانعا «كاپىر» نە «شيرك» دەگەن ادام ءوزى جالا جاپقاندىعى ءۇشىن «شيرككە» اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. جالپى بۇل سوزدەردى پايدالانۋعا بولمايدى. «جۇرەگىندە تارى­نىڭ ۇلكەنىندەي يمانى بولعان مۇسىلمان جانناتتىق بولادى» دەگەن حاديس ءسوز بار. يمان ماسەلەسىندە مۇسىلماندار بىردەي بولادى, تەك يماننىڭ ساپاسى جونىنەن بىرەۋدىڭ يمانى مىقتىلاۋ, ال بىرەۋدىڭ يمانى السىزدەۋ بولۋى مۇمكىن, دەگەنمەن دە ول مۇسىلمان بولىپ قالادى. سوندىقتان دا ازاماتتاردىڭ يماندىلىعىنا نۇقسان كەل­تىرۋگە, كۇدىكپەن قاراپ, ارتىق ءسوز ايتۋعا ەش بولمايدى.

ەندىگى جەردە وسى جاڭا زاڭنىڭ اياسىندا باسقا دىندەگىلەرگە تولەرانتتىقپەن قاراپ, مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى قۇراۋشىسى, جاۋاپتى حالىق بولا وتىرىپ, ءتول ءدىنىمىزدى ءبىر عانا حانافي باعىتىندا ۇستانىپ, جاڭعىر­تىپ, تاس ءتۇيىن بولا بىلسەك, بۇل ەلدىگىمىزدى كورسەتەدى, مۇنان ۇلت وكىلدەرىنە ەش زيان كەلمەيتىنى حاق. قوجا احمەت ياساۋي بابامىز تەك ورتالىق ازيا ەمەس, ۋاقىتىسىندا تۇركيا, كاۆكاز, اۋعانستان, ۇندىستانعا دەيىن ارنايى دايىندالعان ۇستازدار جىبە­رىپ, حانافي باعىتىن قالىپتاستىر­عاندىعى ايعاق بولىپ وتىر. ياعني, ءبىزدىڭ حال­قىمىزعا حانافيدەن باسقا جول ىزدەۋ, ءدىن ىزدەۋ بولمىسىمىزعا جات بولىپ ەسەپ­تەلەتىنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.

رەسپۋبليكالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى­نىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي اعامىزدىڭ 2009 جىلى الماتىدا وتكەن «يمام اعزامنىڭ ونەگەلى ءومىرى» اتتى حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسيادا «قۇدايعا شۇكىر, قازاق حالقى قازىر وتە ساۋاتتى, ەندى ءدىني جاعىنان تەرەڭ ساۋاتتى بولۋى كەرەك» دەپ ايتقان ءسوزى زامانىمىزدىڭ, قوعامى­مىز­دىڭ رۋحاني مۇقتاجدىعىنا ءدوپ كەلۋدە دەۋگە بولادى.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسى شىعارعان ەرەجەگە (31.08.2006) ساي, ەلىمىز بويىنشا بارلىق مەشىتتەردىڭ يمامدارى تەك حانافي ءمازھابىن ۇستانىپ قانا قىزمەت اتقارۋلارى مىندەتتەلگەن. سولاي بولىپ تا كەلەدى. وسىعان وراي «ءبىر ۇلت, ءبىر ءدىن, ءبىر ءمازھاب» دەگەن قاعيدا ۇسىنى­لىپ, حالىقتىڭ ءدىني ۇستانىمىن ناقتىلاپ وتىر. وسى ايتىلعاندار بۇگىنگى تاڭدا جاڭا زاڭدا كورسەتىلگەن حانافي باعىتىمەن استاسىپ, جاستارىمىز ءدىني ساۋاتتى بولىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قۇرۋىنا مولىنان جول اشاتىنى داۋسىز اقيقات.

حالقىمىزدىڭ مادەني دامۋى, رۋحاني ءومىرىنىڭ جاڭعىرۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىن­دا, سونداي-اق, ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىز.

امانگەلدى ەسەي, رەسپۋبليكالىق قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر ديرەكتورلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءدىنتانۋشى.