تامىر بۇلكىلىندەگى تاقىرىپ
تاعدىرىم تاڭداپتى. نەمەسە مەنىڭ تاعدىرىمداعى ادامدار دەسەم ءسوز كوركى كىرىپ, ماعىنا مارحاباتتى بولا تۇسەر مە ەكەن؟ الدە ەكىنشى ءۇيىم بولىپ كەتكەن قاسيەتتى رەداكتسيا شاڭىراعىندا وتى مازداپ, ۇشقىنى ميىما شاشىراعان تاعدىر-تالايلى تاقىرىپتار ما ەكەن؟ ءتىپتى جازعىم كەلىپ جابىعىپ, قولىم جۇرمەي قينالعاندا كوڭىل اۋانى بۋعان ساتتەگى شامىرقانىستىڭ شاۋجايلاتقان نەسىبە-ماقالاسى ما؟ جالىنان ۇستاپ جالىنعانداي بوپ, وي تولعاعىمەن ەلەپ-ەكشەگەندە, ەمەۋرىنىمەن ەمەكسىتكەن «قىزىق دۇنيەنىڭ» توسىن تولعاقتى, تاپتاۋرىننان تىس, ءبىتىمى بولەك, ءپىشىمى تۇيدەك, ايتپاعى ەرەن, ماڭىزى بەرەن, جۇرەك ءلۇپىلى شىعار, بالكىم؟
تاعدىرىم تاڭداپتى. نەمەسە مەنىڭ تاعدىرىمداعى ادامدار دەسەم ءسوز كوركى كىرىپ, ماعىنا مارحاباتتى بولا تۇسەر مە ەكەن؟ الدە ەكىنشى ءۇيىم بولىپ كەتكەن قاسيەتتى رەداكتسيا شاڭىراعىندا وتى مازداپ, ۇشقىنى ميىما شاشىراعان تاعدىر-تالايلى تاقىرىپتار ما ەكەن؟ ءتىپتى جازعىم كەلىپ جابىعىپ, قولىم جۇرمەي قينالعاندا كوڭىل اۋانى بۋعان ساتتەگى شامىرقانىستىڭ شاۋجايلاتقان نەسىبە-ماقالاسى ما؟ جالىنان ۇستاپ جالىنعانداي بوپ, وي تولعاعىمەن ەلەپ-ەكشەگەندە, ەمەۋرىنىمەن ەمەكسىتكەن «قىزىق دۇنيەنىڭ» توسىن تولعاقتى, تاپتاۋرىننان تىس, ءبىتىمى بولەك, ءپىشىمى تۇيدەك, ايتپاعى ەرەن, ماڭىزى بەرەن, جۇرەك ءلۇپىلى شىعار, بالكىم؟
رەداكتور باستاماسى ما, الدە ءوز جۇرەگىڭنىڭ ءامىرى مە نەمەسە ءجيى جۇرگەنگە جولىعىساتىن كەيىپكەرىڭ ۇسىنعان تاقىرىپ پا: جازىلماعى – قالامعا سەرت! ايتىلماسا – جۇرەككە دەرت! قانە…
شەرحان مۇرتازا: «وراقتى سوسىن, الدىمەن تەاتر…» 1990 جىلدىڭ 27 تامىزى. شەراعاڭ مەنى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») تورعاي وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى ەتىپ, قىزمەتكە قابىلدادى. نۇسقاۋىنان بۇرىن قاسى قايشىلانىپ, مۇرتى جىبىرلايدى. بارا سالا تەاتردى جازۋعا كىرىسۋىم كەرەك ەكەن. تاڭدانىپپىن. تالماۋراتىپ, ءبىر سوققى جاسادى: «وراقتى سوسىن!..» سالىم سۋعا كەتىپ, بۇگىلە تۇسسەم كەرەك, تىكتەلۋىمدى ءوتىندى. وراقتىڭ ناعىز جان الىپ, جان بەرىسىپ جاتقان قاربالاس شاعى-تىن. العاشقى تاپسىرمانىڭ ءتۇرى مىناۋ. شىن ايتىپ وتىر ما ءوزى؟ نۇرلى جانارى الدامايتىن سىڭايلى. وتكىر كوزىنىڭ ۇشقىنى وكىرتىپ جاز, قاتىرىپ جاز دەيتىندەي. مەنىڭ ۇنسىزدىگىمنەن ازداپ قارسىلىق, اڭعالدىق, الاڭداۋشىلىق نىشانىن سەزدى بىلەم, ساتتە ءجىبىپ, وراقتى كىم وراتىنىن سۇرادى. ارينە, ادام! دۇرى-ى-ىسس! الدىمەن ادامدى تاربيەلەيىك. تورعايىڭ جابىلعان تۇستا جەزقازعانعا باس ساۋعالاعان تەاترىڭدى قايتا اشۋعا كىرىس. پروبلەماسىن اياماي توك. ءوزىڭدى قۇددى ەگىس دالاسىندا جۇرگەندەي جاۋاپتى سەزىن. تەاتر وڭالماي, ادام وڭالمايدى. تاربيە كەرەك! ءتاربيەلى ادام استىقتىڭ وبال-ساۋابىن ءبىلەدى. تەاتر اشىلىپ, كورەرمەنىن جيناعانشا وراق ماۋسىمى تۇگەسىلمەي مە, وسى باستىعىم اڭداۋسىز تالاپ قويىپ وتىرعاننان ساۋ ما دەگەندەي ءدۇدامال كۇيىمدى تاعى سەزىپ قويىپ, تەاتر ءبىر كۇندىك نەمەسە ناۋقاندىق ەمەس, جىلدىق, عاسىرلىق دەپ, شاشىراڭقى ويىمدى جيناقتاپ, قولىما ۇستاتقانداي بولدى.
سودان… تەاترسىز وراق ناۋقانى ءبىتپەيتىندەي ويعا مالشىنىپ, تورعايىما ۇشىپ كەلەيىن. كەلسەم, وراق قىزعان. باسقا تىرلىك قالماعان. مەنىڭ ويىمدى تەك تەاتر قاۋمالاعان. وبلىس باسشىسىنا كىرىپ, شەراعاڭنىڭ ماقامىنا سالماسام دا, ءوزىمنىڭ رەسميلەنگەندەگى ىزعارلانىپ كەتەتىن سۇسىمدى تەجەي الماي, دوكەيدىڭ «الدىمەن وراق, وراق…» دەگەنىن قۇلاققا قىستىرماي, «وراق سوسىن, تەاتر الدىمەن…» دەي بەرىپپىن عوي. باسشى دا بەرىسپەيدى. مەن دە رايدان قايتپايمىن. الدىمەن تەاتردى جاز دەگەن كىم دەيدى ول. شەرحان مۇرتازا! وبلىس باسشىسى كۇرت موپ-موماقان بولا قالدى. باسىن يزەدى. قۇپتادى. تەاتردى جازۋدىڭ جىرىن قالاي باستاعانىن ءوزى سەزبەي قالدى.
قانداي قىزىق تاقىرىپ! كەيىننەن ءبىلدىم عوي, تەاترسىز دۇنيە بوس ەكەن! ارينە, وراق ناۋقانىن دا ۇمىت قالدىرعان جوقپىز. قايتا, جاقسى قامتىدىق دەسەك تە بولادى. تەاتردى شارتتى ۇعىم رەتىندە استارلاپ, مەڭزەگەن ەكەن عوي باس رەداكتورىم. «شەراعام-اي!» دەيمىن ءالى كۇنگە, تاقىرىپ ىزدەپ سارسىلعاندا: «اقىلىڭنان اينالىپ كەتەيىن!» وسىنداي تالاپتان سوڭ تاقىرىپ تاڭداۋدا باستى يدەيانى بولەكتەپ تانىپ, كورە ءبىلۋ ماشىعىن بويعا دارىتقاندايمىز. ءماسەلەنىڭ ىشكى استارىن قوپارىستىرىپ, ەڭ وزەكتىسى دەگەن اسا دىلگەرىن نوقتالايتىن بولدىق.
توقتار اۋباكىروۆ: «ءمادي بابامنىڭ «قارقارالىسىن» عارىشتا شىرقادىم!» بايقوڭىر.1991 جىلدىڭ 2 قازانى. باتىر قازاق توقتار ءاۋباكىروۆ الماتى ۋاقىتىمەن 11 ساعات 59 مينوتتە عارىشقا سامعاپ كەتتى. قازاق ەلى بوركىن اسپانعا اتىپ, قۋاندى. «ەگەمەننىڭ» باسشىلىعىنان: «ادەتتەگىدەي ارقالىق ماڭىنا قونۋعا ءتيىس قوي, وتە قىراعى بول, رەپورتاج بەرەسىڭ» دەگەن تاپسىرما ءتۇستى. ەندى جاتساق-تۇرساق, كوككە قاراپ ەلەڭدەيتىن بولدىق. توقتارلاردىڭ ءتىلەۋىن ءتىلەيمىز. ول جالعىز ەمەس ەدى, قاسىندا ورىس پەن اۆستريا عارىشكەرى بار. بۇرىن تاقىرىپتى جەردەن ىزدەپ تاباتىن باسىمىز, ەندى اسپانعا الاقتاۋمەن 10 قازاننىڭ تاڭىن اتىرعانىمىزدى بايقاماي قالعانداي ەدىك. الماتى ءمولشەرىمەن 9 ساعات 12 مينوتتە ارقالىقتىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي 58 شاقىرىم جەردە عارىشكەرلەر امان-ەسەن قوندى. تىكۇشاقپەن جەتكەن ەدىك. ادام كورمەگەندەي, ۇشەۋىن قاۋمالاپ الدىق. سۇراقتار قارداي بورادى. «ءمادي بابامنىڭ «قارقارالىسىن» شىرقادىم», – دەپ, توقتار شارشاڭقى كۇيىن سەزدىرمەي, كوزى ك ۇلىم قاقتى. وسى كەزدە بەتىن تەر جۋىپ كەتتى دە, وبەكتەپ ءجۇرگەن ارنايى ادامدار ورامالمەن جەڭىل قۇرعاتا باستادى… ءبىز سول ءاندى قازىر جەردە شىرقاپ جىبەرسە عوي دەپ كوكسەپ تۇرمىز. وعان ءال-ءدارمەنى جوقتىعىن سەزدىك تە, ءىشىمىزدەن «قارقارالىعا» باستىق… «اتىڭنان اينالايىن قارقارالى, سەنەن بۇلت, مەنەن قايعى تارقامادى. سايىڭنان سايعاق قۇرلى سايا تاپپاي, مەن ءبىر جان قۋعىن كورگەن ارقاداعى»…
نومىرگە رەپورتاج بەرەم دەپ, ەكى يىننەن دەم الىپ, الاسۇرىپ جۇرگەندە ءان ءماتىنىن جەتە قاۋزاي الماعاندىقتان, كەيىن, ءتىپتى بۇگىنگە شەكتى ۋاقىتتاردا دا, وزەكتەگى وي ورمەگىن تارقاتپاققا اۋەس ەدىك. سونىمەن, توسىن تاقىرىپ ءوز جۇمباعىن بىردەن اشا قويمايدى ەكەن-اۋ.
توقتار تالعامى نەگە «قارقارالىعا» ءتۇستى ەكەن؟ ارينە, كىندىك قانى تامعان جەرى – قارقارالى. ورىندى-اق. بىراق وزگە دە سىرى بولۋى مۇمكىن-اۋ. كوڭىلى شەرمەندى عانا وسىنداي انگە جۇگىنەر. نەسى بار, ءماديدىڭ وزىندىك مۇڭىن ءسال تارقاتىپ كورەلىكشى. كەڭ ءپىشىپ, تەرەڭ تولعاساق, ايىپ پا؟ توقتار ۇعىمىنا سايكەستەندىرىپ دەگەندەي. قارقارالىنى قازاق ەلىنە بالاساق شە؟ كەڭەس كەزىندە باسىنان بۇلت, حالقىنان ىشتەي بولسا دا قايعى تارقاماعانى كادىك. وسە كەلە توقتار تۋعان جەرىنەن سايا تاپپاي ورىس جەرىن پانالاپ, وقۋ ىزدەپ, تالپىنىپ, مارتەبەسى ءوسىپ, باتىر اتانعانىمەن دە, قارقارالىسىن اڭساعان ءمادي باباسىنداي, ءوز ەلىنە جەتكەنشە اسىق بولدى. مۇراتىنا جەتتى. قونىس اۋداردى. توقتار قازىر ءار قازاقتىڭ جالعىزى دا تورەسى!
جالعىزى دەپ قالدىق. تۇڭعىش عارىشكەر ۇعىمىن ءدوپ باسىپ بەرگەن ىقىلاسىمىز عوي. سوڭىنان ەرگەن تالعات مۇساباەۆتاي ءىنى-ءىزباسارى بار ەكەن, دوستىعى ۇزاعىنان بولسىن ەكى الىپ قازاقتىڭ. كىمنىڭ ءبىرىنشى, كىمنىڭ ەكىنشى ەكەندىگىن تاعدىر ماڭدايلارىنا انىق ەتىپ جازعان ەكەن. ەش سولقىلداقتىعى جوق. مۇنى ايتىس, پىكىر-تالاس تاقىرىبى ەتىپ الىپ, ونبەس داۋدى ءورشىتۋدىڭ ەشقانداي قيسىنى جوق سەكىلدى.
راس, ءبىز دە رەداكتسيا العاش تاعدىرىمىزعا ەنشىلەگەن وسىناۋ عارىشكەرلىك تاقىرىبىن اراكىدىك جاڭعىرتۋمەن كەلەمىز. كوكتەن تۇسكەن توقتاردى جەردە كورىپ, تىلدەسۋىمىز, قانداي ءان ايتقانىن سۇراۋىمىز – قاي ءبىر ءتىلشىنىڭ دە كاسىپتىك ماقتانىشى بولار, بالكىم. سونى جۇبانىش ەتەمىز.
… جەتى قات اسپان مەن جۇمىر جەرگە بىردەي سىيلى توقتار باۋىرىمىز تۋرالى «ەگەمەننىڭ» بەتىنەن تۇڭعىش رەت قازاق ەلىنەن ءسۇيىنشى سۇراعان ماقالامدى, ءالى كۇنگە ماقتان ەتەمىن! جانە دە سونداي جۇلدىزدى تاقىرىپ تولاسسىز تولعاندىرىپ جۇرەدى ەكەن.
لەونيد تەلياتنيكوۆ: «چەرنوبىل اتوم-ەلەكتر ستانساسىنداعى اپاتتا قازاقستاندىق ءورت ءسوندىرۋشىلەردىڭ وجەتتىگىن العاشقى ايقاستا-اق ءدالەلدەدىك!» بىر تاقىرىپ بولادى ەكەن, قالام تەربەگەسىن, ءبىراز ۋاقىت جوعالىپ كەتىپ, ويلاماعان جەردە قايتا تابىساتىن. سونىڭ جايىن ايتىپ بەرەيىن ەندى. 1986 جىلعى چەرنوبىل اپاتىندا قوستانايلىق لەونيد ءورت سوندىرۋشىلەر جاساعىن باستاپ, اسقان ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. كۇزگە سالىم قوستانايعا كەلگەندە كەزدەستىك. وبلىستىق گازەتتىڭ تاپسىرماسىمەن وچەرك جازدىق. ول تۋىندى ەسەلەنىپ, «چەرنوبىل قاھارمانى» دەگەن دەرەكتى حيكايات بولىپ, 1989 جىلى باسپادان شىقتى. ءسويتىپ, بۇل تاقىرىبىمىز بىرتە-بىرتە سايابىرسىعان-تىن.
1996 جىلعى ءساۋىر باسىندا «ەگەمەننەن» تاپسىرما الدىم. چەرنوبىل اپاتىنىڭ ون جىلدىعىنا بايلانىستى تەلياتنيكوۆتىڭ قازىرگى جاعدايىمەن ەلدى تانىستىرۋىم كەرەك ەكەن. ونى كيەۆتەن تەلەفون ارقىلى ىزدەپ تاپتىم دا, «اتوم اجال ايداھارى ما؟» دەگەن ماقالا (13.06.1996 ج.) باستىردىم. اتاقتى ءورت ءسوندىرۋشىنىڭ دەنساۋلىعى ءماز ەمەس ەكەن. اتوم ءسوزىن جيىركەنىشپەن قۇسالانىپ, دەمىگىپ ايتادى. ون جىل بۇرىن كورگەنىمدە شاشى ءجيدىپ ءتۇسىپ, قۇيقاسى تاقىرلانىپ قالعانى كوز الدىما كەلە قالدى… اتومعا لاعنەت!
لاعنەت دەيمىز عوي. قاجەتتىلىگى ەسكەرىلىپ, ەلىمىزدە دە اتوم ستانساسىن سالۋعا ۇمتىلىس بولىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. ءتۇبى نە بولادى؟
مۇلتىكسىز ىستەپ تۇرعان چەرنوبىلدىكى دە ءبىر مەزەتتە الەمدى ابىگەرگە سالدى ەمەس پە؟ زاردابى ءالى زاپىران جۇتقىزۋدا. مىڭداعان قازاقستاندىق اپاتتى الاستاۋعا قاتىسىپ, رادياتسياعا ۋلاندى. دەنى وسى جەگىقۇرتتان كوز جۇمدى. ءتىرى ءجۇرگەندەرىنىڭ ءحالى ءمۇشكىل. پاتەر, قارجىلاي كومەك, ءدارى-دارمەكتىك دەمەۋ جاعى تاپشى. ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋعا دا ءزارۋ. زەينەتاقىسى دا ماردىمسىز.
چەرنوبىلدىكتەردىڭ قاباعىنداعى وسىنداي كىربىڭدى كورگەندە رەداكتسيا تاۋىپ بەرگەن بۇل تاقىرىپتى ۇدايى ىندەتىپ جازعىڭ كەلىپ كەتەدى. جۇرەككە كۇش تۇسسە دە, قالام دەگەن قارا وگىزىڭ مويىنىن اعاش قامىتقا قايمىقپاي توسا بەرەدى.
… كەيبىر تاقىرىپتىڭ سانانى قىرعىشپەن قىرعانداي ەتىپ, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىنى بار ەكەن. جورنالشى جانى قانداي قيىندىققا دا كونگەن عوي. وسىنداي ارتىقشىلىعىنا ونىڭ وزىنشە قوپاڭداپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ؟! قىزىق!
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ: «جازا گور توپىراقتى ەلدەن اللا!» تاقىرىپ دەۋگە كەلەر مە ەكەن؟ بۇل ميسسيانى ورىنداۋعا ءتيىستى ارناۋلى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋدى تورعايلىق تىلشىسىنە «ەگەمەن» الماتىدان نۇسقاۋ بەردى. قاتىستىق. ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالدىق. 1992 جىلعى 1-18 قىركۇيەك ارالىعىندا كارەليادان م.دۋلاتوۆتىڭ مۇردەسى ەلىنە جەتكىزىلىپ, جەر قوينىنا قايتا تابىس ەتىلدى. جانگەلدين اۋدانىنىڭ بيدايىق كەڭشارىندا كەسەنەسى تۇرعىزىلىپ, مۇراجايى اشىلدى.
گازەتىم ۇسىنعان بۇل كيەلى تاقىرىپقا ءالى نۇكتە قويىلماي كەلەدى. گۇلنار مىرجاقىپقىزىن قاتىستىرا وتىرىپ, ءبىراز رۋحاني ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋدا. اپاي ەكى تومدىق كىتاپ شىعاردى, كەيىن «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» ەستەلىكتەر جيناعىنىڭ تۇساۋىن 95 جاسقا تولعاندا كەستى. بارىندە دە اكەسىنە قاتىستى ءسوز ءوربيدى. ءبىز دە كىتاپ باستىردىق. نار قايىسىپ كوتەرەتىن تاقىرىپ بولعان سوڭ, ۋاقىت وتكەن سايىن وزگە دە قالامگەرلەرگە سالماق ءبولىنىپ تۇسۋدە. ءبارىنىڭ دە مىرجاقىپ الدىنداعى پارىز بەن مىندەتكە ادالدىق تۇرعىسىنان قارايتىنى قۋانتادى.
مىرجاقىپتىڭ قايىرا جەرلەنۋىنە كۇدىكپەن قاراپ, ول وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى موڭعوليادا قايتىس بولدى دەپ, ەش قيسىنسىز بايبالام سالۋشىلارعا نەگىزدى توسقاۋىل قويىلعانىن ايتقانىمىز ابزال. ماقالا اۆتورى كەشىرىم سۇراپ تىنعانىمەن, ونىڭ كەيبىر تاۋەلسىز تەلەارنالاردا وزگەشە سايرايتىنىن بايقاپ قالىپ تا ءجۇرمىز. بۇل نە سوندا؟ بەتالدى پىكىر ايتۋعا بولا ما ەكەن؟ سونداي بەيپىل اۋىزدارعا سوققى بەرۋ – تاقىرىپتىڭ جالعاسىنا جاتپاعاندا قايتەدى؟ بۇل ءبىر جاعىنان ۇلتتىق مۇددەنى قىزعىشتاي قورۋدىڭ توتە جولى ىسپەتتى عوي.
قازىر بيدايىق اۋىلىنىڭ ءحالى ونشا ەمەس. وتىز شاقتى وتباسى قالدى. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا وقۋشى سانى مۇلدە ازدىقتان مەكتەپتى جابۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. نەبارى – 19 بالانىڭ 9 سىنىپقا قالاي بولىنەرىن ويلاي بەرىڭىز. ەشكىمگە وكپە جوق ەدى. بيلىك مەكتەپتى قالدىردى. قالدىرماعاندا, اۋىل ىدىراپ كەتەر ەدى. سوندا جۇرتتا سوستيىپ مىرجاقىپ كەسەنەسى مەن مۇراجايى قالار ەدى. ءتۇبى سولاي بولاتىن شىعار؟ كەزىندە الاش ارىسىنىڭ مۇردەسىن كىندىك قانى تامعان جەرى قىزبەلگە نەمەسە اۋدان ورتالىعى تورعاي سەلوسىنا تابىستاۋ جونىندە ايتىلىپ, جازىلعان. ساناسپاعاندىقتىڭ كەسىرى. ەندىگى ءناتيجەسى جان كۇيزەلتەدى.
كەسەنەنىڭ ءبىر ءمۇيىسى قاق ايىرىلىپ, قۇلاعالى تۇرعانىن قوستانايلىق ءارتىستەر «مىرجاقىپ» سپەكتاكلىن وبلىس كۇندەرىنە ورايلاستىرىپ استانادا ءساتتى قويعان تۇستا جابىعىڭقى كۇيمەن ايتىپ كەلدى. ءمىرجاقىپتىڭ باسىنا ادەيى بارىپ ءمىناجات ەتكەن عوي. مۇراجايى دا ءماز ەمەس ەكەن, جادىگەرلەرى جىرىم-جىرىم, ب ۇلىنگەن. قىستا اياز قارىعان نارسە وڭۋشى ما ەدى. كىم كومەك قولىن ۇسىنار ەكەن؟
الگى اتى دارداي قويىلىممەن ءارتىستەر جانگەلدين, امانگەلدى اۋداندارىندا ونەر كورسەتىپتى. سوندا كەيبىر اكىم-قارالاردىڭ ونى تاماشالاۋعا قۇلقى بولماعان كورىنەدى. بۇل سەلقوستىق نەنى اڭعارتادى. ءتۇسىنۋ قيىن.
الاجازداي مىرجاقىپتىڭ تۋعان اۋىلى قىزبەل حالقى قوڭىراۋلى وزەنىنەن الدىمەن قۇرتتاعان, كەيىن قىزىل ءىرىڭدى سۋ ءىشىپ وتىردى. بۇل تۇرعىسىندا «ەگەمەننىڭ» الدەنەشە رەت قاققان دابىلىنا اۋدان, وبلىس بيلىگى قىڭق دەمەدى. مۇنداي ەنجارلىققا جول بولسىن.
ءبىر نارسەگە كوزىمىز جەتكەندەي. ءمىرجاقىپقا قاتىستى تاقىرىپ ۋاقىت كەرۋەنىنە ۇلاسىپ, جالعاسا بەرەتىن سەكىلدى. ويتكەنى, ويانۋىمىز بەن ويلانۋىمىز قابىسپاي جاتقانداي-اۋ! وسى ەكى ورتادا بەزەك قاعىپ, ءتىلشى ءجۇرمەگەندە قايتەدى؟ نامىس جىرتۋعا جارالعان جورنالشىنىڭ باسقا امالى جوق قوي.
سىرباي ماۋلەنوۆ: «مەن دە وزىڭدەي مەنشىكتى ءتىلشى كەزىمدە رەداكتسياعا حات جونەلتەمىن دەپ ءجۇرىپ, قاسقىرعا جەم بولا جازداعانمىن». سىراعاڭمەن دە جەتە تانىستىرعان «ەگەمەنىم» ەدى. تورعايدا ءتىلشى بولماسام, كۇندەي كۇركىرەگەن ادۋىندى دا, جان ءيىرىمىن ساف سامالىمەن جاڭعىرتاتىن سىرشىل دا, تابيعاتشىل اقىننىڭ ماڭايىنا ەتەنە جاقىنداسا الار ما ەدىم, بالكىم. 1992 جىلدىڭ شىلدە ايىندا سىراعاڭ 70 جاسىن تويلاۋعا تورعايعا كەلدى. ارقالىقتان قارسى الىپ, ەلدى ارالاتتىق. سوندا بىتە قايناسىپ كەتكەندەي بولدىق. ارينە, ءتىلشىلىك تاپسىرمام دا بۇلتيىپ بۇيرەگىمدە جۇرەدى. مەرەيتويدىڭ مەيىرىمدى شاقتارىن اۋەلگىدە حابار-وشارمەن, كەيىن مول پىشىممەن وقىرماندارىمىزعا جەتكىزگەنبىز.
سىراعاڭنىڭ ماڭايىنا جۇعىسۋ قيىن با دەسەم, تاياز ويلاپپىن عوي. كوڭىل رايى تۇسسە, ناعىز ەجىل-قوجىلدىڭ ادامى ەكەن. جۇرەگى ەلجىرەپ, بوتاسىن ايمالاعان ارۋاناداي جانارىنان شۋاق توگىلىپ, باۋىرىنا باسىپ, جالپاق الاقانىمەن جاۋىرىنىڭنان قاعىپ-قاعىپ قويادى. بۇل ىقىلاسىنا ءماز بولىپ, بالاسىنداي ەركەلەگىڭ كەلىپ كەتەدى. ءوزى دە ەركەلەتكىسى كەلىپ وتىر ەكەن: «بىلەسىڭ بە, مەن سەنىمەن گازەتتەسپىن عوي», – دەپ ەركىن اڭگىمەگە شاقىردى. ءبىلمەي شە؟ قوستانايدىڭ «بولشەۆيكتىك جول» (قازىرگى «قوستاناي تاڭى») گازەتىندە مەنشىكتى ءتىلشى, كەيىن رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولعان. جىميىپ, باسىمدى يزەيمىن.
«قايران, تىلشىلىك ءومىر! – دەپ الىپ, سىراعاڭ ساعىمدى جىلدارىنان سىر سۋىرتپاقتاي جونەلدى. – جاياۋلاپ-جالپىلاپ ساپارلارعا شىعۋشى ەدىك. ءبىر جولى فەدوروۆ اۋدانىن قىستىڭ كوزى قىراۋدا ات-شانامەن ارالاپ, اپتالاپ بورانمەن الىسقانمىن. سويتە ءجۇرىپ قانشاما قويىن داپتەرلەر تولتىرىلدى. قىزىق ءوزى, قاۋىپ-قاتەردى سەزىنبەيسىڭ. كورسەم, بىلسەم دەيسىڭ. جازسام دەيسىڭ. قالامسابىم – اۆتوماتتان بەتەر ايبارلى سەكىلدى. پالە-جالا ۇركىپ تۇراتىنداي. ءبىر جولى رەداكتسياعا قالاي دا ماتەريالدى ۇلگەرتەمىن دەپ, ستانساعا جاياۋ بوراسىندا تارتىپ كەتەيىن. اۋدەم جەر. بۇتالى, توبىلعىلى, ساي-جىرالى ەڭىس ەدى. انادايدان سۇر كوكجالدىڭ سۇلباسى قىلاڭ ەتە قالدى. بىتكەن جەرىم وسى شىعار دەگەم. قاپتالداسقان قاسقىرىڭنىڭ ءوزى قاعىنىپ, جولاماي قويسىن قاسىما… قالامساپتىڭ كيەسى بولاتىنىنا سول جولى كوزىم انىق جەتكەن. قالتامداعى «قارۋىمدى» جالما-جان رازىلانىپ, قىسىپ-قىسىپ قويدىم».
وسى, مىنە, سىراعاڭنىڭ تىلشىلىكتەن ءبىر قىزىق سىرى.
كەيىن, ناۋرىزدىڭ تۇتەگەن ماي بورانىندا ءوزىم دە دالادا قالدىم. قارىس جەردەگى جىلقىشى اۋىلىنا جەتە الماي, دىڭكەلەدىك. جەنتەكتەلە سوققان قاردان كولىگىمىز بەلۋاردان ەندى قايتىپ بوسامايتىنداي, باتتى. ءتۇن كوزگە ءتۇرتكىسىز. شاراسىزدان جاياۋلاپ تارتتىق. ادامنىڭ بويى سۋىنسا, ويى دا سۋىنادى ەكەن. عايىپتان سىراعاڭنىڭ قاسقىرمەن اڭدىسقان ءساتى زۋ ەتىپ ميىما شاپشىپ شىقپاسىن با؟ قۇداي-اۋ, سول قاسقىر عوي مىناۋ! باۋىرلاي جىلجىپ, جۇرگىزۋشىنى تارپا باس سالاتىنداي. تۋ سىرتىنداعى مەن بايقاپ قالدىم. سەرىگىم وپپا قارمەن اۋىر ادىمدايدى. ساق ەتىپ اۋىز سالار-اۋ دەگەن انداعاي ساتتە قول فونارىمدى جاعىپ كەپ جىبەرەيىن. سولاڭ ەتىپ سۇمپايىلىنعان بىردەڭە اردا تايىنشاداي جونىنان كوز تايدىرىپ, قاعىس كەتتى…
نەنى ويلاساڭ, سول كەلەدى دەگەن وسى. سىراعاڭنىڭ سوناۋ جىلعى قاسقىرمەن بەتپە-بەت كەلگەن اڭگىمەسى سانامنىڭ ءبىر تۇپكىرىندە تۇلەن تۇرتكەندەي سەرگەك جاتۋشى ەدى. سول عاپىلدان ويانىپ كەتسە كەرەك. قاسقىرعا اكەپ مەنى دە جولىقتىرىپتى. امان قالدىق. قاسقىردى قالامساپتىڭ كيەسىنەن ۇرىككەن عوي دەپ, توپشىلايمىز.
تاقىرىپقا بارار جولدىڭ كەيدە وسىلاي تىم اۋىرلاپ كەتەتىنى بار. جىلقىشىنىڭ ۇيىنە ءىلدالدالاپ جەتكەنبىز. ۇيدە 10-12 جاس شاماسىنداعى جالعىز بالا. اكەسى جىلقى سوڭىنان ىعىپ كەتىپتى. شەشەسى قالاعا ءبىر باستىققا تاي سويىپ اكەتىپتى. ىسىتقان قۇرت كوجەنى سوراپتاپ وتىرىپ, اڭگىمە سوعايىق. اكە – دەپۋتات. ۇيدە سيرەك قونادى. جىلقىنى نەگىزىنەن كومەكشىلەرى قايىرىپ, باعادى. ءجيى-ءجيى جينالىسقا شاپقىلايدى. كەيدە الىس ساپارلاردان ۇزاق ءجۇرىپ ورالادى. شەشەسىندە دە تاۋسىلمايتىن شەكسىز جۇمىس. الدەكىمگە قازى-قارتا تاسۋدان جالىقپايدى. قىسقاسى, قولدارى ۇزىن. تىكۇشاقپەن بۇل ۇيگە نە قاجەتتىڭ ءبارىن توگىپ تاستايدى ەكەن. ازىق-ت ۇلىگىڭ بە, دۇنيە-مۇلكىڭ بە, تالعاماي جارىلقايدى. ۇلكەن قالالاردا ۇيلەرى كوپ ەكەن. اعا-اپالارى كوبىنە شەتەلگە قىدىرادى. ارقايسىسىندا قوس-قوستان كەرەمەت كولىك. ءوزىنىڭ وقۋىن سۇراساق, مۇعالىم جالداپ بەرىپتى.
بالانىڭ اڭگىمەسىن باس شايقاپ وتىرىپ تىڭدادىق.
جازىلماي قالاتىن تاقىرىپ تا بولادى ەكەن. قالام جۇرمەي قويدى. ءبىردەڭەدەن سەكەمدەنىپ, سەسكەندىك بىلەم… مۇمكىن, اكە-شەشەسىمەن تىلدەسپەگەندىكتەن جازۋدى قولداي كورمەگەن شىعارمىز. ايتەۋىر, تارتپاي قويدى. جازامىز دەپ بارىپ, جازباي تاستادىق…
ءازىلحان نۇرشايىقوۆ: «ەگەمەننىڭ» 90 جىلدىعى تويىنىڭ وزىنەن تاۋسىلمايتىن تالاي تاقىرىپ سۋىرتپاقتاۋعا بولادى». 2009 جىلعى 23-25 جەلتوقسان ارالىعىندا استانادا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 90 جىلدىق تويى ءوتتى. گازەت باسشىلىعى تويعا جان-جاقتان كەلەتىن ءار تۇلعاعا دەربەس ادام بەكىتىپ قويدى. مەنىڭ «مەنشىگىمدە» – ءازىلحان نۇرشايىقوۆ! ال كەپ كىرىسەيىن مىندەتىمە.
الدىمەن اۋەجايدان كۇتىپ الدىم. ازاعام قولىندا ديپلوماتى بار, دومالانىپ قاسىنداعى بويشاڭ ءبىر جىگىتتىڭ قولتىعىنا تىعىلىپ, جولاۋشىلاردىڭ باسى بوپ كورىنگەنىمەن, جۇك الاتىن جەردە توسىلىپ قالدى. كىتاپتارىنسىز جۇرمەيتىن, سونى الماعىن شامالادىم. كوپ كۇتتىرگەن جوق. تاعى ءبىر كىسى قولداسىپ قوماقتى قاپشىقتى قامپايتىپ الىپ كەلدى. زىلدەي. «2-3 كىتابىمنىڭ ارقايسىسىنان 90 دانادان اكەلىپ ەدىم. 90 جىلدىققا شاشۋىم عوي», دەپ ازاعاڭ بايعازىسىز جۇرمەيتىن ادەتىنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ جاتىر.
قوناعىمدى «دانيار» مەيمانحاناسىنا ءتۇسىردىم. ودان ءارى توي ءىس-شارالارىنىڭ اياسىنداعى باعدارلامالارعا باعىنا قيمىلدادىق. وپەرا تەاترىنداعى سالتاناتتى كەشتە ازاعاڭ جازعانىن كوسىلتىپ وقىپ بەردى. ماڭايىندا وڭكەي گازەت ارداگەرلەرى تۇرعان-تىن. «ەگەمەنمەن» تۇيدەي قۇرداس سالامات حايداروۆ اتامىز, تاعى باسقالار ءتول گازەتىنىڭ سارعايعان پاراقتارىنداي شيىرىلعان شەجىرەنى تارقاتا ءتۇستى. ونەگە. ءورىس. وسكەن وركەن. تاعىلىم. توقتاڭىز – تاقىرىپ!
زالدا, ازاعاڭمەن يىقتاسا وتىرىپ, ول كىسىنىڭ كەشە: «گازەت تويىنىڭ ءوزى تىڭ تاقىرىپتار ۇسىنادى. بەيقام بولما, اينالايىن. جادىڭا تۇتا ءبىل, ەستى ءسوزدەردى», دەگەن اقىلىن سانامدا قايىرا جاڭعىرتتىم. اركىمنىڭ جۇرەكپەن ايتقاندارىنا ىقىلاستانا تۇسەم. شىنىندا دا, گازەت ءجۇرىپ وتكەن سان قيلى سوقپاقتار تۇگەسىلمەيتىن ماقالا تاقىرىپتارى سەكىلدى ەمەس پە. تەك, كوركەمدىك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, جان بىتىرە ءبىل. ەندى بايقادىم, زالدان شىعاردا, قويىن داپتەرىمە ءبىراز جازۋ تۇرتكەنىمدى.
سالتانات سارايىنداعى مەرەكەلىك داستارقان تالعامدى رۋحاني نارىمەن ەستە قالدى. سويلەنگەن سوزدەن عيبرات مول بولدى… مۇحتار, عابيت, سابيتتەر اعىنداپ تىلەك قوسقانداي توگىلتەدى. شىرقالعان ءاننەن كەشەگى عاجاپ داۋىستار ەستىلگەندەي ەدى… امىرەدەي جەزتاڭدايلار كومەي ءبۇلكىلدەتكەندەي عوي. بيدەن شە؟ مىڭ بۇرالعان قيمىل قۇبىلىسىنان – شارالار ءتىرىلىپ تۇسكەندەي. كۇي-اڭىز بابالار ۇنىندەي بەبەۋلەيدى… دينا انامىزدىڭ كۇيىنە جامبىل اتامىز قۇلاق توسىپتى, انە… قايران تىرشىلىك: ءبارى-ءبارى بولعان, جىم-جىلاس وزعان… وسىلاردى كەزىندە گازەت ناسيحاتتاعان, ءالى دە جالىقپايدى ول پارىزىنان. وتكەن ءداۋىر بۇگىنگە جالعاسىپ جاتىر عوي. دەمەك, تاقىرىپتا تولاس جوق, تەك ەبىن تاۋىپ, وزگە قىرىنان جارقىراتا بىلگەن ءجون. ازاعاڭ ءبىلىپ ايتادى ەكەن عوي.
ازاعاڭدى تالاي كەيىپكەرلەرى قوناق ەتپەك بوپ, قولدارىنا تۇسىرە المادى. سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز گۇلزيرا. ونىڭ وكىنىشىن بۋمالى 90 كىتاپتىڭ ءبىرىمەن باستىق. ايتەۋىر, وزگەلەردىڭ دە جابىڭقى قاباعىن كىتاپ جادىراتىپ جىبەرەدى. ال ورازبەك ايماق ۇلى اقساقالدىڭ شاقىرۋىن امالسىزدان قابىل الدى. «ورازبەك بايبىشەسى اي-اپا قاجى ەكەۋى حاليمانىڭ باسىنا ءتاۋ ەتىپ, دۇعا وقىپ, كەيىن سيۋجەتتى بەينەتاسپا ءتۇسىرىپ, زور ءىلتيپات كورسەتىپ ەدى, ءدام تاتىپ شىعايىق», دەپ ىقىلاس تانىتقان. ازاعاڭ قاجىلار شاڭىراعىنان اسا كوڭىلدەنىپ, مارقايىپ اتتانعان بولاتىن. «مىنە, تاقىرىپ قانشاما: كەلىنى ءان ايتادى, نەمەرەسى تاقپاقتايدى, بالالارى ءزاۋلىم ءۇي سالىپتى, قوس ءبايتەرەك سوزىمەن ۇلگى ەكەن», دەپ حالىق جازۋشىسى ءتىلشى پاقىرىڭىزعا كوپ نارسەنى مەڭزەگەن.
ارا-اراسىندا استانانى ارالاتىپ قويامىن. قۋانىپ, دەدەكتەي جونەلەدى. قولىنان فوتوتۇسىرگىشىن تاستامايدى. ەسىل مۇزىنا اياعىن جەڭىل سىرعىتىپ تۇرىپ, ەرتىستى, جايىقتى, ت.ب. وزەندەردى ەسكە الدى. اباي, جامبىل, باۋىرجان, ءاليا ەسكەرتكىشتەرىنە تاعزىم ەتىپ: «شىركىن-اي, مەنىڭ مانشۇگىممەن قاتار تۇرار ما ەدى. شىعىستىڭ قوس جۇلدىزىن اجىراتۋعا بولمايدى عوي», دەپ الدەنەگە رەنىش ءبىلدىردى. وكىنىشىنىڭ وزىنەن تاقىرىپتار قوزداپ جاتقانداي. راس-اۋ!
ازاعاڭدى قايدا اپارسام دا – الدىمدا تاقىرىپ ءورىپ جۇرەتىندەي ەلەس پايدا بولدى بويىمدا. باستاپقى ءبىر ءسوزىنىڭ قۋاتى قانداي! شىنىندا دا «ەگەمەن» تويى – تاقىرىپ تاۋىپ بەرىپ, بايىتا تۇسەتىن تۇما بۇلاق كوزىندەي ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
ازاعاڭدى قولتىقتاپ ءجۇرىپ, تاقىرىپ اتاۋلىدان جەم جەگەندەي كۇي كەشكەنىمدى ەندى سەزىپ وتىرمىن. ازاعاڭنىڭ ءوزى دە – تاقىرىپ تىلسىمى ەكەن!
قالامىم جازىپتى. ءيا, تاقىرىپ سايلى بولسا – قالام مايلى بولادى ەكەن. تاپقانىڭدى قىزعىشتاي قورىپ, وقىرمان كادەسىنە جاراتۋدىڭ ءوزى, عانيبەت قوي. تاقىرىپتىڭ دا تالان, تالايى بار: بىرەۋگە جاعارسىڭ, ەندى بىرىنە جاقپاسسىڭ. ءىلىپ جازعاندى كىم جاقتىرادى. ەرىن باۋىرىنا الىپ تۋلايتىندارى دا كەزدەسەدى. ماقالادان ءوز بەينەسىن كورىپ, ءىشى سەزگەن سوڭ سويتەدى دە. بولا بەرسىن. ءتىلشى شىندىق جاعىندا. سولاي قالىپتاسقان. ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قارامايدى. تەز قاسىندا قيسىق اعاش جاتپايدى. تاۋەلسىزدىككە قالتقىسىز قىزمەتتىڭ التىن ءتىنى وسى بولسا كەرەك.
تاقىرىپ تاياز بولسا, جازعانىڭ جاسىق شىعادى ەكەن. تەرەڭ تاقىرىپ تەڭىزدەي تۋلايدى. ۋاقىتپەن جارىسا زۋلايدى. تاڭداۋىمىز تۇڭىلتپەسىن. تامىر بۇلكىلىندەگى تاقىرىپتاردا تولاس بولماسىن. جازار كوبەيسىن!
قايسار ءالىم.
