«بەرەتىنىن بەرمەسەڭ…»

جاقىندا جۇمىس بولمەمىزگە جىگىت اعاسى دەيتىندەي جاستاعى كىسى كىردى. قاتپا قارا. شارشاڭقى. جۇدەۋ ءجۇزى تانىستاۋ سەكىلدەندى. شاندىرلانعان بەت تەرىسى مەن ماڭ­دايىن ايتپاعاندا, موينىنا دەيىن جىرا-جىرا, ساي-ساي ءاجىم شيىرلاعان. مۇڭ مۇنارلاعان جانارلارىنان جىلۋارلى مەيىرباندىق جىلت ەتىپ ءبىر كورىنگەندەي كۇيدە.

جاقىندا جۇمىس بولمەمىزگە جىگىت اعاسى دەيتىندەي جاستاعى كىسى كىردى. قاتپا قارا. شارشاڭقى. جۇدەۋ ءجۇزى تانىستاۋ سەكىلدەندى. شاندىرلانعان بەت تەرىسى مەن ماڭ­دايىن ايتپاعاندا, موينىنا دەيىن جىرا-جىرا, ساي-ساي ءاجىم شيىرلاعان. مۇڭ مۇنارلاعان جانارلارىنان جىلۋارلى مەيىرباندىق جىلت ەتىپ ءبىر كورىنگەندەي كۇيدە.

– اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا! – دەپ امانداستى. – تا-تا-تانىمادىڭىز با؟
– شىراعىم, شىرامىتاتىن سياقتىمىن, بىراق جىعا تانىماي وتىرمىن, – دەدىم ىڭعايسىزدانىپ.
– باقجانمىن عوي, اعا. باقجانمىن عوي باياعى. تام­دىبۇلاقتاعى. توقتىباەۆتارمىز. ۇيلەنۋ تويىمىزدا ءبىر اقىن اعايمەن بىرگە بولعانسىزدار. سويلەگەنسىزدەر.
ەندى-ەندى ەسىمىزگە تۇسىڭكىرەگەندەي. ەلەستەر ەمىس-ەمىس كورىنىس بەرگەندەي. جادىمىزدى جاڭ­عىرتتىق. باقجان بالانىڭ سونشالىقتى ەگدە تارتىپ كەتكەنىنە كۇرسىندىك. بىلدىرمەگەن كەيىپتىڭ بەتپەردەسىن كيدىك. ك ۇلىمسىرەدىك. جاي-جاعدايىن, اۋىل-ايماعىن, بالا-شاعاسىن سۇرادىق.
ءتورت-بەس پەرزەنتى بار ەكەن. تۇڭعىش قىزى مەن ءۇل­كەن ۇلى قاراتاۋدا كورىنەدى. قاراپايىم, قارا جۇمىستا. ودان كەيىنگى ەكى ۇلى دا اۋىل ماڭايىندا. «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك», دەيتۇعىنداي تىرلىكتە. بالالارىنىڭ ءبارى بەينەتتەن قاشقان ەمەس. قاشپايدى دا. ادال ەڭبەكپەن, ماڭداي تەرمەن كۇنەلتىپ جاتقان جاعدايلارى بار. اللا بەرگەن التى-جەتى نەمەرە ءوسىپ كەلەدى.
باياعى بالا باقجانىڭىز وسىلايشا ءبىرسىپىرا سىر شەرتتى. ءبىز دە بىلگەنىمىزدى ايتىپ وتىرمىز. سايىپ كەلگەندە, مىنا دۇنيە-الەمدى, جەر-انانى اۋەلى اللا, سونسوڭ تەك تيتان تۇلعالار, اسا ءىرى الىپتار, بيىكتەگىلەر مەن بيلىكتەگىلەر عانا ەمەس, نەگىزىنەن قاراپايىم ادامدار, قالىڭ بۇقارا حالىق, قاتارداعى, قارا جۇمىس اتقاراتىنداردىڭ اق پەيىلى, اق جۇرەگى, ادال نيەتى ۇستاپ تۇر ەمەس پە؟ دەپ بەتىنە قارايمىز-اي. تامدىبۇلاقتان تاۋ اسىپ, تاس باسىپ جەتكەن توقتىباەۆتىڭ توتىققان تۇرپاتىنا قىزىققانداي كوزقاراس تانىتىپ.
– اعا, – دەدى كەنەت ءۇنى قۇمىعىپ, الدەنەدەن قايمىققانداي جانارلارىن تايدىرىپ اكەتكەن باقجان. – ۋاقىتىڭىزدى المايىن. سىزگە ءبىر شارۋامەن كەلىپ ەم. ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ. ۇيات بولسا دا. ءبارىمىز جابىلىپ ءجۇرىپ, ازەر دەگەندە كەنجە قىزىمىزدى وقىتقان ەك. بىزدەن دە ءبىر وقىعان ادام, جوعارى ءبىلىمدى مامان شىقسىنشى دەپ. ەكى جىل بولدى بىتىرگەنىنە. قايدا بارسا دا, قابىلدامايدى. بۇكىل اۋدان كولەمىندە ءبىزدىڭ قىزدىڭ ماماندىعى بويىنشا تالاي-تالاي ورىن­داردىڭ بوساعانىن, تالاي-تالاي قىزداردىڭ قابىل­دانعانىن ءجۇدا جاقسى بىلەمىز. بىراق ءبىزدىڭ قىزدى المايدى. شەشەسىنىڭ شاشى اعارىپ ءبىتتى. بىردەڭە بەرۋ كەرەك ەكەن دەيدى. ءجۇدا جوق ەمەسپىز, ءبىراز قارا-قۇرامىز بار. كىمگە, قالاي بەرۋدىڭ رەتىن تاپپايمىز. تۇسىنەسىز عوي ءسىز. ءبىزدى. اۋدانعا ايتا الاسىز با؟ بەرەتىنىن بەرەر ەم…
سول كۇنى ءتۇس اۋا تاعى بىرەۋ ەسىك قاققان. كىرگەن. ءاپ-ادەمى, سىمباتتى كەلىنشەك. بالزاك دەيتۇعىن عاجايىپ جازۋشى تامساناتىن, تامىل­جىعان جاستاعى ايەل. اقىلىنا كوركى ساي, بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى ءمىنايى ءمان-مازمۇن مانزەلدەس. قىلىعى دا جوق ەمەس. دەيتىندەي.
– مويىنداڭىز, اعا-ا-ا. تانىمادىڭىز, ءا. تانىما­دىڭىز, اعا-ا-ا! – دەيدى ادەپپەن عانا ەركەلەي, ەركىن سويلەپ. – باياعىدا وسى شىمكەنت پەدينستيتۋتىندا «ءنول تري» دەيتىن ستاۆكامەن ساباق بەرگەنسىز. لەك­تسياڭىز­دا تىرناعىمدى بوياپ وتىر­عا­نىمدى بايقاپ قويىپ, ءبىرتالاي ۋاقىتىڭىزدى ماعان ارناپ, ءازىل-شىنىڭىزدى ارالاستىرىپ, ماق­تامەن باۋىزداعانسىز. سودان كەيىن ساباق ۇستىندە ساۋساعىما ەشقاشان قاراماۋعا اينالعام, اعا-ا-ا.
زۇمىرەت دەگەن قىز ەدى بۇل. وتە جاقسى وقىعان. قى­زىل ديپلوم العان. بالالى-شاعالى بوپتى. كۇيەۋ بالا قاتارداعى, قاراپايىمداۋ قىزمەتتە كورىنەدى. ءوزى ۇلكەن مەكتەپ-گيمنازيا ديرەكتو­رىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. شىم­كەنتىڭىزگە جاپ-جاقىن, قالاعا بەرگىسىز اۋدان­داردىڭ بىرىندە.
– ءوزىڭىزدى تەلەديداردان ءجيى-ءجيى كورىپ تۇرا­مىز, – دەدى زۇمىرەت. – «امانبىسىز, اعاي!», دەسەك, ءجۇدا قارامايسىز عوي «كوك ساندىقتان» سويلەگە­نىڭىزدە. ۋا­قىتىڭىز التىننان قىمبات ەكەنىن بىلەمىز. ءبىر شارۋامەن كەلىپ ەم. قازاقپىز, وسىندايدا عانا ىزدەيمىز. مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ديرەك­تور­لىعىنا قايداعى ءبىر ءبىلىمسىز, بىلىكسىز, ءشىلتى­رەڭ­بايدى قويماقشى. ەكەۋمىزدى قاي جاعىنان بولسىن جارىستىرىپ, سالىستىرىپ بايقاسىنشى باسشىلار. ديرەكتورلىققا سونشالىقتى قۇمار دا ەمەسپىن. بالالاردان, بولاشاقتان وبال, اعا-ا-ا. ءبىزدىڭ بايىرعى بىرەر مۇعالىم كىسىلەر كەڭەسە كەلە سىزگە جولىققانىمدى قالادى. اۋدانىمىزدىڭ اكىمى ءوزىڭىزدى قاتتى قۇرمەتتەيدى دەسەدى. بالالاردى ايايدى اسىل ۇستازدار. ءبىر «ىزبانوگى» جەتىپ جاتىر دەسەدى. اعا, ايىپ ەتپەڭىز. بەرەتىنىن بەر­مە­سەڭ… قيىن دەسەدى. اكىمگە… بەرەتىنىن بەرەر ەم…
– اينالايىن زۇمىرەت قاراعىم, وسى جاسىما دەيىن بىردە-ءبىر اكىمگە بىردە-ءبىر رەت مۇنداي ماسەلەنى مانىستە­گەن ەمەسپىن. ايتپايتىن دا شىعارمىن وندايدى. رەنجىمەگىن.
– باسە-باسە, ءبىلىپ ەدىم تۋرا وسىلاي بولارىن. سەزىپ ەدىم ءسىزدىڭ وزگەرمەيتىنىڭىزدى. قاتىپ قالاتى­نىڭىزدى. امال قانشا. الگى اڭگۇدىك بەرەتىنىن بەرىپ, مەكتەپ باسقارسا, نە وڭار ەكەنبىز, اعا. امان ءجۇرىڭىز.
جاسىراتىنى جوق, وسىنداي ادامدار دا كەپ تۇرادى. ءسىزدىڭ تىلشىڭىزگە. «بەرەتىنىن بەرمەسەڭ…» دەسەدى. «بەرە­تىنىن بەرەر ەم…» دەيدى. ءسىزدى قايدام, وسى سوزدەرگە ەتىمىز ۇيرەنبەي-اق قويدى. بەتىمىز دۋ ەتە تۇسەدى.
ءسىز دە ەستىمەدىم دەي المايسىز. كوپ ەستيسىز. مويىن­داڭىز. «وزگە جۇرتتان قازاقتىڭ ءسوزى ۇزىن». دەگەندى دانىشپان اباي ايتقان. ەلدىڭ ەمەس, جەلدىڭ ءسوزى دەي تۇرعانىڭىزبەن, مىنا ءتو­مەندەگىشە پىكىرلەرگە قۇلاق قويماققا ءماجبۇرسىز. «بەرەتىنىن بەرەر ەم…». «بۇگىندە پارا الاتىن­دارعا ەمەس, المايتىندارعا كۇ­لەتىنگە كەتكەنبىز». «بەرەتىنىن بەرمەسەڭ, باسىڭدى تىعۋ قيىن». «بەرە­تىنىن بەرىپتى». «الاتىنىن الىپتى». «پالەن ءجۇز مىڭىن پالەنشەگە, تۇگەن ءجۇز مىڭىن ءتۇ­گەنشەگە بەرىپتى», «وسىدان ءبىر جىل بۇرىن وتكىز­گەندەرى ءوزىن-ءوزى اقتاپتى, اناۋ ورىنعا قون­جيىپتى», «كەدەندەگى كوكەسى كەتكەن سوڭ مىنانىڭ مازاسى قاشىپتى». «اناۋ ايرىقشا دەپارتامەنت­تىڭ جاي مامانى بولۋ ءۇشىن-اق ون مىڭ دوللار پارە بەرەتىن بوپتى». «جارتىسىن بەرگەن ەكەن, جارتى جىل كۇتەسىڭ دەپتى». «اناۋ كرىشاسى كۇشتى ايەل العاش ءجۇدا سىزىلىپ ءجۇرۋشى ەدى, الادى ەكەن. اناۋ ورىن ءۇشىن اناۋ جىگىتتەن جەتى مىڭ سۇراپتى». «قا­لادا مەكتەپ ديرەكتورلىعىنىڭ ورنى تاعى قىمبات­تاپتى». «ورتتەن قورعاۋ مەن دەرتتەن قورعاۋلاردىڭ «ستاۆكالارى» اسپاندا عوي قازىر». «تىم-تىم تەرەڭدەپ باراسىڭدار, قويساڭدارشى ەندى». «الماسىنا قويماي­تىن ءوزىمىز ەمەسپىز بە؟» «نارىقتىق قاتىناس, رىنوك رەتتەيدى ءبارىن دە. بىرتە-بىرتە». «ويباي-اۋ, سول بىرتە-بىرتەڭ بىزگە جەتكەنشە, تۇتە-تۇتەمىز شىعىپ بىتەر…»
مىنەكيىڭىز, وسىلايشا ۇزا-ا-اق جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. كۇندەلىكتى اڭگىمە-دۇكەندەر ۇستىندە, قوناققا بارعاندا, مەيمان شاقىرعاندا, «گاپ» دەپ اتالاتىن باسقوسۋلاردا, كەز كەلگەن كىشىلى-ۇلكەندى داستارقاندار­دىڭ باسىندا, جاي مونشالار مەن جايناعان ساۋنالاردا, قالايسىز با, قالامايسىز با, كۇتكەن جانە كۇتپەگەن جەردەن كۇبىر-كۇپسىڭ مەن سىبىر-سىپسىڭ باستالىپ كەپ-كەپ كەتكەندە شە, نەگىزگى تاقىرىپ جوعارىداعىداي جاعداي­لار­دىڭ توڭىرەگىندە ءوربيتىنىن جوققا شىعارا المايسىز.
كىم نە دەمەيدى, ادام بولعان سوڭ ايتادى, كوپتىڭ اراسىنان كوكەزۋلەر تابىلادى, تەك كەمشىلىكتى عانا كورەتىندەردىڭ جەلبۋاز پىكىرلەرى عوي, تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىندەردىڭ وسەكتەن باسقا شارۋاسى جوق. ادال ەكەن, اقيقاتشىل, شىنشىل ەكەن, ناقتىلاپ, فاكتىلەپ, اكتىلەپ, اتتارىن اتاسىن, دالەلدەسىن. دەۋشىلەردىكى دە دۇرىس-اق شىعار. دەسەك تە, اتالمىش اۋرۋى­مىزدىڭ اسقىنىپ بارا جاتقانى راس قوي؟ راس. جاسىرىپ-جاپپالىق. قوعامىمىزدا قوڭىرسىپ كەتكەن كەساپاتتار از ەمەس. سانامىزدىڭ سانسىرا­عان, ساپاسىزدانعان قاتتارى قابات-قابات. اقشا-قۇدايعا اشىق تابىنۋشىلار جۇزدەپ ەمەس, مىڭ­داپ سانالار. ۇلكەندى-كىشىلى, ءىرىلى-ۇساقتى, جوعا­رىلى-تومەندى. بۋىن-بۋناقتاردا. ءتۇرلى تارماق­تاردا. مەكەمە-مەكەندەردە. كەڭسە-كوشەلەردە.
اسىرەسە, اكىمدىك جۇيەڭىز, اكىمدەرىڭىز جونىندە «جىرلاناتىن» ءجوندى-ءجونسىز وي-پىكىر­لەر ءجيى­رەك. اكىم شىركىندەرگە دە وڭاي ەمەس-اۋ. وبالى نەشىك, ولار توقسانىنشى جىلدارىڭىزدان بەرمەن قاراتا اۋىر جۇكتىڭ بار-بارشاسىن ارقالاپ, يىقتارىنا ارتىپ, ايانباي ورگە تارتىپ-اق كەلەدى. ەلىڭىز بەن جەرىڭىز, قالاڭىز بەن دالاڭىز كورىكتەنىپ-كوركەيسە, مەملەكەتىڭىز بۇگىنگىدەي بيىكتەرگە كوتەرىلىپ ۇلگەرسە, ەڭ الدىمەن ەلباسىڭىز, سونسوڭ, ارينە, اكىمدەر ەڭبەگىنىڭ ەرەسەندىگى. سونىمەن بىرگە, اكىمدىك جۇيەڭىزدىڭ, اكىمدىك دەيتۇعىن قىزمەتتىڭ بۋى التىننىڭ بۋىنان بەتەر بۋىرقانىپ, بار-بارشا بۋىن-بۋناق­تاردى بۋىندىرىپ العاندايىن جاعدايلار دا جوق دەي المايسىز.
«بەرەتىنىن بەرمەسەڭ…», «بەرەتىنىن بەرەر ەم…» اۋرۋىنىڭ اسقىنعان جاقتارى دا وسى اكىمدەردىڭ اينا­لا-توڭىرەگىندە تۇتاساتىنىن تۇسىنىكسىز دەۋگە ءاددىڭىز كەم-ءدۇر. «كوماندالىق» ءادىس كەسەپاتقا اينالعان جەرلەر جەتىپ-ارتىلادى. كادرلار ىرىكتەۋ مەن تاعايىنداۋدا مەملەكەت­شىلدىكتى, ەلشىلدىكتى, وتانشىلدىقتى ويلاۋ ەمەس, كەلەشەكتى كەمەلدىكپەن كوزدەۋ ەمەس, كورەشەكتى عانا كۇيتتەپ, تەك وزىنە, وزدەرىنە ولەردەي بەرىل­گەندەردى, «بەرەتىنىن بەرىپ تۇراتىنداردى», «ناۋاشا قۇياتىن» قۇلقىندىلاردى وسىرەتىن وزىمشىلدىك دەرت دەندەدى. كوپكە توپىراق شاشپايسىز, البەتتە. الايدا, الدەبىر اكىمدەردىڭ, كەيبىر كادرلاردىڭ دەڭگەيى, ءبىلىم-بىلىگى, پەيىل-پيعىلى, نىساپ-نيەتى, ارەكەت-قارەكەتى, مىنەز-قۇل­قى, بولمىس-ءبىتىمى, دۇنيەتانىمى تۋراسىندا تەرەڭىرەك ويلانىپ بايقاساڭىز, ءبىرتالاي نارسەگە كوزىڭىز جەتەدى.
ونشاقتى جىلداي بۇرىن ءبىر وبلىستا اڭگىمە گۋ ەتە تۇسكەن. ءبىر كادر اسا ۇلكەن اۋدانعا اكىم بولۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇز بىردەڭە مىڭ دوللار شىعىن­دانىپتى دەستى. حالىق­تان ەشتەڭە جاسىرا الماي­سىڭ. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءبارى انىقتالادى. اشىلادى. الگى اڭگىمەگە ءوز باسىمىز سەنگەن جوقپىز. بىردە سول اۋدانداعى جاي عانا, قوڭىرتوبەل قىزمەتتە جۇرگەن جولداسىمىز سىر شەرتتى. «مەن دە سەنبەۋشى ەدىم. شاقىردى. باردىم. قاتارداعى, قارا­پايىم بولىمگە باستىق بولۋدى ۇسىندى. وسىنشا مىڭ دوللار اكەلەسىڭ دەدى. شوشىپ كەتتىم. ونداي اقشام بولسا, جۇرت سەكىلدى جەر الىپ, جەكە تىرلىك اشپايمىن با؟! اقشانى سونشاما اشىق جانە سونشاما ناقتىلاپ سۇراعانىنا, سۇمدىق قاتتى كۇرسىنگەنىنە قاراعاندا شە, وبلىستاعى ۇلكەنگە بەرگەن ءۇش ءجۇز بىردەڭە مىڭىن جيناي الماي قينالىپ, قايعىرىپ جۇرگەنىنە انىق كوزىم جەتتى», – دەدى الگى دوسىمىز. اقيقاتىن اللا بىلەدى. بۇل – بۇرىنىراقتاعى وقيعا. ال بىلتىر عانا جانە ءبىر وبلىستان «قىزىقتى» حيكايا ەستىدىك. وتىرىكتەن الىستاۋ, الپىستى القىمداعان كىسىڭىز: «ءبىر اكىمنىڭ سىرلاسىنان ەستىدىم. بەس ءجۇز مىڭ دوللار شىعىندانىپتى. بەرەتىنىن بەرەر ەم دەپ ءجۇرۋشى ەدى. بەرىپتى. بىراق ءبىر جىل كۇتىپتى», – دە-ە-ەپ وتىر.
جەكەلەي جەۋ, جەكەلەي الۋ, جەكەلەي ساتىلۋ دەگەن­دەرىڭىز ءبىر بولەك. ال 2006 جىلعى جىپ-جىلى كۇزىڭىزدە ءار وبلىستا ءۇش-ءتورت اۋداننىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ جونىندە ەكسپەريمەنت وتكىزدىك قوي. مىنەكيىڭىز, سوندا ۇجىمدىق جەۋدىڭ, ۇيىم­داسىپ الۋدىڭ, سىبايلاسا ساتىلۋدىڭ «كوكەلەرى» كورىندى. كەي-كەي وڭىرلەر مەن ءبازبىر ايماقتاردا اۋداندىق جانە قالالىق ءماسليحات­تاردىڭ دەپۋتاتتارى توپ-توبىمەن وپىر-توپىر ساتىلدى. مانساپقا قۇنىققان قالتالىلار بەرەتىنىن بەردى. ماسليحاتتارداعىلار «كوماندالارىمەن» الدى. بارلىق اۋداندا نەمەسە قالادا ەمەس, ارينە. بىرقاتار­لارىندا تاپ وسىلاي بولدى. تەكسىزدىك تايراڭدادى. ەسەرلىك ەسىردى. ساتىل­عاندار «سەمىردى». وي-سانالار ويراندالدى. قا­راپايىم, قاتارداعى ادامدار قايران قالدى. ەسىل ەكسپەريمەنت اقتال­مادى. ءبىر ءتاۋىرى, ەلباسى دا, ەل دە اكىمدەردى اۋ­داندىق نەمەسە قالالىق ءماسليحاتتاردىڭ ساي­لاعانى مۇقىم-مۇلدە ءجونسىز دەپ تاپتى. قا­زەكەم ءۇشىن قازىرشە اكىمدەردى سايلاعان ەمەس, تاعايىنداعان دۇ­رىس ەكەندىگى تاعى دا ايقىن دالەلدەندى. ارينە, تاعايىنداۋدا ءھام تەكتىلىك كەرەك-ءدۇر.
ويحوي, بۇ قازاق­تىڭ باسىنان نەبىر زاماندار وتكەن عوي. وتارلانباي, بۇتار­لان­باي, ب ۇلىنبەي دە بولىنبەي تۇرعان عا­سىرلارداعى, تەكتى­لىك توزباي, ادامدىق ازباي, قۇلقىندار قوز­باي تۇرعان كەز­دەر­دەگى كيەلىلىك پەن قاسيەتتىلىك, اقيقات­شىلدىق پەن ادىلەتتىلىك حاقىندا دۇلدۇلدەرىڭىز بەن بۇلبۇلدارىڭىز قالاي-قالاي جىرلاۋ­شى ەدى؟! ابۋباكىر كەردەرى ءبۇي دەپتى: «بۇرىنعى وتكەن بيلەر سونداي ەدى; قاق جارعان قارا قىلدى قانداي ەدى. قۇنىعىپ دۇنياعا جول ايتپاعان; اقىلى جانىپ تۇرعان شامداي ەدى. دەمەگەن – بىرەۋ الىس, بىرەۋ جاقىن; وكشەسى اۋمايتۇعىن تامداي ەدى!»
كوردىڭىز بە؟! جالپى جەمقورلىق, پاراقورلىق ادام مەن شايتان جارالعالى بەرى بىرگە كەلە جاتقان شىعار. الايدا, الاش بالاسى ءۇشىن ولاردىڭ اراسات-الاپاتقا اينالعانى – وتارشىلدار ويرانىنىڭ, شەنەۋنىكتىك شەن-شەكپەندى يمپەريانىڭ اكەلگەن الەگى. ءالسىن-ءالسىن وبادايىن وپىراتىن, شەشەكتەيتىن شەتىنەتەتىن, دەمبىل-دەمبىل دەرتەتىن دەرتى. سۇيەكسىڭدى سىرقات قازىر دە قوعامىڭىزدىڭ تۇلا بويىن سىرقىراتا سىزداتىپ تۇر. دەمبىل-دەمبىل دەرتەتىن دەرتتەن ەلباسىمىز تالاي-تالاي ساقتاندىردى. تازارۋعا ۇنەمى ۇندەپ-اق كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىنشى جىلى شىعار, قاناعاتسىزدىققا, قۇنىعۋعا اۋىڭقىراعاندارعا اياۋسىز تۇردە ايتقان. شەتتەرىڭنەن جەتەكتەپ اپارىپ جاۋاپقا تارتۋعا بولادى, تارتىنىڭدار دەگەنى ەسىمىزدە.
ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز ءبىر وبلىستاعى ءبىر اجەپتاۋىر باسشىنى ءتاپ-ءتاۋىر قۇرمەتتەۋشى ەدى. بۇرىننان-اق. ىشكى مادەنيەتى, سالىستىرمالى تۇردە العان­داعى ادالدىعى العا شىعىپ تۇراتىن. تىنىم تاپپايتىن كادرلاردىڭ قاتارىندا. ىزدەنىمپاز. سەرگەك. زاماناۋي وي مەن ءىستىڭ ادامى. كەيىنگى جىلدارى سىرتى بۇرىنعىداي بولعانى­مەن, پيعىل-پەيىلى تانىماستاي وزگەرىپ كەتتى. بوساعان ورىنداردىڭ بارىنە تەك «ءوز ادامدارىن» توپىرلاتىپ تىعا بەرەتىنگە اينالدى. ولار سول ورىندارعا لايىق بولسا, جۇمىستارىن الىپ كەتسە, ريزاسىز-اۋ. الگى «كادرلارى» وزدەرىن «وسىرگەن» كىسىگە وتىرىك كولگىرسي مە, جاعىمپازدىقتى جان-جاقتى مەڭگەرگەندەر مە, وڭىردە ءجيى ايتىلاتىنداي-اق, «وتىستەرى بار ما», ايتەۋىر, تاڭعالاسىز ءتىپتى. سانا ساپاسىن سەرگەلدەڭگە سالاتىن سۇرىپتاعىلار ءتۇرلى-ءتۇرلى عوي. قاي-قاي دەڭگەيدەگى باسشىلا­رىڭىز دا ەڭ الدىمەن ەلشىلدىكتى, مەملەكەت­شىلدىكتى, ۇلتجاندىلىقتى تۋ ەتىپ ۇستاۋعا مىندەتتى. «ءوز ادامدارىن», «ءوز كادرلارىن», «وزىنە بەرىلگەندەردى» ءوسىرسىن-اق. بىراق ولاردان وزىق, ولاردان قابىلەتتى, ولاردان تالانتتى, ەلگە, مەملەكەتكە, كەلەشەككە پايدالى «وزگە», «باسقا» كادرلاردى قاتار قويىپ بايقاۋى, باعا­لاۋى كەرەك ەمەس پە؟ ال ەندى مۇندايلاردان باسقاشالاۋ بىرەۋلەرى بار. ماسەلەڭكي, تالاي-تالاي ماڭىزدى مەكەمەلەردىڭ, اسىرەسە, اۋرۋحانالاردىڭ باسشىلارى وزگە ۇلتتاردىڭ وتە-موتە وجەڭ, وتە-موتە وركوكىرەك وكىلدەرىن شەكتەن تىس كوبەيتىپ جىبەرەدى. «شەكتەن تىس» دەگەندى شەگەلەپ وتىرعانىمىزدا گاپ بار. ءبىر اۋرۋحانادا تاعى تاڭىرقادىق. ەم-دوم بولمەسىندە تولىپ وتىر ەكەن. مەدبيكەلەر. بىرەۋلەرىنەن ءجون سۇراساق, تەرىس بۇرىلادى. ەكىنشىسىنەن دارىگەردىڭ قايدا ەكەنىن بىلگىمىز كەلدى. دالاعا قارايدى. تەرەزەدەن. ەرىكسىزدەن رەنجىڭ­كىرەپ, كۋالىگىمىزدى كورسەتىپ, ادەپسىزدىكتەرىن ەسكەرتۋگە تۋرا كەلدى. قاتارداعى حيرۋرگ ىنىمىزگە يەك قاعىپ: «كوبەيتىپ جىبەر­گەنسىزدەر مە, قالاي؟» دەپ ءازىل-شىنىن ارالاس­تىردىق. ءىنىمىز كۇرسىندى. سونسوڭ ك ۇلىمسىرەدى. «ءبىزدىڭ قارىنداستاردىڭ اكە-شەشەلەرىنە قارا­عاندا بۇلاردىڭ اكە-شەشەلەرى بەرەتىندەرىن كوبىرەك بەرەتىن بولار, ايتپەسە…» دەدى.
اللاعا شۇكىرشىلىك. تاۋەلسىزدىككە تاۋبە. بايتا­عىڭىزدا بايىپتىلىق, بايسالدىلىق, تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق تاتۋلىق ويداعىداي. ورنىقتى. وسىلاي بولا بەرگەي. دەگەنمەن, نەبىر-نەبىر تۇعىرلى تۇلعالارىمىز, قايران قايراتكەرلەرىمىز ۇلتتىڭ قامى, قازاقتىڭ حاقى تۋرالى ماسەلەنى قايتا-قايتا بەكەر-بوسقا كوتەرىپ جاتقان جوق-اۋ. «مەملەكەتتىك ءتىلدى ءارى يتەرىپ, بەرى يتەرىپ جۇرگەندە, باسقا ۇلت وكىلدەرى دە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرە باستادى. كەلەشەكتە مەملەكەت­تىك جاۋاپتى ورىندارعا سولار جايعاسىپ, اڭقاۋ قازاق دالادا قالىپ جۇرە مە دەپ قورقامىن», دەپ جازدى دارىندى ءبىر اعامىز ءبىراز بۇرىن. «ەگەمەن قازاقستاندا». «اعاتاي-اۋ, قورقىنىشىڭىز ورىندى-اق. الايدا, ءتىلى­مىز­دى مەڭگەرۋمەن جايعاسقانى مەيلى, كەي سالالاردا اقشاسى مەن باسقاسى ارقىلى باسىمدانىپ بارا جاتقانى, سول اقشا-قۇدايعا قازاق باسشىلاردىڭ ويلانباي ساتىلاتىنى قاۋىپتىرەك, قورقىنىشتىراق ەمەس پە؟!» دەگىڭ كەلەدى. انەبىر جىلدارى انەبىر ۇلتتىڭ بۇزاقىلارى قازەكەمنىڭ بالالارىن قورلاعاندا شە, قازاقتاردىڭ پوليتسەيلەرىن, پروكۋرورلارى مەن سوتتارىن ساتىپ الاتىنىمىزعا سەنگەندىكتەن سايرانداپ-تاي­راڭدايمىز دەگەندى مەڭزەمەپ پە ەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى تاكەن الىمقۇلوۆ سيرەك ءسوزۋارلانار ساتتە­رىندە: «زاتكىدەن زارار تارتار, زار يلەر زامان كەلەر. سودان امان وتسەڭدەر, ادام بوپ كەتەرسىڭدەر», دەيتىن. زاتكى دەگەنى – ۆزياتكا. پارا. ءبىزدىڭ جىلى جاقتا «پارە» دەپ جىڭىشكەرتە جۇمسارتىپ اسپەتتەيدى.
قايبىر جىلى وسى وڭتۇستىگىڭىزگە كەلگەن سۋ جاڭا اكىم سۋ جاڭا, باتىل ويىن بىلدىرگەن. «مەن تازا, ادال, جاس كادرلاردى وسىرەمىن», دەگەن. ءىشىنارا ىرىكتەپ, ازداپ-ازداپ ادالىراق, ادىلىرەكتەردەن دە وسىرگەن. الايدا, ادالىراق, ادىلىرەك, تازاراق جاس كادرلار كوپ ىستەي المادى. «ىستەي المادى» ما, الدە «ىستەتپەستەر» ىستەتپەدى مە, بۇل – ءوز الدىنا بولەك گاپ, باسقاشا كەپ.
بىلتىر كورشىلەس, ەنشىلەس ەلدىڭ ەرەكشەلەۋ ساياساتكەر قايراتكەرى: «ءبىزدىڭ رەسەيدە ءبىرتالاي سالادا پارا بەرمەي جانە پارا الماي كۇن كورۋ مۇلدە مۇمكىن بولماي بارادى», دەپ ماعلۇمدادى. رەسەيىڭىز الىپ ەل, الپاۋىت مەملەكەت. ەكى ءجۇز ميلليونعا تارتا حالقى بار. اسا الىپ تا زور دەنەگە اۋرۋدىڭ قاندايى دا قاتەر توندىرە الماس. ال ءبىز ون التى عانا ميلليونبىز. قازاق ءتىپتى از-اق. ابايلاماساق, وپ-وڭاي مازاققا اينالىپ, ورعا جىعىلامىز. الاش جۇرتىنا قورعانا بىلمەك, ءبىر-ءبىرىن قورعاي بىلمەك كەرەك. سونىمەن بىرگە ءبىر-بىرىنە دە, وزگەلەرگە دە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن تازا تالاپشىل­دىق قاجەت. مەملەكەتشىلدىكتى, ادىلەتشىلدىكتى, اسىرەسە, ءبىزدىڭ ەلگە پاراقورلىق پەن جەمقورلىقتىڭ, سايىپ كەلگەندە, كورسوقىر­لىقتىڭ قۇردىمدارىنا جۇتقىزىپ «ويناۋعا» بولمايدى. بيلىكتىڭ بارلىق بۋىندارىندا­عىلار, بيزنەستىڭ بيىگىندەگىلەر, بارشا باي-باعلاندار الاش ارداقتىلارىنىڭ اسىل مۇرالارىنان, ۇلگى-ونەگەلەرىنەن ۇيرەنۋگە پارىزدار. وقىپ-توقىپ, قولدا­نۋ­عا قارىزدار. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ەرتەڭ ءۇشىن» ەرەجەسىن. ءاليحان بوكەيحاننىڭ «قازاققا قىزمەت قىل­ماي قويماسپىن» قاعيداسىن. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «مەندىك مەن, مەنشىك مەن, الەۋمەتتىك مەن جانە احلاعى السىزدىكتىڭ اسا قاۋىپتىلىگى تۋرالى» تۇجىرىمداماسىن.
ەلباسىمىز ەكى-ءۇش جىل بۇرىن جەر ساتۋ, جەر ءبولۋ, جەر پايدالانۋ جايىنان جان-جاقتى ساقتان­دىردى. ءتۇرلى-ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت بيىكتەرىن­دەگىلەردىڭ, جوعارى لاۋازىمدىلاردىڭ, اسىرەسە, اكىمدىك ايدىك بە­لەس­تەردەگىلەردىڭ بەتپەردەلەنىپ الىپ, بيزنەسكە قۇ­نىعۋى قيىن قيىرلارعا اكەتە­تىنىن ەرەكشەلەي ەسكەرت­تى. وكىنىشكە قاراي, قاناعاتسىزدىقتىڭ قاعىنىپ, قابىنۋى­نان ايىعا الماي كەلەمىز. نەبىر ءىرى-ءىرى دوكەيلەرىڭىزدىڭ, اۋەلەگەن اكىمدەرىڭىز بەن ولاردىڭ «وڭتايلانعان» ورىنباسارلارىنىڭ, ۇلكەندى-كىشىلى دەپۋتاتتا­رىڭىز­دىڭ پەيىل-پيعىلدارى مەن ارەكەتتەرىنەن قالىڭ بۇقارا حالىقتىڭ قامىنان گورى بەتپەردەلى بيزنەستەرىن ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن ەسە ارتىق ويلايتىن پسيحولوگيا بايقالىپ قالا بەرەدى. شىركىن-اي, ەكى-ءۇش ەسە ارتىق قامداسا دا جەتەر ەدى-اۋ. دەيسىڭ. البەتتە, بار بولعانعا, باي بولعانعا نە جەتسىن. نارىقتىڭ, رىنوكتىڭ زاڭىن تۇسىنگەن ابزال. ءسوتسياليزمنىڭ ورتاق وگىزىنەن ارىلدىق. تايقىماڭداي تەڭگەرمەشىلىكتەن قۇتىل­دىق. شۇكىر. ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋلارعا, جەكەمەنشىككە, كاپيتاليزمگە كوشۋدەمىز. ءبارىبىر, قاتارداعى, قالىڭ بۇقارا­نىڭ, قاراپايىم حالىق­تىڭ حاقى – باستى ارنا بولماعى ءلازىم. اسىرەسە, قازاقتايىن كوركەمنيەتتى ۇلتىڭىز بەن جۇرتىڭىز ءۇشىن. كوركەمنيەتتى, قاتارداعى قازەكەمنىڭ كوبىنەسە: «مىڭ دا ءبىر راحمەت. ەلباسىعا. جول سالىندى. تازا اۋىز سۋ كەلدى. جاڭا مەكتەپ عاجايىپ. تەك…» دەپ كىدىرىستەپ قالاتىنى راس. «بەرەتىنىن بەرمەسەڭ…» مەن «بەرەتىنىن بەرەر ەمدى…» ايتا الماي كۇمىلجىگەنى عوي.
بىلتىر شە, سەناتىڭىزداعى ورالباي ءابدى­كارىموۆ حا­لىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىق­تارىنداعى وسپادار­سىز­دىق جايىن, وتىز مىڭ تەڭگەلىك «زاتكى» جاعدايىن جالپاق جۇرتقا جايىپ سالدى. اركىم ارقالاي جورىپ, سان-ساققا جۇگىرتتى. ورەكەڭدىكى جاي جانايقاي ەمەس. ول كىسىنى باياعىدان بىلەمىز. توقسان ءۇشىنشى جىلدىڭ مامىراجاي مامىرىندا ورداباسى تاۋىندا تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ۇلى جيىنى وتكەن. سونىڭ ازىرلىگى كەزىندە كەلگەن. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ بىلدەي ءبولىمىن باسقارادى ەكەن. دايىندىعىمىزدى كورگەن. شىن سويلەيتىن, شىنايىلىقتى باعا­لايتىن, سىپايى كىسى ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتكەن. سودان بەرى سىرتتاي سىيلايمىز. راحمەت ورەكەڭە. وسىنداي سەناتورلاردىڭ بارىنا شۇكىرشىلىك. الگىندەي ورتالىقتارداعى وسپادارسىزدىق­تاردى كۇندە­لىكتى كورىپ, رەنجيتىندەر كوپ-اق. بۇرىندا­رى بارلىق جاعىمسىز نارسەلەر وڭتۇستىكتەن باستالادى دەۋشى ەدى شىمكەنتتى شىلي جاقتىرمايتىن كەيبىرەۋ­لەر. وسى كۇنى وڭتۇستىگىڭىزدىڭ «پارە­لەرىن» ون وراپ الاتىن «بالە-باتىرلەر» باسقا جاقتاردا دا جەتىپ-ارتىلارداي.
ءبىراز بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاننان» ءبىر دۇنيە وقىعانبىز. وندا ناعىز سۋرەتكەرلەردىڭ ايتۋىندا دا, جازۋىندا دا, تۇپتەپ كەلگەندە, بارىنەن بۇرىن تۋعان حالقىنىڭ, ءوزى جانىنداي جاقسى كورەتىن, جولىندا قۇربان بولۋعا دايىن حالقىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋ, ءباسىن بيىكتەتۋ ماقساتى تۇراتىنى دالەلدەنە دايەكتە­لىپ, جۇرەكجاردى ىقىلاسپەن جازىلعان. شىنىندا دا ءبىزدىڭ تۋعان حال­قىمىزدىڭ عاجاپ قاسيەتتەرى, عاجايىپ سالت-داستۇرلەرى, كوركەمنيەتى تاڭعالارلىق قوي. الگى ماقالاداعى مىسالعا كەلتىرىلگەن سۋرەتكەرلەردىڭ سۇڭعىلالىعىنا ءھام ءسۇيسىنىپ, باسىڭىزدى يەسىز.
مۇحاممەد پايعامبارىمىز عالەيھيسالەم: «ءبىر-ءبى­رىڭە سىيلىق بەرىڭدەر. سوندا ارالارىڭدا سۇيىسپەن­شى­لىك ويانادى», دەيدى حاديسىندە. قايران قازەكەم سىيلاسۋدان, سىيلىق بەرۋدەن, سىي جاساۋدان, قوشەمەت-قۇرمەت كورسەتپەكتەن, قوناق كۇتپەك­تەن, ات مىنگىزىپ, شاپان جاپپاقتان, تاعىسىن-تاعى تارتۋ-تارالعىلاردى ءۇيىپ-توگىپ, ءتىپتى ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنى الدىڭىزعا سالىپ ايداتىپ جىبەرمەكتەن ەشقاشان كەندەلىك كورسەتپەگەن. سويتە تۇرا ساتقىندىقتى, ساتىلماقتى, جاندايشاپتىقتى, جا­عىمپازدىقتى جەككورگەن. مالىن جانىنىڭ, جانىن ارى­نىڭ ساداعاسىنا بالاعان. پاراقورلىق پەن جەمقور­لىقتى قورلىق ساناعان. تەكسىزدىك دەپ تۇسىنگەن. پارا­قورلىق, جالاقورلىق, جالماڭدىق پەن جىلماڭدىق, ار-ۇياتتى اياققا تاپتاپ, مانساپ پەن شەن-شەكپەندى, وقالى وردەن مەن مەدالدى, لاۋازىم مەن دارەجەنى ساتىپ الۋ­شىلىق نەگىزىنەن, جوعارىدا مەڭزەگەنىمىزدەي, وتارشىل­دىقتىڭ, باسقىنشىلىقتىڭ مەرەزدەرى. بۇعاۋ­دان, بودان­دىقتان بوساندىق. ەندى رۋح پەن نامىستى تازارتۋ – پارىز. مويىنداماققا موينىمىز جار بەرمەگەنمەن, ءبارى بىرتە-بىرتە رەتتەلەدى دەپ جۇرەگىمىزدى جۇ­باتقانىمىز­بەن, داستۇرلەرى مەن دانالىعىن, كوركەم­نيەتىن كەرەمەت كۇيدە ساقتاپ كەلە جاتقان ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىن قانشا ماقتان ەتكەنىمىزبەن, «بەرەتىنىن بەرمەسەڭ…» جانە «بەرەتىنىن بەرەر ەمنەن» باستالىپ, تىم تەرەڭ قۇردىمدارعا تارتاتىن پسيحولوگيانىڭ بەلەڭ الىپ, قورقاۋ قۇبىلىستاردىڭ جاپپاي جايلاپ كەتۋى قورقى­نىش­تى ەكەنىن جاسىرعىمىز جوق. تاعى دا مۇحاممەد پايعامبارىمىز عالەيھيسالەم: «ۋاللاھي, كىمدە-كىم پارا السا, مىندەتتى تۇردە قيامەت كۇنى اللا­نىڭ الدىنا العانىن موينىنا اسقان كۇيىندە شىعادى» (مۋسليم. يمارا, 26), دەيدى. ويپىراي, قانشاما مىڭدا­عان مويىن­دارىڭىز العانىن كوتەرە الار ما ەكەن…
انەكيىڭىز, ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ ەسىگى تاعى قاعىلدى. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا سۋرەتتەڭكىرەگەن, تامدىبۇلاقتان تاۋ اسىپ, تاس باسىپ جەتكەن توقتىباەۆ تارىزدەس تاعى ءبىر بەيتانىس كىسى كىردى. نەمەرەسى تالانتتى كورىنەدى. سەگىزىنشى سىنىپتان ولەڭ جازادى ەكەن. نە اقىن, نە عالىم بولادى دەپ ارمانداپ ءجۇرىپتى. الپىس بەستەگى اتاسى. سويتسە, دارىندى بالا «الىس-ج ۇلىسپەن, جاعا جىرتىسپەن, جابايىلاۋ وتكەن» بىرىڭعاي تەستىڭىزدەن تومەن بالل العالى اۋىرىپ, جاتىپ قاپتى. «قايتسەم ەكەن؟» دەپ قينالادى قاراپايىم زەينەتكەر.
كەنەت كوز الدىمىزعا سۇلتانماحمۇتىڭىز كەلدى. تۇندە عانا تورايعىروۆتىڭ قوس تومدىعىن قايتا قاراعانبىز. سونىڭ اسەرى شىعار, ءسىرا. ول-داعى دارىنى زور اقىن ەدى. «ايقاپقا» جازعان حاتىندا: «مىناۋ ءبىراز سوزىمە جۋرنالىڭىزدان ورىن بەرسەڭىز ەكەن. مەن ءوزىم سەمەي وبلىسىنا قاراعان باياناۋىل ماڭىنداعى اقبەتتاۋ بولىسىنداعى ءبىر پاقىر ادامنىڭ بالاسى ەدىم. عىلىم ىزدەۋگە ارمانىم بولسا دا, دارمەنىم بولماي…» دەپ جازعان. شەكە شىڭىلداعانداي. سول سۇل­تانماحمۇتىڭىز «تارباعاتايعا حاتىندا» ءبۇي دەگەن: «مەن ءوزىم جۇماسىنا ەكى عانا وبەد ەتەم (ەت تاتام), قۇر شاي مەن نان. كيىم العانىم جوق…» سول سۇلتانماح­مۇتىڭىز وقۋ مەن ءبىلىم ىزدەپ, شارق ۇردى. قۋ جوق­شىلىق جولىن كەستى. كۇرك-كۇرك جوتەلگەن كۇيى جيىرما جەتى جاسىندا ج ۇلىنى ءۇزىلىپ, جەر تومپايتتى… بىراق, ءبارىبىر, قازاق جىرىنىڭ اسپانىندا, قازاق ادەبيەتىنىڭ كوگىندە جۇلدىزى جارقىراپ تۇر. «قاراڭعى قازاق كوگىنە; ورمەلەپ شىعىپ, كۇن بولام. قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە; كۇن بولماعاندا, كىم بولام؟!» دەگەن. قازاق ولەڭىنىڭ سۇلتانى. اي, ارمان-اي, ارمان-اي. بەۋ, زامان-اي, زامان-اي. تاعى دا جيىرما جەتى جاس جاساعاندا شە؟!
ول كەزدە, وتارشىلدىق قۇرساۋلاعان قازاق دالاسىندا, تورايعىروۆتىڭ تۇسىندا قازاقتىڭ كوگى دە, كوڭىلى دە, ءومىرى دە قاراڭعى, قاپاس ەدى. قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىز­دىككە تاۋبە, قازىر ءبارى باسقاشا. ول كەزدە, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا الاش ارداقتىلارى «ويان, قازاق!» دەگەن. بۇگىندە, جيىرما ءبىرىنشى عاسىرىڭىزدىڭ باسىنداعى وياۋ قازاققا «ويلان, قازاق!» دەيتۇعىنداي جاعداياتتار دا جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, الاش ارداقتىسى احمەت اعامىزدىڭ: «ەرتەڭ ءۇشىن» ەرەجەسىن ەستەن شىعارمايىق.
مارحابات بايعۇت.
شىمكەنت.