باۋكەڭ ءۇيىنىڭ ليۋستراسى
باتىر دۇنيەدەن وزاردان ءبىر اپتا بۇرىن وزىنەن ءوزى قۇلاپ ءتۇسىپتى
ەر باۋكەڭنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسىنا اينالىپ, باتىر تۇتىنعان زاتتاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان بالاسى باقىتجان مەن كەلىنى زەينەپ ەكەنى بەلگىلى. بۇرناعى جىلى جۋالى اۋدانىنداعى باتىر اتىنداعى وبلىستىق مۋزەيگە اتى اڭىزعا اينالعان ادامنىڭ تاعىلىمدى تاريحى مول زاتتارىن زەينەپ اپاي ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىردى. تاپسىرىپ قانا قويعان جوق, ءبىرتۋار باتىردىڭ وت باسى, وشاق قاسىنداعى الۋان ءتۇرلى كوڭىل-كۇي اۋانىنان سىر شەرتەتىن ەكسپوناتتاردىڭ عيبراتىن اماناتقا ادال كەلىننىڭ كوزىمەن اڭگىمەلەپ بەرۋگە تىرىستى.
باتىر دۇنيەدەن وزاردان ءبىر اپتا بۇرىن وزىنەن ءوزى قۇلاپ ءتۇسىپتى
ەر باۋكەڭنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسىنا اينالىپ, باتىر تۇتىنعان زاتتاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان بالاسى باقىتجان مەن كەلىنى زەينەپ ەكەنى بەلگىلى. بۇرناعى جىلى جۋالى اۋدانىنداعى باتىر اتىنداعى وبلىستىق مۋزەيگە اتى اڭىزعا اينالعان ادامنىڭ تاعىلىمدى تاريحى مول زاتتارىن زەينەپ اپاي ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىردى. تاپسىرىپ قانا قويعان جوق, ءبىرتۋار باتىردىڭ وت باسى, وشاق قاسىنداعى الۋان ءتۇرلى كوڭىل-كۇي اۋانىنان سىر شەرتەتىن ەكسپوناتتاردىڭ عيبراتىن اماناتقا ادال كەلىننىڭ كوزىمەن اڭگىمەلەپ بەرۋگە تىرىستى.
– اتام دۇنيەگە ەشۋاقىتتا قىزىققان ادام ەمەس. ارتىنا قالدىرعان بايلىعى دا, اماناتى دا, وسيەتى دە – قاراپايىمدىلىق پەن قاناعات بولدى. كەزىندە ءبىز ءۇشىن دە, ەلى ءۇشىن دە ەڭ ۇلكەن قازىنا – ول كىسىنىڭ ءوزى مەن ءسوزى بولاتىن. قازىر شە؟ قازىر ويلاپ وتىرسام, ەندىگى قازىنا اتام جازىپ قالدىرعان دۇنيەلەر ەكەن. ودان كەيىن قاريانىڭ تۇتىنعان زاتتارى دا كوزىمە وتە ىستىق كورىنەدى. ءتىپتى ەسكىرىپ, زامان كوشىنەن قالىپ قويسا دا, قيمايتىن سياقتىمىن. ويتكەنى ونىڭ ارقايسىسىندا اتا قولىنىڭ تابى قالعان. باتىر رۋحىن اڭساپ, ەرلىك پەن ورلىككە ىنتىزار ۇرپاق ءۇشىن دە ەڭ باستى قازىنا وسىلار دەپ بىلەمىن…
زەينەپ جەڭەشەم وسىلاي دەپ بارىپ ءبىر توقتادى. جازۋدى جاڭا باستاپ جۇرگەن كە-زىمدە «شۋاقتى كۇندەرى» جانىما بۇلتتان شىققان كۇننىڭ شۋاعىنداي اسەر ەتكەن. كىتابىن ءبىر دەممەن وقىپ شىعىپ, قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلاتىن باتىر مىنەزىنە كەلىنىنىڭ كونبىستىك تانىتقان توزىمدىلىگىنە تاڭعالعانىم بار. بەرتىن كەلە تانىس-ءبىلىس بولدىق. جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىندا باقىتجان اعا, زەينەپ جەڭەشە, تاعى ءبىراز كىسى بار, ءبارىمىز ماسكەۋگە ساپار شەككەنبىز. باتىردىڭ داڭقىن اسپانداتقان ۆولوكولامسك تاس جولىنىڭ بويىمەن اتاقتى 28 باتىر شايقاسقان تاريحي جەرگە دە تابانىمىز تيگەن. قاھارمان قولباسىلار پانفيلوۆ پەن مومىش ۇلىنا قازاق ەلى اتىنان قويىلعان ەسكەرتكىشتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قولىمەن اشقان. ءماسكەۋلىك قازاقتار بولسا باتىردىڭ ۇلى مەن كەلىنىن سىيلاپ, قاراعايلى ورمان اراسىنداعى ۇيلەرىنە الىپ باردى. اۋلاسىنا كيىز ءۇي تىگىپ, سونىڭ تورىنە شىعارىپ كۇتتى, سوندا بايقاعانىم, جەڭەشەم, شىنىندا, قىزىل تىلدە اناۋ-مىناۋىڭا دەس بەرمەس شەشەن ەكەن. ال باقىتجان كوكەم بولسا قوي اۋزىنان ءشوپ الماس مومىننىڭ ءوزى, ءتىپتى, جەڭەشەم مىڭ رەت سويلەگەندە, ول كىسى ءبىر رەت قانا: «ءسوزدى زەينەپكە بەردىك قوي», دەپ جىميعان دا قويعان. جۋالىداعى مۋزەيدەن دە سول ءدىلمار جەڭگەمدى كوردىم.
– … اتام كەمپىر الىپ, بىزدەن «ءبولىنىپ شىققاندا» تەك قانا ءبىر شابادانمەن كەتتى. ال قولى تيگەن, ءيىسى سىڭگەن زاتتارىنىڭ بارلىعى ۇيدە قالدى. مەن, مىنە, وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى اتامنىڭ سول بۇيىمدارىن كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەم. ارينە, ول كىسىنىڭ ارتىندا ۇرپاعى بار, ۇلى بار, نەمەرەسى بار, شوبەرەلەرى بار, ولارعا دا ەسكەرتكىش كەرەك, سوندىقتان ۇيگە دە ءبىرازىن قالدىردىم. ال كوپتەگەن دۇنيەسىن باتىر مۋزەيىنە كەلگەن جۇرت پەن جاس ۇرپاق كورىپ, ۇلاعات السىن دەپ ۇيعاردى وتباسىمىز.
اتامىزدان قالعان جادىگەرلەردىڭ بارلىعىن مۇراجايعا اكەلىپ بەرە سالۋ دا وڭاي ەمەس. بىرەۋ جۇرەگىمدى ج ۇلىپ الىپ جاتقانداي قاتتى قينالدىم. سوندىقتان بولار, تولقىپ تا تۇرمىن قازىر. ءويتكەنى ءار زاتتىڭ وزىندىك تاريحى بار. مىسالى, مىناۋ 1908 جىلى جاسالعان سەيف ەكەن. ءتىپتى جاساعان ادامىنا دەيىن, ياعني پيۆوۆاروۆ دەگەن شەبەردىڭ تەگىنە دەيىن جازۋلى تۇر. وسى سەيفكە بايلانىستى مىنانداي ءبىر قىزىق وقيعا بولدى.
اتامنىڭ قولىنا كوشىپ كەلگەن كەزىمىز. كىلەتتى اشسام وسى جاشىك تۇر ەكەن, «مىنا قارا تەمىردى مۇندا نەگە قويعان؟» دەگەن ويمەن شىعارماق بولعانىم سول ەدى اتام: «تيىسپە وعان! نە تروگاي!» دەپ, ايعايلاپ جىبەردى. شوشىپ كەتتىم. سويتسەم مەنىڭ «قارا تەمىر» دەپ مەنسىنبەگەن زاتىم سوعىستا الدىمەن باتالوننىڭ, كەيىن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ بۇكىل قۇپيا قۇجاتتارى ساقتالعان سەيف ەكەن. سىرتى قاپ-قارا بولىپ, كوزگە قوراشتاۋ كورىنىپ تۇرعانىمەن, بۇل تەمىر جاشىك ءاربىر شايقاس تاعدىرىن شەشۋگە قاتىستى تالاي قۇجاتتاردى ىشىنە ساقتاعان, ءتورت جىلعى قىپ-قىزىل وت پەن وقتىڭ ىشىنەن ەلگە امان-ەسەن كەلگەن جاۋىنگەردەي قات دۇنيە بولىپ شىقتى. اتام: «تيىسپە!» دەگەن سوڭ, مەن دە ونى وسى كۇنگە دەيىن كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتادىم.
ال ەندى مىناۋ الدارىڭدا تۇرعان ليۋسترانىڭ دا «تاريحى» بار. سوناۋ 1962 جىلى چەحوسلوۆاكيانىڭ ۆاتسلاۆ كۋبيك دەگەن جۋرناليسى الماتىعا كەلىپ اتامنىڭ ءۇيىندە قوناق بولىپ, ءۇش ساعاتتان اسا اڭگىمەلەسكەن ەكەن. باتىر بولسا اڭگىمەدەن سوڭ وزىنە ءتان كەڭپەيىل مىنەزىمەن ءجۋرناليستى ۇلكەن سىي-سياپاتپەن شىعارىپ سالادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە اتام كۋباعا بارادى. ول كەزدە بارىس-كەلىس تەك قانا سوتسياليستىك ەلدەر ارقىلى وتەتىن بولعاندىقتان, جول-جونەكەي چەحوسلوۆاكياعا ايالدايدى. ارينە, اتامنىڭ كەلەتىنىنەن حاباردار ۆاتسلاۆ الدىنان شىققان, قۇشاق جايا قارسى العان. سول جەردە باسقا جۋرناليستەر دە قوناقتان سۇحبات الىپ, بۇكىل گازەت-جۋرنال جارىسا ماقالا جازادى. ۆاتسلاۆتىڭ «پراگا-موسكۆا» دەگەن جۋرنالدا وتە ۇلكەن ماقالاسى شىققان ەكەن, سونى كورسەتەدى. ول باسىلىم قازىر ۇيدە تۇر. سودان كەيىن اتامدى كۋباعا شىعارىپ سالادى. قايتار جولدا تاعى دا پراگاعا جولى ءتۇسىپ, تاعى دا سول باياعى ۆاتسلاۆ كۋبيك قارسى الىپ, «زايىبىڭىزعا سىيلىعىم» دەپ قوياردا-قويماي وسى ليۋسترانى بەرەدى. چەحتاردىڭ اتاقتى ءحرۋستالى دەپ باعالاناتىن بۇل دۇنيە ول كەزدە قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات نارسە. ءبىزدىڭ ەلدىڭ دۇكەندەرىنە, ءتىپتى, تۇسپەيتىن دە ەدى.
سونىمەن اتامنىڭ بولمەسىندە ءىلۋلى تۇراتىن چەح ليۋستراسى ءوزى قايتىس بولارىنان جەتى كۇن بۇرىن… قۇلاپ ءتۇستى. قۇلاپ تۇسكەندە, ەلەكتر جەلىسىنەن جارق-جۇرق ەتىپ وت شىعىپ, ءبىر جاعى كۇيىپ, ءبىر جاعى سىنىپ, تۋرا ميستيكالىق فيلمدەردەگى كورىنىستەردەي زارەمىزدى ۇشىردى. مەن ول كەزدە تۇككە تۇسىنبەپپىن. «ليۋسترانى ءانى-ءمىنى جوندەتەمىن», دەپ جۇرگەندە اتام دا قايتىس بولدى. كەيىن بارىپ ساناما جەتتى, بۇل باتىردىڭ: «ءاي, مەنىڭ شىراعىم سونەيىن دەپ جاتىر, مەنىڭ شىراعىم ءسونىپ بارا جاتىر», دەگەن بەلگىسى ەكەن عوي بىزگە بىلدىرگەن. ءبىز بولساق ونى تۇسىنبەپپىز. بىراق ليۋسترانى سودان كەيىن قايتىپ ىلگەن جوقپىز. تەك وسى مۇراجايعا اكەلەردىڭ الدىندا عانا جۋىپ, تازالادىم, ءتىپتى, مونشاقتارىنىڭ قالاي جينالاتىنىن دا ۇمىتىپ قالىپپىن…
جەڭەشەم اڭگىمەسىن ودان ارى جالعاستىردى. ءبىز ءبىر توپ جۋرناليستەر ۇيىپ تىڭداپ تۇرمىز.
– ال مىناۋ شاعىن ۇستەلدىڭ باسىندا ديماش اتا قوناەۆتان باستاپ ءسابيت مۇقانوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ سياقتى قازاقتىڭ تالاي مارقاسقالارى وتىرعان. مەنىڭ بۇل ۇستەلدىڭ ۇستىنە جاياتىن داستارقانىم, ورامالدارىم دا بار. ايتپاقشى, بۇل ۇستەلدىڭ دە اتامىزعا قاتىستى ءوز «قۇپياسى» بار.
ءبارىمىز ۇيدە وتىرعانبىز. ءبىر كەزدە مەنى قاريا شاقىرىپ الىپ: «قوڭىر پاپكانى اكەل», دەدى. تەز تاۋىپ اپارىپ بەرىپ ەدىم: «ەندى مەنى مازالاماڭدار, ۇيىقتاي بەرىڭدەر», دەدى. ۇيقىلى-وياۋ جاتىپ مۇرنىما ءبىر ءيىس كەلگەنىن سەزدىم. باقىتجاندى وياتىپ, اتامنىڭ ءبولمەسىنە بارساق, ۇستەلدىڭ ءۇستى جانىپ جاتىر. اتامنىڭ بەتى تۇتىننەن قاپ-قارا كۇيە بوپ كەتكەن, ءوزى ءبولمەنىڭ ورتاسىنا تۇرىپ الىپ جالىندى شاپانىمەن ۇرىپ, ءسوندىرۋدە. ۇستەلدىڭ ۇستىندەگى قاعازداردان شىققان وتتى ءوشىرىپ بولعان كەزدە مەن قاراپ تۇرماي: «كىلەم ورتەنبەپتى», دەپ قالدىم قۋانىپ. «كىلەمدى قايتەسىڭ, اتاڭنىڭ قاعازدارى ورتەندى عوي», دەپ وكىندى باقىتجان. ۇستەلدىڭ دە كىشكەنە جەرى جانىپ, كۇيىپ قالىپتى. باقىتجان: «جوندەۋگە بولادى», دەپ ەدى, اكەسى: «نە تروگايتە, بۇل مەنىڭ «قىلمىسىمنىڭ» كۋاسى بولىپ وسىلاي تۇرسىن», دەدى.
ءبىز ۇستەل ۇستىندەگى كۇيىك شالعان جەرگە قارادىق. «باتىر اڭعال», دەگەن. شىنىندا لاك جاعىلعان جىلتىر ۇستەل ەر باۋكەڭنىڭ اڭعالدىعىنان سىر شەرتىپ تۇرعانداي. مۇراجايداعى «جول باستاۋشىنىڭ» كەيپىنە ەنگەن جەڭگەمىز ەندى نازارىن باسقا جادىگەرلەرگە اۋدارعان.
– اتامىز ءدام تاتقان ىدىستار دا ىستىق. الماتىدا قاتتى جەر سىلكىنىسى بولعاندا كوبىسى قۇلاپ, سىنىپ قالدى. دەگەنمەن ءبىرازى ساقتالدى, قازىر مۇنداي زاتتار جوق, ءوزى سونداي جۇقا, سونداي نازىك جاسالعان فارفورلار.
باتىردىڭ دوستارى وتە كوپ بولاتىن. سونىڭ ءبىرى يشانباي قاراعۇلوۆ ەدى. سول كىسى اتامىزدىڭ 60 جىلدىعىنا كۇلسالعىش سىيلادى. اقىن ءابىلدا تاجىباەۆتى بىلەسىزدەر. اتامنىڭ بالا كەزدەن بىرگە وسكەن دوسى. ەكەۋى شىمكەنتتىڭ ينتەرناتىندا بىرگە وقىعان. سول اقىن اتامىزدىڭ دا سىيلىعى بار. مومىش ۇلى وتباسى ءۇشىن بۇل دا ۇلكەن ەسكەرتكىش. لەنينگرادقا بارعان كەزىندە ستاكاندار اكەلدى. ۇيگە كەلگەن قۇرمەتتى قوناقتارىنا سول ستاكاندارعا كونياك قۇيىپ بەرەتىن. ال باتىر تۇتىنعان كۇمىس قاسىق ۇشەۋ ەدى, ەكەۋىن نەمەرەلەرىنە قالدىردىم دا, بىرەۋىن مۇراجايعا دەپ اكەلدىم. اتام قولدان جاسالعان اعاش قاسىقتى جاقسى كورەتىن, جۇرت كورسىن دەپ سول قاسىقتى دا قالدىرعانىم جوق. باتىر شاي ىشكەن ساماۋرىن دا تاڭسىق قوي اتا ءومىرىن ونەگە-ۇلگى تۇتاتىندارعا. مۇراجاي ەسىگىن اشقاندار ونى دا كورسىن دەدىم.
جەڭگەمىز باتىر ومىرىنەن سىر شەرتەتىن ءار زاتقا مۇقيات توقتالادى. ول ءۇشىن جادىگەرلەردىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق. باۋكەڭ تۇتىنعان زاتتىڭ ءبارى ۇلكەن, ءبارى قاستەرلى.
– ول كەزدە قازىرگىدەي ءبىر رەت قانا ەگىلەتىن ۋكول جوق, ونىڭ ينەلەرى مەن شپريتستەرىن ىدىسقا سالىپ, ساقىرلاتىپ تۇرىپ قايناتىپ الاتىنبىز. ال ۋكولدى اتاما باقىتجاننىڭ ءوزى ەگە بەرەتىن. بەلىندە وقتىڭ جارىقشاعى بولعاندىقتان ءجيى اۋىرىپ قالا بەرەتىن ەدى عوي جارىقتىق. بەلىنە قوياتىن ەلەكترلى جىلىتقىشىن دا الا كەلدىم. اتامنىڭ تەرى سىڭگەن زات بولعان سوڭ سول قالپى تۇرسىن دەپ تىسىن عانا تازالاپ, ىشكى جاعىنا سۋ تيگىزگەن جوقپىن…
ەتەكتەگى ەل ىشىندە: «ماعان باۋكەڭ دومبىرا سىيلادى». «قىلىش تارتۋ ەتتى», دەگەن تۇرعىداعى اڭگىمە كوپ ايتىلاتىن. زەينەپ جەڭەشەمىزدىڭ باۋكەڭنىڭ دومبىراسى تۋرالى اڭگىمەسى مۇنداي بوس ماقتان مەن الىپقاشپا سوزگە نۇكتە قويعان سياقتى.
– اتالارىڭنىڭ ەكى دومبىراسى بولدى. بىرەۋىن نەمەرە, شوبەرەلەرى ءۇشىن قارا شاڭىراقتا تۇرسىن دەپ الىپ قالدىم. ال مىنا دومبىرانى اتامنىڭ 60 جىلدىعىنا قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (جەنپي) ۇجىمى سىيلاعان.
سوعىس كەزىندە اتاعا 4 جىل اسپاز بولعان, بارلىق كىتاپتارىندا ايتىلاتىن جامبىل قازيەۆ دەگەن كىسى بولدى. سول كىسى: «ءسىز الا تاقيا كيمەيسىز, مىنا وزبەك شاپانىن كيىڭىز», دەپ باتىردىڭ 60 جىلدىعىنا جۇقا وزبەك شاپانىن الىپ كەلگەن. اتامىز ونى بالكونعا شىققاندا يىعىنا جامىلىپ ءجۇردى. ال مىنا لۋپا قالامگەردىڭ جازۋ ۇستەلىندەگى قۇرالدىڭ ءبىرى.
اتامنىڭ مىنەزى كەيدە اسكەري ادامنان گورى جانى نازىك اقىن, جازۋشىعا قاتتى ۇقساپ كەتەتىن. مىسالى, مىنا ءيتتىڭ ءمۇسىنىن لەنينگرادتاعى كيروۆ زاۋىتى جۇمىسشىلارى سىيلاعان ەكەن. ءوزى تازا شويىننان قۇيىلعاندىقتان ءزىلباتپان اۋىر. مەن وسىنىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ قويايىن دەپ نيەتتەنسەم, ول كىسى: «سۇرتپە, ءيتتىڭ «ءجۇنى» كورىنبەي قالادى», دەيتىن, جارىقتىق…
زەينەپ جەڭگەمىزدىڭ اڭگىمەسىنەن اتا مەن كەلىن نەمەسە اكە مەن قىز اراسىنداعى مەيىرىم مەن سىيلاستىقتى اڭعارۋعا بولادى. باۋكەڭ تۋرالى جازعان جۋرناليستەر ول كىسىنى كوبىنەسە قاتال, اشۋشاڭ, تىك مىنەزدى ادام رەتىندە كورسەتىپ, ال جانىنىڭ كۇنگەي جاعىن, ياعني اينالاسىنا مەيىرىمىن توگىپ, جانى جادىراپ كۇلگەن ساتتەرىن از قامتيدى. ءبىز باۋكەڭنىڭ كەلىنىن تىڭداپ تۇرىپ, ونىڭ سول «قاتال» ادامنىڭ «نازىك» سەزىمدەرىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن انىق اڭعاردىق.
– جەڭىستىڭ 30 جىلدىعى جاقىنداپ قالعان. سول داتالى كۇنگە بايلانىستى ول كىسىگە ءبىر ەرەكشە نارسە سىيلاعىم كەلىپ, كوپ ويلاندىم. ارتىنشا: «نە دە بولسا ءوز قولىممەن ءبىر نارسە ىستەيىن», دەپ مىناۋ جاستىق قاپتى تىكتىم, الدىمەن سۋرەت سالىپ, ونى كەستەلەدىم. ءسويتىپ سىيلىعىمدى ۇسىنىپ ەدىم: «مىناۋ نە پالە, ۇزاتاتىن قىز قۇساتىپ», دەپ ۇرسىپ بەردى. سودان رەنجىپ قالدىم دا: «اتا, مەن مۇنى سىزگە ءوز قولىممەن تىگىپ ەدىم», دەدىم. «ا-ا, سولاي ما!» دەپ سيپاپ كوردى دە: «بالام, مىناۋ تۋرا ماشينادان شىققانداي عوي», دەپ ەدى, مەن: «ءوزىم تىكتىم», دەپ ماقتاندىم. سودان كەيىن بارىپ: «راحمەت!» دەدى. ەرتەسىنە قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ازات سۇلەەۆ دەگەن رەفەرەنت جىگىت بار ەكەن, سونى شاقىرىپ الدى دا, قاسىنا ىلەستىرىپ ءبىر جاققا كەتتى. بۇرىن مەنى ەرتىپ الاتىن. سودان ەكەۋىنىڭ قايدا بارعاندارىن بىلمەيمىن, ءبىر كەزدە قايتىپ كەلىپ: «مىنە, ساعان جەڭىستىڭ 30 جىلدىعىنا!» دەپ, «راكەتا» دەگەن شاڭسورعىشتى اكەلىپ تۇر. مىناۋ سول… «راكەتا». بىراق اتام الگى جاستىقتى باسىنا جاستانعان كۇنى-اق شىلىمنىڭ ك ۇلىن ءتۇسىرىپ, كۇيدىرىپ الدى, سودان سوڭ ويىلىپ قالعان جەردى جاماسام ىڭعايسىز بولعاندىقتان كۇن سياقتى عىپ كەستەلەپ, توقىپ قويدىم.
– كەرەمەت جادىگەر ەكەن. اتاڭىز تاعى قانداي سىي جاسادى؟ ىلعي «ۇرسا» بەرمەگەن شىعار؟
– ول ۋاقىتتاعى ايەلدەردىڭ كۇنىن بۇگىنگى كەلىندەرگە كورسەتە كورمەسىن. كىر جۋ ءۇشىن قازىرگىدەي حيميالىق نەشە ءتۇرلى ۇنتاقتار جوق كەز. اۋەلى سابىندى ەزەمىز, سودان كەيىن كىردى قايناتامىز, ودان سوڭ شايامىز, كراحمالدايمىز, ءايتەۋىر ەكى كۇننىڭ بىرىندە كىر جۋىپ جاتامىز. ءبىر كۇنى اتام: «بالام-اۋ, ءوزىڭ ءبىر جاپىراقسىڭ, قولىڭ سۋدان شىقپايدى, قولىڭدى سۋ سورىپ تاستاماي ما, كىر جۋاتىن بىردەڭە بار دەيدى عوي», دەدى. مەن: «بار, بىراق قىمبات», دەدىم. «قانشا تۇرادى؟» دەدى. مەن: «85 سوم تۇرادى» دەدىم. ول كەزدە 85 سوم دەگەن ءبىر ادامنىڭ ايلىعى. ءبىر ءۇيدى ءبىر اي اسىراۋعا بولادى. سودان 1973 جىلى قاراشا ايىنىڭ پەنسياسىن الۋعا باردى دا «الماتى» دەگەن مىنا كىر جۋعىشتى اپەردى.
– باۋكەڭنىڭ جازۋ ماشينكالارىنىڭ تاريحى دا تاعىلىمدى شىعار؟
– اتامدا 3 جازۋ ماشينكاسى بولعان. بىرەۋىن جولعا شىققاندا الىپ جۇرەتىن. شاعىن, ال مىناۋ ەڭ كونەسى. وسىنى ماماما ءوزى قازاقشالاتىپ بەرگەن ەكەن. ءوزى دە پايدالانعان. كەيىن باقىتجاننىڭ بىرنەشە كىتاپتارى دا وسى ماشينكامەن جازىلدى. مىناۋ كەيىنگىسى. مۇنىمەن دە ءبىراز جۇمىس ىستەدى. اسىرەسە, باقىتجان كوپ ۋاقىت پايدالاندى, «ۆوسحوجدەنيە…» كىتابى وسى ماشينكامەن جازىلعان.
مۇنىڭ ءبارى اتامنىڭ ءوزى جۇمىس ىستەگەن مىنا ۇستەلىندە تۇردى. قاعازدارى دا وسى ۇستەلدە ساقتالعان. كۇلاش اپامىزدىڭ, ع.قۇرمانعاليەۆ, ق.جانداربەكوۆتىڭ جاقسى كورگەن اندەرى جازىلعان كۇيتاباقتارى دا بار. «بۇلبۇل» دەپ اتالاتىن كۇيتاباق سول جىلداردان حابارى بار جۇرتتىڭ ەسىندە بولسا كەرەك. ايتپاقشى, اتاما قولتاڭبامەن سىيلاعان كىتاپتاردىڭ ءوزى ءبىر توبە. ول كىسى قاسىم امانجولوۆتى وتە كوپ وقيتىن. مىناۋ باتىردىڭ پولياك تىلىندە, ال مىناۋ تاجىك تىلىندە شىققان كىتاپتارى.
ال جازۋشى ءا.ساتىبالدين ءوزىنىڭ كىتابىن: «ايبىندى اعام باۋىرجان مەن قادىرلى جەڭەشەم كامەشكە شەكسىز قۇرمەتپەن…» دەپ جازىپ بەرىپتى. جازۋشى, جۋرناليست ءازىلحان اعا: «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» اتتى كىتابىنا: « ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىگىمەن ەلگە تانىلىپ, حالقىنىڭ ابىرويىن اسىرعان, ونىڭ اتاعىن بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىتقان قاھارمان قولباسشى, قازاق اسكەري دانىشپانى, ۇلتتىق ماڭگىلىك ماقتانىشىمىز باۋىرجان مومىش ۇلىنا, وتان سوعىسىنىڭ سولداتىنان, شىن جۇرەكتەن, شەكسىز ءسۇيىسپەنشىلىكتەن, ادالدىقپەن, ىقىلاسپەن ىنىلىك ءىلتيپاتپەن. 1970. الماتى» دەپ جازىپتى…
زەينەپ جەڭگەمىزدىڭ مايدا ءتىلىنەن باتىر تۇتىنعان جادىگەرلەردىڭ تاريحىن ەستىپ تۇرىپ, قاتتى تولقىدىم. وتىز جىلدان استام ۋاقىت ەل نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن ەستەلىك دۇنيەلەردى باتىر ۇرپاقتارىنىڭ مۇراجايعا وتكىزگەنىنە دە ريزا بولدىم. بۇل وسكەلەڭ ۇرپاق باتىر تۇتىنعان بۇيىمداردىڭ تاريحىنان تاعىلىم السىن دەگەن دانالىق قوي, بىلە بىلگەندەرگە.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
جامبىل وبلىسى, جۋالى اۋدانى, باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلى.
سۋرەتتەردە: باۋكەڭ ءۇيىنىڭ ليۋستراسى; جازۋ ۇستەلى مەن ماشينكاسى; مايداننان كەلگەن ءۇشبۇرىشتى حاتتار.
