ونىڭ «قازاقستان» اتالاتىن ەلدى الەمدىك دەڭگەيگە سۇيرەپ الىپ شىعىپ, دۇنيە جۇزىنە تانىستىرعانى جانە از عانا جىلدىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋى بۇل ءسوزىمىزدى تولىق دالەلدەيدى. ول – جان-جاقتى ءبىلىمدى, ىزدەنىمپاز, جاڭاشىل, ويشىل قايراتكەر, قاجىماس قايرات يەسى. ونىڭ ءبىر مەزگىل بولسىن قولىنىڭ بوساعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ىستەن بوساسا, ويعا بەرىلەدى, قاعازىنا ۇڭىلەدى, تۇجىرىمىن, جوسپارلارىن حالقىمەن بولىسەدى. سوڭعى جىلدارى ول قازاق حالقىنىڭ ءومىرى, تىرشىلىگىن تەرەڭ زەردەلەپ, ولاردى جاڭا زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ يدەيالارىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى, سوڭعى حالىققا جولداۋى جانە جاڭا جاريالانىپ وتىرعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگى وسىنى ايعاقتايدى. بۇرىن سىرت ەلگە «ۆەليكايا ستەپ» ەسەبىندە بەلگىلى بولعان مادەنيەتتەن تىس قالعان, سىرىن ىشىنە بۇككەن باعانالى بايتاقتى ۇلى مەملەكەت دەپ جاريالاۋ وڭاي نارسە ەمەس. «ماڭگىلىك ەل», « ۇلى دالا» دەپ جاڭا اتاۋلارىنا قوعام مەن الەمنىڭ بويىن ۇيرەتىپ, سونى دالەلدەۋگە جول اشۋى – ەلباسىمىزدىڭ ءارى تاپقىرلىعى, ءارى ساياسي كورەگەندىگى. ونداعى ۋاقىت پەن كەڭىستىك ولشەمدەرىنىڭ ءوزى اۆتوردى سول الىپ دالانىڭ تاريحىنا ۇڭىلدىرەدى. سوندىقتان ول ويىن, ءىسىن تاريحتان باستاۋدى ءجون كورەدى.
«بۇل – تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىم, − دەيدى ەلباسى. – سول ارقىلى ءتۇپ-تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇردەلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى».
مەملەكەت باسشىسى ەڭبەگىندە قازاقستان حالقى جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس, تۇتاستاي قازىرگى زامانعى عىلىم تۇرعىسىنان جيناقتى تالدانىپ بەرىلەدى. ەڭبەكتىڭ نەگىزگى ويى – وسى ەلدەگى بۇگىنگى وزگەرىستەر مەن جەتىستىكتەر سىرتتان كەلمەگەنىن, وسى دالادا پايدا بولىپ, باتىس پەن شىعىسقا, كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالعانىن, بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ىستەرى قازىرگى تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارمەن بايلانىسىپ جاتقاندىعىن دەرەكتەرمەن دالەلدەۋ. اۆتور «قازاق» ەتنونيمىنىڭ پايدا بولۋ داۋىرىنە, كەيىنگى زامانداردا ونىڭ تاريحى باسقا دا ەتنوستارعا ورتاق «قازاقستان تاريحىنا» اينالعانىنا كوڭىل اۋدارادى. سول دالانىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى جونىندەگى ويلارىن ورتاعا سالادى.
ەڭبەكتىڭ «ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت», «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» اتتى ەكى ۇلكەن تاراۋعا ءبولىنۋىنىڭ دە لوگيكالىق نەگىزى بار.
ويتكەنى قاسيەتتى دالانى مەكەن ەتكەن حالىقتىڭ جانە ونىڭ تۇقىم-ءزاۋزاتىنىڭ ءومىرى مەن تىرشىلىك جاعدايىن اقىل-وي تانىمىمەن قاراستىرۋ ءبىر باعىت بولسا, ەلدىك قۇرىلىمدار مەن بۇرىنعى-كەيىنگى جۇرتتىڭ تاريحقا ەنگىزگەن جاڭالىقتارىن, ىزدەنىستەرىن تاريح ساباعى اياسىندا زەرتتەۋ, ءالى دە تولىق يگەرۋ – ءارى تىڭ, ءارى ماڭىزدى ماسەلە.
ۇلى دالادان تاراعان تاريحتى ەلباسى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋدەن, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ تۋىنان, وسىعان قاتىستى اتا كاسىپتى دامىتۋ نەگىزدەرىنەن باستايدى. بوتايدىڭ جىلقىنىڭ جالىنداعى جاھاندىق ونەگەسىن قايتا ءبىر بايىپتايدى. «جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولدى» دەگەن ءتۇيىننىڭ شەشىمىن اسكەري سالاداعى تەڭدەسىز رەۆوليۋتسيامەن تۇسىندىرەدى.
بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى سارباز ايبارلى كوشپەندىلەر يمپەرياسىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىقتى. ات ۇستىندەگى جاۋىنگەردىڭ وزىنە لايىق ىقشامدى كيىم ۇلگىسى تۋدى. ەر-تۇرمان, باسقا ات جابدىقتارى دۇنيەگە كەلدى. سارباز بەن ونىڭ مىنگەن اتىن قورعار ساۋىت جاسالدى. قىلىشتاسۋ, ساداق اتۋ كاسىبى شىقتى. وتتى قارۋ پايدا بولعانعا دەيىن ء(حىح عاسىر) ۇستەمدىك قۇرعان وسى اتتى جاۋىنگەر كوپ ۋاقىت ءوز ءداۋىرىنىڭ رامىزىنە اينالدى. اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى بىرتىندەپ باسقا سالادا دا دالا حالقىنىڭ جاڭا قۇندىلىقتارىن دۇنيەگە اكەلدى. اڭ اۋلاۋ, جانۋارلار بەينەلەرىن ومىردە پايدالانۋ تۇرمىستا «اڭ ءستيلىن» تۋعىزدى. تۇرپاتى تەكتى قار بارىسى قازاقتار تاڭداعان ەرلىكتىڭ, باتىلدىقتىڭ, اسەمدىكتىڭ سيمۆولى بولىپ تاريحقا ەندى. اڭ ءستيلى ونەردىڭ تۇرىنە اينالدى. ورتالىق, سولتۇستىك, شىعىس ايماقتارىندا ءوندىرىس وشاقتارى پايدا بولىپ, حالىق باعالى مەتالداردىڭ قورىتپالارىن پايدالانا باستادى. ونەر تۋىندىلارىن ويۋلاپ كەستەلەۋ, مەتالمەن جۇمىس ىستەۋ, بالقىمالار جاساۋدىڭ, قۇيمالار قۇيۋدىڭ ادىستەرىن مەڭگەرۋ دالا وركەنيەتىن تەحنولوگيالىق باعىتتا دامىتا ءتۇستى. كەيىن قازاق جەرىنىڭ بىرنەشە وڭىرىندە تابىلعان «التىن ادام» (التىن كيىمدى جاۋىنگەر, حانزادا) وسى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى ەدى. تۋتونحاموننان باسقا الەمگە تانىس ەمەس «التىن ادام» تەك قازاق جەرى قويناۋىنان عانا تابىلعانى – ايرىقشا فاكت.
تۇرىكتەردىڭ قازاق جەرىنە التاي ارقىلى كەلۋىن ەلباسى ۇلى دالا توسىندەگى جاڭا كەزەڭ ء(بىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءى مىڭجىلدىعىنىڭ ورتاسى) سانايدى. بۇل تۇركى دۇنيەسى تۇتاسىپ كەلىپ قونىستانۋى بولاتىن. كەڭ-بايتاق دالاعا يە بولىپ, سول جەردە وركەنيەتتىڭ وزىندىك ورنەگىن سالعان تۇرىكتەر بىرتىندەپ قالا مادەنيەتىن, ساۋدا ءىسىن, كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناستى ۇلعايتۋدىڭ جولىن ىزدەدى. ورتا عاسىرلىق قالالار, ۇلى جىبەك جولى پايدا بولدى.
وسى جانە باسقا دا تولىپ جاتقان مىسالدار نەگىزىندە ەلباسى ۇلى دالا جاي يەسىز دالا ەمەس, سىرى مەن قۇپياسى مول قازىنا دالاسى ەكەنىنە, ونى ءالى دە زەرتتەۋ كەرەكتىگىنە توقتايدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا ءبىرشاما زەرتتەۋلەردىڭ جۇرگىزىلگەنىن جاقسى بىلەتىن مەملەكەت باسشىسى ماماندارعا تاعى دا قوزعاۋ سالىپ, الەمنىڭ ارحيۆتىك قازىنالارىن كەڭىرەك اشۋعا, تىڭ مۇرالاردى جاريا ەتۋگە شاقىرادى.
وسى ماقساتتا «ارحيۆ – 2025» اتتى جەتىجىلدىق باعدارلاما جاساۋدى ۇسىنادى. « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋ, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالار شىعارىپ تاراتۋ, «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن ءوسۋى» اتتى جوبانى قولعا الۋ, « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر مەن تەحنولوگيالار مۋزەيىن اشۋ, « ۇلى دالانىڭ ۇلى وركەنيەتتەرى» اتتى جالپىۇلتتىق رەكونسترۋكتسيالار كلۋبىن قۇرۋ, «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساۋ, « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ, قازاقستاننىڭ وركەنيەتى تاريحىن كەڭ اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن دەرەكتى-قويىلىمدىق فيلمدەردىڭ, تەلەۆيزيالىق سەريالدار مەن تولىق مەتراجدى كوركەم كارتينالاردىڭ تسيكلىن وندىرىسكە ەنگىزۋ شارالارى – ەلباسىنىڭ العا قويىپ وتىرعان نەگىزگى مىندەتتەرى. بۇل تاپسىرمالار ءتول تاريحىمىزدىڭ ءالى دە بولسا جابىق تۇرعان بەتتەرىن عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ, قوعام ومىرىندەگى تاريح تاعىلىمىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ سەكىلدى قاجەتتىلىكتەردى كۇن تارتىبىنە شىعارادى.
«وتكەنىن ماقتان تۇتىپ, بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى» دەيدى ماقالا قورىتىندىسىندا ەلباسى. بۇل سوزدەن ۇلى دالا تاريحىن ۇلگى-ونەگە ەتىپ, ەل بولاشاعىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن ساباقتاستىقتا قاراعان, الەمدەگى قازاق ەلىنىڭ بۇرىنعى-سوڭعى جەتىستىكتەرىن ايشىقتاتا كورسەتكەن كوشباسشىنىڭ تۇلعاسى مەن تۇعىرى كورىنەدى. ۇلى دالانىڭ قامىن ويلاعان ۇلى باسشى وسىنداي-اق بولار.
