كەنتاۋ – جاڭا دامۋ كەزەڭى
بۇل اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىس قالانىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىنە, ەرتەڭگى دامۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. جەر كولەمى ۇلعايدى, تۇرعىندار سانى ءوستى, سونىمەن بىرگە اتقارىلار جۇمىستار دا كوبەيەرى ءسوزسىز. ءبىر انىعى, قالا تىرشىلىگى ىرعاعىنان جاڭىلماي, جوسپارلانعان جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىسالى, قاراتاۋدىڭ قوينىنداعى مول پايدالى قازبالاردى يگەرۋدى نەگىزگى ماقساتى ەتە قۇرىلعان كەنتاۋدىڭ كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە جىل باسىنان بەرگى 9 ايدا 86,6 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. جالپى ءونىم كولەمى 64 ملرد 717,8 ملن تەڭگە بولىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,4 ەسە ارتقان. كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى ابدىباقىت ماقۇلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدىڭ 1 قازانىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 6959-عا جەتكەن. «بۇل كورسەتكىش جىل وتكەن سايىن 5-10 پايىزعا ارتىپ كەلەدى. قۋانتاتىنى, ونىڭ ىشىندە بەلسەندىلەرى 93-94 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قالىپتى دامۋىنا مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ وڭ اسەر ەتكەنى انىق. سونداي-اق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارى شەڭبەرىندە بولىنگەن نەسيەلەر دە ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ وندىرگەن ءونىمى دە, ونداعى جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردىڭ سانى دا جىلىنا 10 پايىزعا دەيىن جوعارىلاپ وتىرادى», دەيدى قالا اكىمى.
تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار دا قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بيىلعى 9 ايدا پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ جالپى الاڭى 25 843 شارشى مەتر بولىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 2,9 ەسەگە ارتقان. «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» اياسىندا قابىلدانعان كەشەندى جوسپارعا سايكەس, 2018 جىلدىڭ III توقسانىندا 1784 ادامعا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلىپتى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى قالادا 5,4 پايىز بولىپ وتىر.
اۋىلداردا اۋىز سۋ مەن اعىن سۋ ماسەلەسى وزەكتى
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تۇركىستان قالاسىنا قاراستى 12 اۋىل وكرۋگى, ياعني 35 ەلدى مەكەن, 40 مەكتەپ, 25 بالاباقشا, سونداي-اق كىتاپحانا, سپورتتىق كەشەن, ەمحانالار كەنتاۋ قالاسىنا ءوتتى. جاڭا قوسىلعان 721 گەكتار جەردىڭ 591 مىڭ گەكتارى اۋىلشارۋاشىلىق ساناتىنداعى جەرلەر, ونىڭ 45-50 مىڭ گەكتارى سۋارمالى ەكەن. ءبىر قالادان ەكىنشى قالانىڭ قاراماعىنا ءوتۋ قاراپايىم حالىق ءۇشىن ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى, ارينە. ءۇي-جاي دا, مال-جان دا ورنىندا. وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ەندى كەنتاۋ قالاسى اكىمدىگىنىڭ مىندەتى. بۇل ورايدا قالا اكىمى ءا.ماقۇلباەۆ ءتيىستى سالا باسشىلارىمەن, مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرىمەن بىرگە بارلىق اۋىل وكرۋگتارىن ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. وسىلايشا ەلدى مەكەندەردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن انىقتاعان, ونى شەشۋ جولدارىن تۇرعىندارمەن بىرگە تالقىلاعان.
اۋىل وكرۋگتەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى اۋىز سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. 2012-2013 جىلدارى اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا ۇڭعىمالار قازىلعان. الايدا, بۇل جۇمىستار سۋ قورىن الدىمەن تەكسەرىپ الماي جۇرگىزىلگەن ەكەن. العاشقى كەزدەرى سۋ شىققانىمەن, ۋاقىت وتە كەلە تارتىلعان, ەندى ءبىرى كەرمەك تاتىپ كەتكەن. مىسالى, ەسكى يقان اۋىلدىق وكرۋگى وعان قارايتىن دوستىق اۋىلى, جۇينەك ەلدى مەكەندەرى وسىنداي ءاتۇستى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ سالدارىنان اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, اعىن سۋ دا پروبلەماعا اينالعان. قالاعا وتكەن 12 اۋىل وكرۋگىندا شارۋالاردىڭ بارلىعى اعىن سۋدى ارىس-تۇركىستان كانالىنان الادى ەكەن. سونداي-اق كانالدىڭ اياق جاعىندا ورنالاسقان شورناق, جىبەك جولى اۋىلدارىنا سۋدىڭ بارۋى قيىن. بيىل ەگىلگەن داقىلدىڭ باسىم بولىگى كانال ارقىلى ءبىر رەت قانا سۋعارىلعان. اعىن سۋ شىلدە اياقتالماي توقتاعان سوڭ شارۋالار قۇدىق قازىپ, 5-7 مەتر تەرەڭدىكتەن سۋ تارتۋعا ءماجبۇر بولىپتى. وعان ەلەكتر قۋاتىن كوپ جۇمساۋ قاجەت, ياعني ديقانداردىڭ سۋ تارتۋ ءۇشىن كۇنىنە 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شىعىن شىعارۋىنا تۋرا كەلگەن. بۇگىندە بۇل كۇردەلى ماسەلە. بوگەن سۋقويماسىنان كەلەتىن ارىس-تۇركىستان كانالىنىڭ سۋى 36 مىڭ گەكتار جەردى سۋارۋعا ەسەپتەلگەن. ال قازىر 50 مىڭ گەكتار جەر وسى كانالدىڭ سۋىن پايدالانادى. ياعني, كانال قامتاماسىز ەتە المايدى. بۇل ورايدا ەلباسى جارلىعىمەن ماقۇلدانعان تۇركىستان قالاسىن تۇركى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى رەتىندە دامىتۋ جونىندەگى باس جوسپاردىڭ تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە سىرداريا وزەنىنەن ماشينالى سۋسورعىشتارمەن سۋ شىعاراتىن كانال جوباسى ۇسىنىلۋدا. جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا تۇركىستاننىڭ اينالاسىنداعى 8 مىڭ گەكتار جەردى جاسىل ايماق ەتۋگە جانە شارۋالارعا دا مۇمكىندىك تۋادى. جەرگىلىكتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان شاردارا سۋقويماسىنان ماقتاارال اۋدانىنا سالىنعان كانال ىسپەتتى سىرداريا وزەنىنەن يقان اۋىلىنا دەيىن ماشينالىق كانال سالۋ جونىندە ماسەلە ءسوز جۇزىندە قالسا سۋ تاپشىلىعىنىڭ شەشىمىن تابۋى قيىن. ماشينالىق كانال جوباسى جۇزەگە اسسا, وبلىس ورتالىعىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى ەلدى مەكەندەرگە دە سۋ تولىق كەلەتىن بولادى. سونداي-اق جينالعان سۋدى ەگىستىك القاپتارىنا بىردەي ءبولۋ جونىندە بوگەن سۋ قويماسى, وتىرار, ورداباسى اۋداندارى, كەنتاۋ قالاسى اكىمدىكتەرى اراسىندا ناقتى كەلىسىمدەر جاسالۋى ءتيىس. بۇل كەلىسىمدە جەر كولەمى, ەگىلگەن داقىلداردىڭ ەسكەرىلگەنى دە ماڭىزدى. سۋدى از قاجەت ەتەتىن داقىلداردى ەگۋگە كوشۋ دە اعىن سۋ تاپشىلىعىن جەڭىلدەتۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قارالۋدا. بۇل ورايدا شارۋالارعا تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, كۇزدىك بيداي كولەمىن ارتتىرۋ ۇسىنىلىپتى.
شەشىمى كۇردەلىلەۋ بولىپ تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلە ەكولوگيالىق ۇستەمەگە قاتىستى بولىپ وتىر. تۇركىستاننان قوسىلعان ەلدى مەكەندەردە ارال وڭiرiندەگى ەكولوگيالىق قاسiرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن اۋىلدار رەتىندە ەكولوگيالىق ۇستەمەاقى تولەنەدى. تۇركىستان, ارىس قالالارى, سوزاق, شاردارا, وتىرار اۋداندارى ەنگەن بۇل قولداۋعا كەنتاۋ كىرمەي قالعان. كوپ جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە شەشىمىن تاپقان جوق. ياعني, بۇگىندە ءبىر اكىمشىلىك اۋماقتا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە, مىسالى اراسى 5-10 شاقىرىم اۋىلدارداعى بۇرىنعى تۇركىستاندىق مۇعالىمدەر كەنتاۋلىق ارىپتەستەرىنەن 20 پايىز كوبىرەك ەڭبەكاقى الادى.
قازىرگى تاڭدا كەنتاۋعا وتكەن بارلىق الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جۇمىسى بۇرىنعى قالىپتا جالعاسۋدا. قۇجاتتاندىرۋ بويىنشا الداعى ۋاقىتتا تۋىنداۋى مۇمكىن ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ بويىنشا دا جۇمىس اتقارىلۋدا. كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ دە بىرتىندەپ ءوز شەشىمىن تاباتىنىنا سەنىمدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
تۇركىستان وبلىسى
