ءدۇبىر
وليمپياداعا 148 كۇن قالدى
تورتجىلدىقتىڭ باستى بايگەسى
وليمپيا ويىندارى – جەر جۇزىندەگى جارىستاردىڭ جارىسى, تورەسى بولىپ سانالادى. قازىرگى كەزدە كۇللى ادامزات قاۋىمى ءالى وليمپيادادان ارتىق, وليمپيادادان قىزىعىراق جارىس ويلاپ تاپقان جوق. ويتكەنى, وسى ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن بايراقتى دودا بۇگىنگى كۇنى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن بىرىكتىرەتىن, بۇكىل حالىقتىڭ ارمانىن ءبىر جەرگە توعىستىراتىن جارىس بولىپ تابىلادى.
وليمپياداعا 148 كۇن قالدى
تورتجىلدىقتىڭ باستى بايگەسى
وليمپيا ويىندارى – جەر جۇزىندەگى جارىستاردىڭ جارىسى, تورەسى بولىپ سانالادى. قازىرگى كەزدە كۇللى ادامزات قاۋىمى ءالى وليمپيادادان ارتىق, وليمپيادادان قىزىعىراق جارىس ويلاپ تاپقان جوق. ويتكەنى, وسى ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن بايراقتى دودا بۇگىنگى كۇنى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن بىرىكتىرەتىن, بۇكىل حالىقتىڭ ارمانىن ءبىر جەرگە توعىستىراتىن جارىس بولىپ تابىلادى.
بۇل ويىندارعا قۇرلىقتىق جارىستاردان ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, جولداما العان ەلدەردىڭ سپورتشىلارى قاتىسادى. سول سەبەپتى وندا ءبىر اي بويى جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار شىققان سپورتشىلار عانا كۇش سىناساتىن بولادى. جالپى, وليمپيادا كۇنى كەشە عانا پايدا بولعان جوق. بۇل جارىستىڭ تاريحىنا قاراساڭىز, ونىڭ ىرگەتاسى فرانتسۋز پەر دە كۋبەرتەننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا العاش رەت افينادا وتكەن ويىنداردا ەمەس, ودان ەرتەرەك, ب.ز.ب. 776 جىلدا قالانعانىن كورۋگە بولادى. ءيا, سول كەزدە ول العاش رەت زەۆس قۇدايىنىڭ قۇرمەتىنە وليمپيا قالاسىندا وتكىزىلدى. دەگەنمەن, وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ ناقتى پايدا بولۋ مەرزىمى تۋرالى ەشبىر جەردە ەشقانداي مالىمەت جوق.
ال جاڭاعى وليمپيادانىڭ ىرگەتاسى ب.ز.ب. 776 جىلى قالانعانى بىزگە جەتكەن ەلليندەردىڭ اڭىزىنان الىنعان مالىمەت. ءسويتىپ, سول كەزدە ەجەلگى گرەكتەر وليمپيا قالاسىندا العاشقى جارىستارىن وتكىزىپ, وندا اسكەري دايىندىق, دەنە شىنىقتىرۋ ونەرىن كورسەتۋ بايقاۋلارى, اقىندار مەن شەشەندەردىڭ ءداستۇرلى ايتىسى, ءارتۇرلى كورمەلەر ۇيىمداستىرعان. ال جارىستارى بەس كۇنگە سوزىلىپ, وعان جۇگىرۋ, كۇرەس, ات جارىسى, قوسسايىس پەن بەسسايىس سياقتى سپورت تۇرلەرى كىرگەن. سول كەزدە جارىستاردا جەڭىمپاز اتانعان ادامعا ءزايتۇن اعاشىنىڭ جاپىراعىنان ورىلگەن القا كيگىزىلىپ, قۇرمەت كورسەتىلگەن ەكەن.
تاعى ءبىر اڭىزدا ەجەلگى ەللادادا تەك ءبىر عانا سپورت ءتۇرى – جۇگىرۋدەن عانا جارىستار ءوتىپ, ول ەلليس جانە پيسى قالالارىندا وتكەن دەگەن دەرەك بار. سودان كەيىن ويىندار تانىمال بولعان سوڭ, وعان گرەك قالالارىنىڭ ءبارى قاتىسا باستاپتى. سول كەزدە وليمپيادا جاقىنداعان سايىن ەللادادا ەلدىڭ بارلىق تۇكپىرىنە «قاسيەتتى بەيبىتشىلىكتى» حابارلايتىن جەلاياقتار جىبەرىلىپ تۇرعان ەكەن. ولار بارلىق ەلدى مەكەندى ءوز ەركىمەن ارالاپ, سوعىستى توقتاتۋعا كوپ جۇمىس ىستەگەن. ولاردى, قازىرگى تىلمەن ايتساق, ەرىكتىلەر (ۆولونتەرلەر) دەپ تە ايتۋعا بولادى. مىنە, سول ۆولونتەرلەردى بارلىق جەردە سالتاناتپەن قارسى الىپ وتىرعان. ولاردى تەك ەللادا ەلى عانا ەمەس, مىسىر, يسپانيا, قىرىمدا دا ەرەكشە سالتاناتپەن قارسى الاتىن بولعان.
ءسويتىپ, وليمپيا ويىندارى كەزىندە سوعىستار توقتاتىلىپ, بۇكىل ەلدە «قاسيەتتى تىنىشتىقتى» ورناتۋ ءداستۇرى بولعان دەگەن اڭىز بار. وسى كەزدە بۇكىل ەللادا ەلىندە ءبىر ايدان ءۇش ايعا دەيىن ادامدارعا ءبىر-بىرىنە قارۋ جۇمساۋعا, قىلىش ويناتۋعا, ءتىپتى جارىستاردى تاماشالاۋعا قارۋ-جاراقپەن كەلۋگە تىيىم سالىناتىن بولعان. مۇنداي ءداستۇر قازىرگى كەزدە دە بار. الايدا, وليمپيادا كەزىندەگى «قاسيەتتى تىنىشتىقتى» 2008 جىلى رەسەي مەن گرۋزيانىڭ بۇزعانى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسىرگەنى بەلگىلى. وسىنداي جاعداي بۇدان بىلاي قاراي قايتالانباسا ەكەن دەيمىز.
ال ەللادا ەلىنەن بىزگە جەتكەن اڭىزدارعا قاراعاندا, سول العاش رەت وليمپيا قالاسىندا وتكىزىلگەن جارىس كەيىن ب.ز.ب. 394 جىلى ۆيزانتيا يمپەراتورى فەودوسي ءى-ءدىڭ بۇيرىعى بويىنشا توقتاتىلادى. سودان كەيىن ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە گرەكيادا وليمپيا ويىندارىن قايتا جانداندىرۋ ماقساتىندا ءبىراز ارەكەت جاسالادى. سول كەزدە 1859, 1870, 1875 جانە 1889 جىلدارى افينادا سەكىرۋ, جۇگىرۋ, ديسك, نايزا لاقتىرۋ, گيمناستيكا سياقتى سپورت تۇرلەرىنەن جارىستار ءوتىپ, وعان تەك گرەك سپورتشىلارى عانا قاتىسادى. مىنە, وسىنداي وليمپيادا قوزعالىسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا ىستەلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ويىندار بۇكىل گرەك حالقىن بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق يدەياعا اينالادى.
بۇل ويىنداردى ۇيىمداستىرۋدا فرانتسۋز پەر دە كۋبەرتەن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ول وليمپيالىق قوزعالىستى جانداندىرۋعا, قايتا تىرىلتۋگە 40 جىلداي ۋاقىتىن جۇمسادى. 1892 جىلى 25 قاراشادا سوربوننانىڭ سالتانات زالىندا پەر دە كۋبەرتەن «وليمپيادانى جاڭعىرتۋ» تاقىرىبىندا ءدارىس وقىدى. وسى جەردە ول العاش رەت بۇكىل الەمدە سپورتتى جانداندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, ول بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەكتىگىن ايتىپ, وليمپيادانى وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. العاشقى كەزدە بۇل يدەيا گرەكتەردىڭ وزىنەن شىققان بولاتىن. گرەكتەر بۇرىنعى ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن ءار ءتورت جىلدا استىق پەن ءجۇزىم جيناۋ ماۋسىمىنىڭ اراسىندا سپورتتىق جارىستار وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. سونداي وتىرىستاردىڭ بىرىندە گرەكتەر وليمپيالىق ويىنداردىڭ بىرىڭعاي كۇنتىزبەسىن بەكىتۋ يدەياسىن ايتىپ, ويىنداردى ءبىر كۇندە وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, كەيىن ونى ءبىر ايعا دەيىن ۇزارتۋعا بولادى دەگەن شەشىمگە كەلەدى.
ال پەر دە كۋبەرتەن سول يدەيانى زاڭدى نەگىزدە ىسكە اسىرعىسى كەلىپ, فرانتسيانىڭ وقۋ اعارتۋ مينيسترىنە وليمپيادانى وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتادى. مينيستر بولسا, ونىڭ بۇل يدەياسى جاقسى ەكەنىن, ۇسىنىسىن قابىلدايتىنىن, بىراق بۇل ماسەلەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرىپ, وعان دەنە تاربيەسىن دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونگرەستى شاقىرۋدى تاپسىرادى. سودان 1894 جىلى 24 ماۋسىم كۇنى سوربوننادا كونگرەسس شاقىرىلادى. وعان 12 ەلدەن كەلگەن ەكى مىڭ دەلەگات قاتىسىپ, وليمپيا ويىندارىن وتكىزۋ ءۇشىن حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. ونىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولىپ گرەك دەمەتريۋس ۆيكەلاس سايلانادى. سول جەردە شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرۋ ءۇشىن ەكى وركەنيەتتىڭ اراسىندا جاتقان افينا قالاسى العاشقى وليمپيادانى وتكىزەتىن قالا بولىپ تاڭدالادى. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ, 1896 جىلى افينا قالاسى قازىرگى زامانعى وليمپيا ويىندارىن العاش رەت وتكىزەدى. ال ەكى جىل بۇرىن كونگرەستە وليمپيادانى وتكىزۋ تۋرالى بايانداما جاساعان فرانتسۋز پەر دە كۋبەرتەن تاريحتا وليمپيادانى تىرىلتكەن, ونىڭ باستاماشىسى بولعان ادام رەتىندە قالادى.
1896 جىلى افينا وليمپياداسى 6-15 ءساۋىر ارالىعىندا وتەدى. باعدارلاماسىنا كۇرەس, گيمناستيكا, جەڭىل جانە اۋىر اتلەتيكا, ءجۇزۋ, نىسانا كوزدەۋ, تەننيس, سەمسەرلەسۋ سياقتى سپورت تۇرلەرى كىرگەن وليمپياداعا 13 ەلدەن 311 سپورتشى قاتىسادى. وسى جىلى وليمپيادا الاۋى جاعىلادى. سودان بەرى ول ءتورت جىلدا ءبىر رەت قولدان قولعا, شەكارادان شەكاراعا ءوتىپ, وليمپيادانى قابىلدايتىن قالانىڭ تورىنە كەلىپ, ءۇلكەن قازاندىقتا تۇتانادى. ال وليمپيادانىڭ ەمبلەماسى 1913 جىلى جاسالادى. ونداعى 5 شەڭبەر – 5 قۇرلىقتى بەينەلەيدى. وليمپيادانىڭ تۋى – اق ماتاعا سالىنعان لوگوتيپ. اق ءتۇس – ويىن كەزىندەگى بەيبىتشىلىكتى ءبىلدىرەدى. ونى قولدانۋ 1916 جىلى جوسپارلانعانىمەن, تەك 1920 جىلى عانا بەلگيادا العاش رەت جۇزەگە اسادى.
مىنە, وليمپيادا سياقتى تاريحي جارىستارعا ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تەك 1996 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. ال ودان بۇرىن, ياعني كەڭەس وداعى كەزىندە دە قازاق جاستارى وليمپياداعا الىپ ەلدىڭ قول استىندا قاتىسقانىن بىلەمىز. قازاق جاستارىنىڭ العاشقى جۇلدە العان كەزى دە سول كسرو تۇسىندا بولاتىن. عۇسمان قوسانوۆ 1960 جىلى ريمدە وتكەن جازعى ءحVىى وليمپيادادا 4ح100 مەترلىك ەستافەتاشىلار جارىسىندا كۇمىس جۇلدە الدى. ال قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى – باسكەتبولشى ءالجان جارمۇحامەدوۆ. ول اعامىز كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا 1972 جىلى وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. سودان كەيىن 1980 جىلى گرەك-ريم كۇرەسىنەن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ پەن ءشامىل سەرىكوۆ وليمپيادا چەمپيونى اتاعىنا يە بولدى.
دەگەنمەن, ودان ەرتەرەك تاعى ءبىر تالانتتى سپورتشىمىز, بيىل 75 جاسقا تولعان ءامين تۇياقوۆتىڭ 1964 جىلى توكيودا وتكەن جازعى ءحVىىى وليمپيادادا جۇلدە الاتىن ءجونى بار ەدى. ول كەزىندە 100, 200 مەترگە جۇگىرۋدەن جانە 4ح100 مەترلىك ەستافەتاشىلار جارىسىندا كسرو رەكوردشىسى بولعان. 1963-1965 جىلدارى 200 مەترلىك جارىستا كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى, ەكى مارتە چەمپيونى, 100 مەترلىك قاشىقتىقتا وداقتىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى اتانعان. ال 4ح100 مەترلىك ەستافەتاشىلار سىنىندا ەۋروپا كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى, كسرو چەمپيوناتىنىڭ باس جۇلدەسىن يەلەنگەن.
بىراق, بىرنەشە جىل قاتارىنان حالىقارالىق جارىستار مەن وداق كولەمىندەگى بايگەلەردە توپ جارىپ, جۇبى جازىلماي جۇرگەن تۇياقوۆ, وزولين, قوسانوۆ, پوليتيكو تورتتىگى توكيو وليمپياداسىنا بارىپ تۇرسا دا اياق استىنان وزگەرىسكە ۇشىرادى. كسرو-نىڭ باس باپكەرى تۇياقوۆتىڭ ورنىنا ەستافەتاشىلار كومانداسىنا ساۆچۋكتى قوستى. ناتيجەسىندە كسرو قۇراماسى ەستافەتادا مارەگە ءتورتىنشى بولىپ جەتتى. باس جۇلدە اقش قۇراماسىنىڭ ۋىسىندا كەتتى.
الايدا كەلەسى جىلى كسرو مەن اقش اراسىندا تاريحتا «عاسىر ماتچى» دەگەن اتپەن قالعان كەزدەسۋدە 4ح100 مەترلىك ەستافەتادا كەڭەستىك تورتتىك ەسەنى قايتارىپ, باس بايگەنى جەڭىپ الدى. بىراق بۇل وليمپياداداعى جەڭىس ەمەس ەدى…
بۇل ەندى, ارينە, مۇلدەم باسقا اڭگىمە.
داستان كەنجالين.
سۋرەتتە: پەر دە كۋبەرتەن.
