حالقى كوشىپ جاتىر
جۋىردا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى كارىباي مۇسىرمان مەن نۇرتاي سابيليانوۆ ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, ەلىمىزدەگى مونوقالالاردىڭ جاعدايىن جىپكە تىزگەن بولاتىن. اتالعان ساۋالدا 2017 جىلى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق-تەن بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەنى, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى 41 شاعىن قالانىڭ 12-ءسى حالىق سانى بويىنشا قالا مارتەبەسىنە سايكەس كەلمەيتىندىگى ايتىلدى. قالا مارتەبەسىنە يە بولۋ ءۇشىن ەلدى مەكەندەگى حالىق سانى 10 مىڭنان كەم بولماۋى شارت. وسىعان وراي «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» مونوقالالاردىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋعا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەپتى.
«اقتوبە وبلىسىنداعى نەبارى 1963 تۇرعىنى بار جەم جانە 2425 تۇرعىنى بار تەمىر قالالارىنىڭ دامۋ الەۋەتى تومەن, دەپرەسسيۆتى شاعىن قالالار بولىپ سانالادى. بۇل قالالاردى بولاشاقتا ساقتاپ قالۋ جوسپاردا جوق. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ قالا مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋدىڭ ەشبىر ءمانى جوق. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل قالالاردى اۋىل ەتىپ وزگەرتۋ تۋرالى كەلىسىلگەن شەشىم قابىلداۋى قاجەت. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ بويىنشا, حالىق سانى 10 مىڭعا جەتپەيتىن شاعىن قالالاردىڭ – شىن مانىندەگى ءىرى اۋىلداردىڭ نەگىزىن ۇستاپ تۇراتىن كاسىپورىن جوق. سوندىقتان دا ولار ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى مەن تۇرعىندارىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى بويىنشا دا قالا اتاۋىنا سايكەس كەلمەيدى. يندۋستريالىق كەلەشەگى جوق شاعىن قالالاردى اۋىلدارعا اينالدىرۋ جانە اگرارلىق سالاعا, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە مامانداندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرۋدى قاراستىرعان ءجون. «اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىس تۋرالى» زاڭعا وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزداعى قالالاردى قۇرۋ جانە تاراتۋ تەتىكتەرى تۋرالى تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كەرەك. ءتيىستى وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى اتىنا زاتى ساي كەلمەيتىن قالالاردىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقپەن بىرلەسە قاراستىرىپ, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان شەشىمدەر قابىلداعانى ءجون. بۇل رەتتە ءاربىر جاعدايدا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, تاريحي, ەتنوستىق جانە باسقا فاكتورلار مۇقيات ەسكەرىلگەنى دۇرىس. ەڭ باستىسى, قالا مارتەبەسىنىڭ اۋىلعا وزگەرتىلۋى تەرىس ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالدارعا سوقتىرماۋى ءتيىس», دەلىنگەن وسى ۇسىنىستا.
ەلىمىزدەگى مونوقالالاردى قازىرگى مارتەبەسىنەن ايىرۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارى قانداي بولادى دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىنى زاڭدىلىق. شاعىن قالالارداعى حالىق سانىنىڭ كەمۋىنە قانداي فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىرعانى جايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى سەرىك بەيسەمباەۆ مىرزادان سۇراعان ەدىك.
– موناقالاداعى نەگىزگى جۇمىس بەرۋشى ءىرى كاسىپورىندار كەن ورىندارىنىڭ تاۋسىلۋىنا بايلانىستى توقىراۋ جاعدايىندا تۇر نەمەسە ءوز قىزمەتىن ايتارلىقتاي قىسقارتقان. بۇل ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا جانە جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىمعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. جۇمىس تاپشى بولۋىنا بايلانىستى تۇرعىندار, اسىرەسە جاستار وبلىس ورتالىعىنا نەمەسە ءىرى مەگاپوليستەرگە كەتۋگە تىرىسادى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى حالىق مونوقالالاردان كوشىپ كەتىپ جاتىر, الداعى جىلدارى بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرەدى. ال شاعىن قالالاردى اۋىلدىق دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق-كەڭىستىك دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى بولجامدى سحەماسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل سحەما بويىنشا ءار ەلدى مەكەننىڭ دامۋ الەۋەتىن انىقتاۋ جانە سوعان سايكەس مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قاراستىرۋ جوسپارلانعان. ەگەر بۇرىن قالا ەسەپتەلىپ كەلگەن ەلدى مەكەندەر اۋىلدىق ستاتۋس الاتىن بولسا, سوعان سايكەس ونىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعىتى قاراستىرىلادى جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن قامتۋ ويلاستىرىلادى, – دەدى سەرىك بەيسەمباەۆ.
13 قالانىڭ مارتەبەسى قايتا قارالادى
ايتا كەتەرلىگى, يندۋستريالىق كەلەشەگى جوق شاعىن قالالاردى اۋىلدارعا اينالدىرۋ ارقىلى اگرارلىق سالانىڭ جاڭا تىنىسىن اشىپ, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە مامانداندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءىرى كاسىپورىنى جابىلعان شاعىن قالا ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەڭ ءتيىمدى باسىمدىق بولماق.
− وسىعان قاتىستى ارقالىقتى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. قازىر 40 مىڭنان استام ادام تۇراتىن بۇل قالاداعى كەن ءوندىرۋشى مەكەمەدە بار-جوعى 2 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. تۇرعىندارىنىڭ مال وسىرۋگە ماماندانىپ جاتقانى بايقالادى. بۇرىنعىداي ءبىر مەكەمەگە قاراپ وتىرۋ جوق. سوڭعى بىرنەشە جىل ىشىندە حالىق سانىنىڭ ارتۋى قالا تۇرعىندارىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايعا بەيىمدەلگەنىن كورسەتەدى, – دەيدى ساراپشى.
سان ءتۇيىنى شەشىلمەگەن مونوقالالارداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى. قازىر اكىمشىلىك ورتالىقتارى شاعىن جانە مونوقالالار بولىپ وتىرعان اۋدانداردى مەديتسينا كادرلارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى پروبلەما تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىنداعى 8 شاعىن قالادا 143 دارىگەر جەتىسپەيدى. سونىمەن قاتار شاعىن قالالاردى مۇعالىمدەرمەن, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدە كەمشىلىك كوپ. س.بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مامان تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن شاعىن ەلدى مەكەندەردە جۇمىس ىستەيتىن جاندارعا قوسىمشا تولەمدەر قاراستىرۋ قاجەت. اسىرەسە وقۋ ءبىتىرىپ كەلەتىن جاستارعا. سونىمەن قاتار ءۇي الۋ جانە جەر بەرۋ جاعىنان جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ دا مامانداردىڭ شاعىن قالالارعا تارتىلۋىنا مۇمكىندىك اشادى. بۇل جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدى جەرگىلىكتى وبلىس جانە قالا اكىمدىكتەرى ويلاستىرعان ءجون.
بيىل «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, سونىڭ نەگىزىندە 13 قالانىڭ مارتەبەسىن قايتا قاراۋ, ونىڭ ىشىندە مونوقالا سانالاتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سەرەبريانسكىگە اۋىلدىق ەلدى مەكەن مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس دايىنداعان-دى. بۇل ۇسىنىس ۇكىمەتكە جولدانعان. ۇكىمەت زەرتتەۋ قورىتىندىسىن باسشىلىققا الىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءاربىر ناقتى جاعدايدا (ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق جانە ت.ب.) جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋدى تاپسىردى. بۇل ەلدى مەكەننىڭ مارتەبەسىن وزگەرتپەس بۇرىن, ەڭ الدىمەن رەتتەلەتىن سالىق جانە بيۋدجەت, زاڭناما, اۋماقتاردى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسۋ شارتتارى, كاسىپكەرلىك, سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى نەگىزگە الىنادى.
مونوقالا مارتەبەسىنەن ايىرىلاتىن شاھارلاردىڭ ساناتىندا ستەپنياك, دەرجاۆين, ەرەيمەنتاۋ, جەم, تەمىر, شار, قارقارالى, قازالى, فورت-شەۆچەنكو, بۋلاەۆ, سەرگەەۆ جانە مامليۋت قالالارى بار. الايدا اقمولا, اقتوبە, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى ستەپنياك, دەرجاۆين, ەرەيمەنتاۋ, جەم, تەمىر, شار, قارقارالى, قازالى, فورت-شەۆچەنكو جانە مامليۋت قالالارىنا اراشا ءتۇسىپ, ولاردىڭ قالا مارتەبەسىن ساقتاۋدى, اۋداندىق دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق ءوسۋ نۇكتەلەرى رەتىندە دامىتۋدى ۇسىندى. تەك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بۋلاەۆ جانە سەرگەەۆ قالالارىنىڭ مارتەبەسىن اۋىلدىق مارتەبەگە وزگەرتۋ تۋرالى ماسەلەنى قولداپ وتىر.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
