1957 جىلى تاشكەنت پەدينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ, ورتا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن مەن ارادا ءبىر جىل وتەر-وتپەستە الماتىعا تارتايىن. عاجايىپ قالا – الماتىدا تامىر-تانىس, تۋىس-تۋعان جوق. بار بولعانى, كوشە سىپىرساق تا, الدەبىر جەرگە تۇياق ىلىنسە دەگەن قيال عانا.
بىراق, ء«ۇمىتسىز شايتان», رەداكتسيالاردى دا جاعالاپ جۇردىك. ءبىرى – «لەنينشىل جاس». كوممۋنيست پروسپەكتىسى مەن گوركي كوشەسىنىڭ بۇرىشىندا.
1958 جىلدىڭ شىلدە ايى. ءتورتىنشى قاباتقا كوتەرىلە بەرە الدىمنان جاسى وزىمنەن ۇلكەندەۋ جىگىت جولىعا كەتتى دە, جايراڭداي ك ۇلىپ:
– نەعىپ جۇرگەن جىگىتسىڭ؟ – دەسىن.
«جىگىت» دەگەنىنەن اسەرلەنىپ:
– جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن جىگىتپىن, – دەدىم.
– نە جازاسىڭ؟
جۋرناليستىك قازاندا قايناماسام دا, ءسىرا, فەلەتون جازا الاتىن شىعارمىن دەيتىن ساندالباي وي بولۋشى ەدى, سونى مالدانىپ:
– فەلەتون جازامىن, – دەدىم قايدان شىقسا, ودان شىقسىن دەپ.
– وندا بەرى ءجۇر, – دەگەن بەيتانىس جىگىت كابينەتىنە ەرتىپ باردى دا, سىرتىنا رەداكتور ما, بىرەۋ «جارامايدى» دەپ باتتيتا جازعان (ماشينكاعا باسىلعان) ءتورت-بەس بەتتىك ماتەريالدى قولىما ۇستاتىپ, وسىدان فەلەتون جاسا دەدى. ماتەريالدى الدىم دا, ۋاقىتشا جالداعان پاتەرگە اسىقتىم. فاكتىلەر جاراعانمەن, جازىلۋى جاراماعان فەلەتون قاراعاندى وبلىسىنداعى جاڭاارقا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ سوتقار ۇلى جايىندا ەكەن. تۇنىمەن جازىپ, تاڭەرتەڭگى ساعات توعىزدا رەداكتسياعا جەتتىم. قولجازبانى وقىعان كەشەگى جىگىت, شاماسى, مەنى جۋرناليست دەپ ويلاسا كەرەك, «ماشينكاعا ديكتوۆكا جاسا» دەدى. «ديكتوۆكا نە؟» – دەيمىن. ءتۇسىندىردى. ومىرىمدە تۇڭعىش رەت ماشينيستكالار وتىراتىن بولمەگە كىرىپ, كەكسەلەۋ ايەلدىڭ جانىنا قونجيدىم. كەكسەلەۋ دەگەنمەن, ءوڭى تايماعان, كوزىلدىرىكتى, رەڭدى ايەل بەتىمە بۇرىلىپ تا قاراماي:
– ايتا بەر! – دەپ زىرك ەتتى.
جازعانىمدى وقۋعا كىرىستىم. سوزدەرىمدى اۋىزدان شىعار-شىقپاستا ساق ەتكىزەدى دە, «تەز» دەپ بۇيىرادى. جىلدامداتقان بولامىن. قازاق ءتىلىنىڭ مامانى بولعاندىقتان, «سىزىقشا», ء«ۇتىر», «نۇكتە» دەپ تە قويامىن. «ولاردى ايتپا!», – دەيدى.
ديكتوۆكا بىتىسىمەن بەيتانىس «باستىعىما» اپارامىن. ول: «وقىپ, قاتەسىن جوندە», – دەيدى. وقيمىن. قاتە تاپپايمىن. سونى ايتامىن. «جامال اپاي ساۋاتتى عوي», – دەيدى ول. (كەيىننەن جامال اپاي اتاقتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جارى, بەلگىلى جازۋشى بولعان مارقۇم باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ اناسى ەكەنىن بۇركىت ىسقاقوۆتان ەستىدىم). مەن وقىپ شىعىسىمەن «باستىعىم» بەس بەتتىك فەلەتوندى اپىل-عۇپىل الدى دا, «وسىندا وتىرا تۇر» دەپ شىعىپ كەتتى. كوپ ۇزاماي قايتا كەلىپ, مەنى ورتا بويلى, سيرەك شاشتى, ەرەسەكتەۋ سارى جىگىتتىڭ كابينەتىنە ەرتىپ باردى. ونىڭ جانىندا شاشى قويۋلاۋ, سۇڭعاق بويلى, قارا تورى جىگىت وتىر.
– مىنانى سەن جازدىڭ با؟ – دەدى ەكەۋى ەكى جاقتاپ.
– ءيا, – دەيمىن تومەن قاراپ.
– بۇرىن فەلەتون جازىپ پا ەڭ؟
– جوق.
– وندا قالاي جازدىڭ؟
– فەلەتوندى ۇناتۋشى ەدىم. گازەتتەردەن وقۋشى ەدىم. سەيدىلدا تولەشوۆتىڭ ء«تۇرلى-ءتۇرلى باستار بار» دەگەن فەلتەون جيناعىن وقىعانمىن.
– جارايدى, كامالدىڭ كابينەتىندە بولا تۇر.
«كامالدىڭ كابينەتى... ول كىم؟ ءا, ءيا. كەشەدەن بەرى بايەك بوپ جۇرگەن جىگىت. دەمەك, اتى كامال». جالما-جان سوندا باردىم.
ون ادام ۇيمە-جۇيمە بوپ وتىراتىن كابينەتتىڭ ءبىر شەتىندە ءموليىپ وتىرمىن. ون ادام ءۇن-ءتۇنسىز سىپىلداتىپ جازىپ جاتىر. تەلەفون شىر ەتسە, تۇتقانى بىرەۋى الادى دا, نە ءوزى سويلەسەدى, نە جانىنداعى ارىپتەسىنە بەرەدى. مەن جازعان فەلەتون ەرتەڭىنە «تەنتەك» دەگەن تاقىرىپپەن گازەتكە شىقتى. سول كۇنى تاعى ءبىر فەلەتون جازىپ, ونىڭ ەرتەڭىنە ول دا شىقتى.
ءۇشىنشى كۇنى كامەكەڭ:
– ءجۇر, رەداكتورعا بارامىز, – دەدى كابينەتكە كىرىپ كەلگەن بويدا.
باسقا بولماسا دا, «رەداكتور» دەگەندى شامالايمىن. گازەتتىڭ باسشىسى. كىردىك. العاش كورگەن سيرەك شاشتى سارى جىگىت پەن قويۋ شاشتى قارا جىگىت تە سوندا ەكەن. ۇشەۋلەپ ءۇش جاقتان ماقتاسىن كەپ: «بىزدە فەلەتونشى جوق, سەنى قىزمەتكە الامىز. جازاتىنىڭ بىرىڭعاي فەلەتون بولادى», – دەپ.
رەداكتور – اباي بەيسەمباەۆ, سيرەك شاشتى, سارى جىگىت – ساپار بايجانوۆ ونىڭ ورىنباسارى, قويۋ قارا شاشتى قارا تورى جىگىت – كاكىمجان قازىباەۆ جاۋاپتى حاتشى ەكەن.
ءبىر قىزىعى, فاكتىلەرى وتكىر بولعانمەن, رەداكتسيادا جاراماي جاتقان فەلەتوندار از ەمەس ەكەن. وسىلاردى جارات دەپ, تاعى ءبىر-ەكەۋىن بەردى. بىرەۋى ەسىمدە – ارال اۋدانىنان جولدانعان, اۆتورى كوپجان جالدىباەۆ (مەن جازعان ءتورتىنشى فەلەتون سول ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان شىقتى). جالدىباەۆتىڭ جازعانىن «مال قىلىپ» اكەلگەن بويدا قىزمەتكە الۋ جونىندە بۇيرىق بەرىلدى...
قانشا دەگەنمەن, جۋرناليستىك وقۋ وقىماعاننىڭ سالدارىنان ءسۇرىنىپ-قابىنا ءجۇرىپ قاتارعا قوسىلعانداي كۇندەر ءوتىپ جاتتى.
جىگىتتەر شەتىنەن كىشىپەيىل, قاراپايىم. ءىشى-باۋىرىڭا كىرىپ, ەلجىرەپ تۇرادى (ماعان سولاي كورىندى). مەن ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كامال سمايىلوۆتىڭ قاراۋىنداعى ەكى ادەبي قىزمەتكەردىڭ ءبىرى بولدىم. ءبىرى – قاليحان ىسقاقوۆ. ون شاقتى ادام وتىراتىن بولمە تار, قاپىرىق. قىزمەتكەرلەرمەن جاقىنىراق تانىستىم. سپورت ءبولىمىن باسقاراتىن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, جۇمىسشى جاستار – مەدەۋ سارسەكەەۆ, شارۋا جاستار – حايدوللا تىلەمىسوۆ, مادەنيەت – بۇركىت ىسقاقوۆ, ادەبي قىزمەتكەرلەردەن – سالىق مولداحمەتوۆ, فەرماحان شوەۆا, ت.ب.
ۇزاماي ساپار بايجانوۆ سول جىلى اشىلعان «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا رەداكتورعا ورىنباسار, كاكىمجان قازىباەۆ وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» (قازىرگى «جەتىسۋ») گازەتىنە رەداكتورعا ورىنباسار بوپ اۋىستى دا, ولاردىڭ ىزىنەن اباي بەيسەمباەۆ تا «سوتسياليستىك قازاقستانعا» ءبىرىنشى ورىنباسار بوپ باراتىن بولدى. بارىنە دە جازۋشىلار وداعىنىڭ اسحاناسىندا داستارقان جايىلىپ, قوشتاسۋ ءراسىمى جاسالدى. اباي بەيسەمباەۆقا كورسەتىلگەن قۇرمەت ەرەكشە ەستە. ءازىل-قالجىڭ, ءان-كۇي. قىزمەتكەرلەردىڭ كوبى ونەرلى. حايدوللا تىلەمىسوۆ, بەك توعىسباەۆتار كەرەمەت ءان سالدى, ەكەۋى دە كاسىبي انشىلەردەن ىلگەرى بولماسا, كەيىن ەمەس. ءبىر كەزدە دۋىلداعان جۇرت: «ابەكە! «ۇكىلىم-ايدى» ايتىڭىزشى!», دەپ تۇس-تۇستان جامىراسىن. بەت-اۋزى ءسال قىزارعانداي بولعان ابەكەڭ ءبىراز ۇندەمەي وتىردى دا, ورنىنان «جارايدى» دەپ تۇرىپ, جۇرت قالاعان ءاندى سالدى. «ۇكىلىم-اي». بۇعان دەيىن اندا-ساندا بايعالي دوسىمجانوۆتىڭ ورىنداۋىندا راديودان ەستيتىن ءان تورەسى. پاح!..
بىلاي سىرتتاي قاراعاندا ءان سالاتىن ادامعا ۇقساي بەرمەيتىن ابەكەڭنىڭ سول كەشتەگى انشىلىك قىرى ەرەكشە كورىندى. ناقىشىمەن, بابىمەن, نازىك سەزىم, جۇرەكپەن شىرقادى. بۇعان قازىر بىرەۋ سەنسە, بىرەۋ سەنبەس, بالكىم. بىراق, سول كەشكە قاتىسقان مەنەن بولەك تە كوزى ءتىرى كۋالار جوق ەمەس. قۇدايلىعىن ايتام دەسە, وزدەرى بىلەر. «ۇكىلىم-اي». سول كەزدەردە سيرەك ورىندالىپ, كەيىن مۇلدە ەشكىم ايتپاي, ۇمىتىلدى دەۋگە بولعانداي ءىنجۋ-مارجان. ەگەر ول قانداي ءان, شىنىمەن سولاي ما دەگەن كۇدىگىڭ بولسا, ەسىرە بەرمەي, تازا پەيىلمەن «ۇكىلىم-ايدى» ۇيرەن, ۇيرەن دە شىرقا. «ۇكىلىم-اي» ءبىرجولا ۇمىت قالدى دەمەيمىز. قايتا شارىقتاسىن. وعان ونەرسۇيەر بارشا قازاق, سەن دە ۇلەس قوس. سەن دە!.. سەن دە!..
قايران, اباي اعا! ۇستاز! رۋحىڭ شات بولسىن!..
زاكىر اساباەۆ,
جازۋشى
