– ءالىمحان اعا, عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جارتى عاسىردان استام تابان اۋدارماي قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتىر ەكەنسىز. عىلىمعا ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرە سالا كەلدىڭىز بە؟
– ۋنيۆەرسيتەت بىتىرە سالىپ, بىردەن جولىم بولىپ, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا جۇمىسقا قابىلدانىپ كەتتىم. ول كەزدە عىلىمي ينستيتۋتقا قابىلدانۋ دەگەن وتە قيىن بولاتىن. بىزگە بەسىنشى كۋرستا «جالپى ءتىلى ءبىلىمى» دەگەن پاننەن ينستيتۋتتىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى, اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆ ءدارىس وقىدى. مەن سول الدىڭعى قاتارلى ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرى بولدىم دا, اكادەميكتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ قالعان بولۋىم كەرەك, بىتىرەر كەزدە كىشى عىلىمي قىزمەتكەر ەتىپ جۇمىسقا شاقىردى. سودان وسى ۇجىمدا قالدىم, باسقا ءبىر جاققا اۋىسۋ دەگەن ويىما كىرىپ-شىقپادى. عىلىم دەگەننىڭ قۇدىرەتى عوي دەيمىن, ول ءبىر مويىنسىنعان ادامىن بوساتپايدى.
كازگۋ ءبىتىردىم, ونداعى بارلىق ۇستازدارىمىزعا ريزامىن, ال ەرەكشە اتايىن دەگەنىم, سول كەزدەگى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ل.ر.زيندەر, مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىم. بۇگىنگى كۇنى بەلگىلى ءبىر عىلىمي تابىسقا جەتتىم دەسەم, تەك سول كىسىنىڭ ارقاسى: تىرلىگى – تاربيە, بىلگەنى – ءبىلىم, ءبىلىمى – عىلىم بولىپ قوندى دەپ, ەسكە الىپ وتىرامىن.
– ءسىز ينستيتۋتقا 1960-جىلدارى كەلدىڭىز, ال ا.بايتۇرسىن ۇلى تەك 1988 جىلى عانا اقتالدى, ءتىل عىلىمىنىڭ اتاسى ءالى اقتالماعان كەزدە ەسىمىن العاش قانداي جاعدايدا ەستىگەنىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– شىنىن ايتساق, ستۋدەنت كەزىمىزدە احاڭ (ا.بايتۇرسىن ۇلى) اتىن ەمىس-ەمىس ەستىگەنىمىز بولماسا, ەڭبەكتەرىنەن بەيحابار بولدىق. ۇستازدارىمىزدىڭ ءوزى احاڭنىڭ اتىن اتاي المايتىن, اتاي قالسا, «حالىق جاۋى» دەپ ۇعىندىراتىن, احاڭ اقتالعانعا دەيىن سول تاربيەمەن كەلدىك. احاڭ تۋرالى شىندىقتى العاش اكادەميك ر.سىزدىق اپايىمىزدىڭ اۋزىنان ەستىدىك. ال احاڭ اقتالعان كەزدە ءبىز ءبىرشاما «كوزى اشىق» زەرتتەۋشى بولىپ قالعانبىز. ەڭبەكتەرى قولىمىزعا تيىسىمەن قۇنىعىپ وقىپ, ول كىسىنىڭ كىم ەكەنىن سوندا بارىپ تانىدىق. قازىرگى كەزدە ءبىز ءتىلتانىمدا جاڭالىق اشىپ جاتقان جوقپىز, احاڭنىڭ ەڭبەكتەرىن جاڭعىرتىپ قانا كەلەمىز. احاڭنىڭ ەڭبەكتەرى قاراپايىم, بىراق يگەرىپ كەتۋ قيىن, ويتكەنى ءار ءسوزى مەن سويلەمىنىڭ استارىندا تۇڭعيىق تەوريا جاتىر. الەمي تىلتانىمعا «بايتۇرسىن قيسىنى» دەگەن جاڭالىق اتاۋىن ەنگىزۋگە تىرىسىپ جاتقانىمىز سوندىقتان.
– ا.بايتۇرسىن ۇلى كەزىندە «بۇل حالىقتىڭ شەشىمى ەمەس – بيلىكتىڭ شەشىمى» دەپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قاتتى قارسىلىق تانىتقان ەكەن...
– احاڭ اراب الىپبيىمەن ءوستى. ءوزىنىڭ ۇسىنعان ءالىپبيى, ەملە-ەرەجەلەرىنىڭ ءبارى اراب الىپبيىنە نەگىزدەلدى. ول كىسىنىڭ قارسى بولاتىن سەبەبى, ءوزى جۇيەلەگەن, قولى, كوزى ۇيرەنگەن اراب الىپبيىنەن ايرىلعىسى كەلمەدى جانە ول ويىن عاجاپ دالەلدەدى دە. «اراب ارىپتەرىن ماشينكامەن تەرە بەرەمىز, ونىڭ ەشقانداي قيىنشىلىعى جوق» دەپ ۇلگىسىن, دالەلىن كورسەتىپ بەردى. 1926 جىلى باكۋدە ۇلكەن كونفەرەنتسيا بولىپ, سول كونفەرەنتسيادا لەۆ ششەربا سياقتى ورىستىڭ اتاقتى اكادەميكتەرى كەلىپ, سولاردىڭ كۇشتەۋىمەن «لاتىنعا وتەمىز» دەگەن قاۋلى قابىلدانادى.
– وسى ورايدا مىناداي سۇراق تۋادى – رەسەيدىڭ عالىمدارى 1920-جىلداردىڭ باسىندا-اق «لاتىنعا كوشەيىك» دەپ باستاما كوتەرەدى, بايانداما جاسايدى, بىراق نەگە وزدەرى لاتىنعا وتپەگەن؟
– جارلىق بۇكىل كەڭەس وداعى حالقىنا ورتاق شىعارىلعان. سول كەزەڭدە لاتىنعا ورىستار دا وتەتىن بولعان. بىراق لەنين قايتىس بولىپ كەتىپ, ساياسات وزگەرىپ, ورىس ءتىلىنىڭ لاتىنعا ءوتۋى تىكەلەي ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن توقتاتىلادى. قاۋلى بويىنشا الدىمەن ورىس ءتىلى, سودان سوڭ عانا تۇركى جۇرتى ءوتۋى كەرەك بولعان. بىراق قازىر رەسەي ەلىندە دە «پاراشيۋت دەپ جازۋ قاتە, پاراشۋت دەپ جازۋىمىز كەرەك» دەپ بىزدەگى سياقتى ماسەلە كوتەرىلىپ جاتىر. تىلگە قاتىستى اكادەميالىق دەڭگەيدەگى ماسەلە ورىس قوعامىندا دا تۋعانى راس. الايدا ول باستامالاردىڭ ءبارىن دە بيلىكتىڭ ساياساتى عانا ۇستاپ تۇر. ورىس بيلىگى ءۇشىن ورىسسىڭ با – ورىس جازۋى بولۋى كەرەك, ورىسسىڭ با – تەك ورىسقا ءتان مادەنيەت بولۋى كەرەك. باسقا ەشقانداي رەفورمانىڭ قاجەتى جوق. بىراق ءتۇبى رەسەيدىڭ دە لاتىنعا وتەتىنى انىق. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. لاتىن جازۋىنا جاقسى كورگەندىكتەن وتەدى نەمەسە لاتىندى ۇناتپاعاندىقتان وتپەيدى دەگەن ول جاي عانا ءسوز, بەرگى جاقتاعى بۇركەمە ماسەلە. قازىرگى تەحنولوگيا, بۇگىنگى زامان اعىمى مويىنداتپاي قويمايدى.
– قازىر قوعامدا «لاتىن الىپبيىنە نەگە ءوتىپ جاتىرمىز؟ ول نەگە كەرەك؟ ودان قانداي پايدا بار؟» دەگەن ساۋالدار كوپ قويىلادى. قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى بولعاندىقتان, وسى ساۋالداردى وزىڭىزگە قايىرا ءبىر قويساق, ارتىقتىعى جوق شىعار.
– مۇنىڭ جاۋابى كوپ. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى قازىر لاتىن جازۋىن پايدالانادى. سوندىقتان ءبىز دە سولاردىڭ قاتارىنا ىلىگۋىمىز كەرەك دەگەن ءبىر جاۋاپ بار. ەكىنشىدەن, الدىمىزداعى كومپيۋتەر, قولىمىزداعى تەلەفوننىڭ ءبارى لاتىنشا سويلەيدى. الەمدىك اقپارات كەڭىستىگى دە لاتىن تاڭباسىمەن مالىمەت الماسىپ جاتىر. بۇل دا قاجەتتىلىك. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرازى ءوتتى, ءبىرازى وتۋگە دايىندالىپ جاتىر. ءبىز دە لاتىن ماسەلەسىندە تۇركى جۇرتىمەن بىرگە بولۋىمىز كەرەك. وسى سەكىلدى جاۋاپتار كوپ, بىراق ەڭ باستى سەبەپ ءالى ايتىلماي جاتىر. ەگەمەن ءساتتى پايدالانىپ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ءبىز قازىرگى قولدانىستاعى ءوزىمىزدىڭ جازۋىمىزعا, الىپبيىمىزگە, ەملە-ەرەجەمىزگە كۇردەلى ءھام ىرگەلى رەفورما جاساپ الۋىمىز قاجەت. ويتكەنى قازىرگى ءالىپبيىمىز قازاق ءالىپبيى ەمەس. بۇل قازاق-ورىس ءالىپبيى, تىپتەن تۋراسىن ايتساق, ورىس-قازاق ءالىپبيى دەسەك تە بولادى. ويتكەنى ءالىپبيدىڭ جارتىسىنا جۋىق تاڭباسى قازاقتىڭ ۇلتتىق تىلىنە كەرەعار كەلىپ جاتقانىن ەسكەرمەيمىز. كەز كەلگەن ەل مەزگىل-مەزگىل جازۋىن, ءالىپبيىن پىسىقتاپ الىپ جاتادى, بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس.
– تىلىمىزگە كۇردەلى رەۆيزيا جۇرگىزىلگەلى تۇرعان جاۋاپتى تۇستا, مامانداردىڭ دۇرىس پىكىرىن قاساقانا بۇرا تارتۋ دا بايقالادى. ءبىر عاسىرعا جۋىق كيريلمەن اسسيميلياتسياعا تۇسكەن انا ءتىلىمىزدىڭ تابيعي تۇرقى قانشالىقتى بۇزىلدى؟
– تۋراسىن ايتۋ كەرەك, قازىر قازاقتىڭ وزىنە بار دىبىسىن بار دەپ, جوق دىبىسىن جوق دەپ سەندىرە المايتىن قيىن كەزەڭدە تۇرمىز. مۇنىڭ باستى سەبەبى, توركىنى بولەك ورىس ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن توركىنى بولەك قازاق تىلىنە اكەپ ەندىردىك, توركىنى بولەك ورىس ءتىلىنىڭ جازۋ ەملە-ەرەجەسىن توركىنى بولەك قازاق تىلىنە سول كۇيىنشە اكەپ ەنگىزدىك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي دىبىس قۇرامىن بۇزدىق. قازاق ءتىلىن ءتىل ەتىپ تۇرعان – ۇندەسىم زاڭى. سينگارمونيزم بۇزىلىپ بارادى. مورفەم قۇرامى, بۋىن ءتۇرى, تاسىمال, ءبارى تابيعي تىنىنەن اجىراپ كەتتى. كەزىندە مويسەي كوپىلەنكو دەگەن الەمگە ايگىلى عالىم «قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ اراسىنداعى ۇقساستىق 0,56 پايىز عانا» دەگەن ەكەن. ءتىپتى ءبىر پايىزعا دا جەتپەيدى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ياعني, قازاق ءتىلى ءوز الدىنا – دەربەس ءتىل, ورىس ءتىلى ءوز الدىنا – جەكە ءتىل. فونەتيكالىق, گرامماتيكالىق قۇرامى ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. بىراق سوعان قاراماستان كەزىندە «ورىس ءتىلىنىڭ يگى ىقپالى» دەگەن ۇستانىم بولدى. ءتىلىمىزدىڭ تابيعي زاڭدىلىعىن 1957 جىلى جازۋىمىزعا ەنگىزىلگەن رەفورما ءتىپتى تالقانداپ كەتتى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. وسى رەفورمانىڭ نەگىزىندە قازاق ءتىلىنىڭ ءتول ءسوزىنىڭ جازىلىم قۇرامىنا ورىستىڭ «ي», «ۋ», «يا», «يۋ», «شش», «چ», «», «» تاڭبالارىن ەندىرۋ ۇسىنىلدى. بۇل ارنايى جارلىقپەن جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىز قازىر وسى رەفورمانىڭ «جەمىسىن» جەپ وتىرمىز. مىنە, وسى سەبەپتى قازاقتىڭ بار دىبىسىن بار دەپ, جوق دىبىسىن جوق دەپ وزىنە سەندىرە المايتىن ءمۇساپىر حالدەمىز. قازىر كەز كەلگەن ادامنان «قازاق تىلىندە قانشا دىبىس بار؟» دەپ سۇراساڭىز, ويلانباستان «42» دەيدى. بۇعان ولار كىنالى ەمەس. جارتى عاسىر بويى بار وقۋلىق وسى قۇداي بەرە سالعان 42 ءارىپ بويىنشا جازىلسا, ادىستەمە سول بويىنشا دايىندالسا, وقۋشى وسىنى ءسىڭىرىپ وسسە, وسكەلەڭ ۇرپاق سولاي دەمەگەندە نە دەيدى؟
– ەندەشە وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز؟ انا ءتىلىمىزدىڭ تابيعي زاڭدىلىعىن قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟
– جاسىراتىنى جوق, ء«تول دىبىستارىمىزدى قايتارايىق, ءوز ءالىپبيىمىزدى جۇيەلەيىك» دەگەنگە قوعام ءالى دايىن ەمەس. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جاڭا ۇسىنىستارىن قابىلدامايدى. بۇعان ەڭ الدىمەن بيلىكتە وتىرعان باسشىلارىمىز دايىن ەمەس. ولار ءتىپتى تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى. ەڭ قيىنى دا وسى بولىپ تۇر. ءتىپتى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنداعى مامانداردىڭ ءوزى قازىر ەكىگە ءبولىنىپ الدى. مامانداردىڭ ءوز اراسىندا دا «ەسكى كيريلل ەملە-ەرەجەلەرىندە قالۋىمىز كەرەك» دەپ قاسارىسىپ وتىرعاندار بار. مىسالى, «مي» دەگەن ءسوزدى كيريلل الىپبيىمەن ەكى ارىپپەن تاڭبالاپ, قاتەلىككە ۇرىنعان ەدىك, ەندى مىنە, جاڭا لاتىن جازۋىمەن دە ەكى ارىپپەن تاڭبالاپ بەرىپ وتىر. جازۋدىڭ تىلگە ىقپالى وتە كۇشتى بولادى. ءتىلدىڭ تابيعي دىبىستالۋىندا دۇرىسى «مىي» ەدى عوي. كەيىنگى جاستار «مىي» دەپ سويلەۋدەن قالدى, «مي» دەيدى. ەگەر قازاق ءسوزىنىڭ ءتۇبىر, بۋىن, مورفەم ايتىلىمىن بۇزىپ, لاتىن الىپبيىمەن «mi» دەپ قايتا جازىپ بەرەتىن بولسا, وندا ءالىپبي اۋىستىرماي-اق ورىستىڭ كيريلىندە قالا بەرگەننىڭ ءوزى دۇرىس. ال مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم ءبىر عانا مىسالى. ءتىل بۇزار ەملە-ەرەجەلەر تىلىمىزدە وتە كوپ. وقۋلىق اۆتورلارى سول باياعى 42 ءارىپ, 42 دىبىستىڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي كەلەدى. قازاق تىلىندە بار بولعانى 9 داۋىستى, 19 داۋىسسىز دىبىس بار. وسىنىڭ سىرتىنان قازاق ءتىلىنىڭ بوگدە دىبىستارىن ىزدەپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى جوق.
– ايتپاقشى, قالالىق قازاقتاردىڭ بالالارىن ورىس مەكتەبىنە بەرۋ ءۇردىسى قايتا باستالعانىن بايقايمىز. ءۋاجى «ورىس مەكتەپتەرى لاتىنعا كوشپەيدى». قاناتىن ەندى جايىپ, باۋىرىن جەردەن جاڭا كوتەرگەن انا ءتىلىمىزدى قايتا قۇردىمعا جىبەرەتىن قادام بولماي ما بۇل؟
– «لاتىن ءۇشىن بالامدى قازاق مەكتەبىنە بەرمەيمىن» دەگەن – بوس ءسوز. سەبەپ ەمەس, جەلەۋ عانا. ورىس مەكتەبىندە اعىلشىن ءتىلى جۇرمەي مە ەكەن – جۇرەدى. قازاق ءتىلى وقىتىلماي ما ەكەن – وقىتىلادى. ەكەۋىنىڭ دە نەگىزى لاتىن. لاتىننان قاشىپ, ورىس مەكتەبىن قايتا جاعالاعاندارى اتا-انانىڭ ءوز پيعىلىنان تۋىپ وتىرعان تەرىس قادامى. قوعامدا بەلەڭ الىپ كەتكەن «ورىس مەكتەبىندەگى ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى, قازاق مەكتەبىندەگى ءبىلىم تومەن ەكەن» دەگەن پىكىر تاعى دا جالعان. بەلگىلى ءتىل جاناشىرى ورازگۇل اسانعازى بۇل ماسەلەگە ءوز تاراپىنان ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كورىپتى. سويتسە, فيزيكادان, ماتەماتيكادان, حيميادان رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق وليمپيادالاردا جۇلدە الىپ جۇرگەن جەڭىمپازداردىڭ ءبارى قازاق مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى بولىپ شىققان. اقتوبەدەگى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى بولعان مارقۇم كەمەيدۋللا تولەۋباي دا وزىنشە تالداۋ جۇرگىزىپ كورىپتى. ول كىسىنىڭ ەرىنبەي ءجۇرىپ جاساعان زەرتتەۋىنشە دە ورىس مەكتەبىندە ۇزدىك وقيتىن, وليمپيادادا جەڭىسكە جەتەتىن, «التىن بەلگى» يەگەرى اتاناتىن وقۋشىلاردىڭ ءبارى دە قازاقتىڭ بالالارى بولىپ شىققان. ورىس مەكتەبىندەگى وزىقتىڭ ءبارى قازاق بالالارى!
– لاتىنعا بايلانىستى اڭگىمەمىزدى وسىمەن تۇيىندەي تۇرىپ, عىلىمنىڭ جايىنا قايتا ورالساق, اعا. تولقىن-تولقىنمەن ءتىل عىلىمىن ىلگەرىلەتكەن ىسمەت كەڭەسباەۆ, ماۋلەن بالاقاەۆ, كاكەن احانوۆ, ءابدۋالي قايداروۆ, شورا سارىباەۆ... ءبىز ادەبي ورتاداعى قالامگەرلەر جايلى, ارتىستەردىڭ ءومىرى تۋرالى كوبىرەك بىلەمىز دە, عالىمدارمەن «تانىستىعىمىز» شامالى. كەشەگى ولاردىڭ ورتاسى, احۋال-اۋراسى, ءازىل-قالجىڭى قانداي ەدى؟
– ءبىزدىڭ كەزىمىزدە قازاق ءتىلتانىمىنىڭ شاتىرىن ۇستاپ تۇرعان ءتورت تاعانى بولدى: ىسمەت كەڭەسباەۆ, ماۋلەن بالاقاەۆ, عاينەتدين مۇساباەۆ, احمەدي ىسقاقوۆ. تورتەۋى قۇرداس بولدى, جاي اڭگىمە ءۇستى بولسىن, عىلىمي جيىن بولسىن, ءبىر-بىرىمەن قاتتى قالجىڭداسىپ وتىراتىن. قازاقى قالجىڭمەن سەكەڭدى «قيسىق اۋىز», ماكەڭدى «مۇرىن», ال عاينەكەڭدى «كەرەڭ» دەپ اتاپ وتىراتىن, وعان بىرەۋىنىڭ رەنجىگەنىن كورگەن ەمەسپىز. سەكەڭ قاتتى اۋىرىپ اۋرۋحانادان ورالادى, سوندا ماكەڭ: ء«اي, بالەم, ساعان داۋا جوق ەكەن, و جاقتان دا امان-ەسەن ورالدىڭ با؟» دەسە, سەكەڭ: ء«اي, مۇرىن, و جاققا ءالىپبي رەتىمەن الادى ەكەن, الدىمەن بالاقاەۆ كەلسىن دەپ قايتارىپ جىبەردى» دەگەن ەكەن. ەندى بىردە ماكەڭ اۋرۋحانادان ورالادى, ەندى سەكەڭ باستايدى: «ماۋلەن, سەنى و دۇنيەگە كەتتى دەپ ەدى, قايدان ءجۇرسىڭ؟» دەيدى. سوندا ماكەڭ: «مەن بار بولعانى پروفەسسورمىن عوي, اكادەميك و جاقتا دا قۇندى ەكەن, الدىمەن اكادەميكتى الامىز, سەن بارا تۇر دەدى», دەپ قۇتىلعان ەكەن.
ال عاينەكەڭنىڭ قۇلاعى ەستىمەيتىنىن پايدالانىپ قۇرداستارى قاتتى تيىسەتىن, بىردە اڭگىمەنىڭ نە جايلى بولعانىن تۇسىنبەگەن عاينەكەڭ «وسى مەنى ماقتاي بەرگەندەرىڭدى قويساڭدارشى» دەپ جۇرتتى ءبىر كۇلدىرگەن ەدى.
وسى ۇرپاقتىڭ ءازىل-قالجىڭدارى سىرت كوزگە ەرسى كورىنگەنىمەن, ءزىلسىز جاراسىمدى بولاتىن, اعا ۇرپاقتىڭ قازاقى بولمىسى ەدى. ءبىز سونى كورىپ وستىك. ەندى بۇگىندە مەن دە ءبىراز جاسقا كەلدىم, قازاقى قالجىڭدى كوتەرىپ, قازاقى قالجىڭمەن جاۋاپ قايتاراتىن ەشكىم قالماي بارادى.
– سوناۋ ءوزىڭىز عىلىمعا كەلگەن كوكجيەكتەن كوز سالعاندا بۇگىندە قانداي وزگەرىستەردى بايقايسىز؟
– ءبىرىنشى كۋرستىڭ العاشقى جارتىسى اياقتالىپ قالعان. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ستۋدەنتتەردىڭ ءبارى ادەبيەتشى بولۋعا تىرىساتىن. پروفەسسور كاكەن احانوۆ دەگەن ۇستازىمىز بولدى. سول اعايىمىز ءبىر كۇنى شاقىرىپ الدا دا: «جاقىندا ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي كونفەرەنتسياسى بولادى, سەن سوعان قاتىساسىڭ, تاقىرىپ مىناۋ, دايىندال» دەدى. شاماسى, ستۋدەنتتەردىڭ اراسىنان كىمنىڭ كىم ەكەنىن اڭعارىپ قالعان كەزى بولۋ كەرەك. اعايىمىزدىڭ مىنەزى ادۋىنداۋ ەدى, «جوق» دەپ ايتۋعا باتىلىم بارمادى. كونفەرەنتسيا دەگەندى, بايانداما دەگەننىڭ نە ەكەنىن ەمىس-ەمىس بىلگەنىم بولماسا, بەتپە-بەت كەلگەندە شوشىپ كەتتىم. سونى بايقاعان ۇستازىم «مىنانى-مىنانى وقى, بار, دايىندال» دەپ نىق تاپسىردى.
سونىمەن ودان-بۇدان كوشىرىپ ءۇش-ءتورت بەت بىرنارسە دايىنداپ قولىنا بەردىم. ءۇستىن شيمايلاپ سىزىپ, قوسىپ-الىپ وزىمە قايتاردى. كونفەرەنتسيا كۇنى دە جەتتى. قاشىپ كەتەر سەبەپ بولسا, جوق بولىپ كەتپەكشىمىن, امال جوق, كەلدىم. عىلىمي جۇمىستىڭ ءبىر جاقسى تۇسى بار. جازعانىڭدى كەز كەلگەن جيىندا وقىپ بەرە بەرۋگە بولادى, كەمشىلىك ەمەس. قاعازىمدى ۇستاپ امالداپ مىنبەرگە دە جەتتىم. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ كوزى مەندە بولار دەپ قىسىلىپ-اق كەلەمىن. اقىرىن كوزىمنىڭ استىمەن زالعا قاراسام, مەنىمەن ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق, ەكەۋ-ۇشەۋ ءوزارا سويلەسىپ ءماز بولىپ جاتىر. بۇل ماعان ۇلكەن دەمەۋ بولدى. باياندامامدى قالاي باستاپ, قالاي اياقتاعانىمدى بىلمەيمىن, ايتەۋىر اق تەر, كوك تەر بولدىم. باياندامادان كەيىن سۇراق قويۋ باستالدى, قورلىقتى ەسەيىپ قالعان جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرىنەن كوردىم. سۇراقتاردىڭ ءبارى باياندامامنىڭ ۇستىنە اعايىم قوسىپ بەرگەن تۇستان كەلمەسى بار ما. نە دەپ جاۋاپ بەرگەنىمدى بىلمەيمىن, ايتەۋىر ستۋدەنتتەردىڭ دۋ كۇلگەنى, مازاق قىپ كۇلدى مە, ىرزا بوپ كۇلدى مە, و جاعىن بىلمەدىم. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان اعايىما قاراسام, نە ىرزا بولعانىن, نە وكىنىشكە قالعانىن بىلدىرمەي ءمىز باقپاي وتىر. قۇتىلعانىما قۋانىپ مىنبەردەن تۇرا قاشتىم. مەنىڭ ومىرىمدە ۇمىتىلمايتىن ءبىر ءسات بولسا, ول وسى العاشقى باياندامام, سول ءساتتىڭ «ۇلكەن ءىس» بىتىرگەن قۋانىشى مەن سەزىمىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتا الاتىن ەمەسپىن. كەز كەلگەن ارەكەت ءبىر سەبەپتەن باستالاتىنى ءتارىزدى, عىلىم جولىنا ءتۇسۋىم پروفەسسور ك.احانوۆ اعايىمنان باستالعان سياقتى. ويتكەنى وسى كۇننەن باستاپ مەن ءوزىمدى عىلىم ادامى رەتىندە سەزىنە باستادىم.
عىلىم وتە تەز داميدى, ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىزدەگى عىلىم قاراپايىم بولسا, قازىر كۇردەلەنىپ كەتتى. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە عالىم بولام دەگەن تالاپكەرلەر سيرەك بولسا, قازىر مولايىپ وتىر, ونىڭ دالەلى – كوپتەگەن ماگيسترلەر مەن PhD تالاپكەرلەرى. ايىرماشىلىق عالىم دايىنداۋ مازمۇنىندا بولىپ وتىر. بۇرىن عىلىمعا جىلدارعا سوزىلعان اسپيرانتۋرا, دوكتورانتۋرا ءتارىزدى مەكتەبي ساتىلاردان ءوتىپ بارىپ, عىلىمي دارەجەگە ءىلىنۋشى ەدى. قازىرگى كەزدە عالىم دايىنداۋدىڭ توتە جولى تابىلعان ءتارىزدى, جاقسى ما, جامان با, ول جاعىن بىلمەيمىن.
– عىلىمدى باسقا سالاعا قاراعاندا دەڭگەيى جوعارى, رۋحاني تازا, ادىلەتتى سالا دەپ بىلەمىز. راسىندا سولاي ما؟
– عىلىم دا قوعام مۇلكى عوي, م ۇلىك بولعان سوڭ ونىڭ ءارتۇرلى يەلەرى بولادى. يەلىك بار جەردە ادىلدىك پەن زورلىق قاتار جۇرەدى. ەندەشە عىلىم سالاسىندا قولداۋ دا بار, قيانات تا بار, كورە الماۋشىلىق تاعى بار. وسىنىڭ ءبارىن باسىنان وتكىزبەگەن عالىم كەمدە-كەم شىعار.
– عىلىم جولىنداعى قۋانىشىڭىز بەن رەنىشىڭىز؟
– ءار ماماندىقتىڭ ءوز قۋانىشى بار شىعار. عالىمنىڭ قۋانىشى ءوزىنىڭ زەرتتەۋى ارقىلى قول جەتكىزگەن ناتيجەسى, عالىمنىڭ كۇندەلىكتى ىزدەنىسىنىڭ ءوزى قۋانىش. عالىمدا دەمالىس دەگەن بولمايدى, عالىم «سەگىز ساعات جۇمىسىم ءبىتتى» دەپ قاراپ وتىرا المايدى, ۇيگە كەلگەن سوڭ ءشاي-پايىن ءىشىپ, ازداپ تىنىستاپ العان سوڭ قايتادان جۇمىسقا وتىرادى, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاقىتىندا بارىپ قاعازىن جيىستىرادى. عالىمدا سەنبى-جەكسەنبى كۇندەر دەگەن بولمايدى. عالىمنىڭ ءبىلىمى ەشقاشان تولىق بولدى-ءبىتتى بولمايدى, بۇكىل ءومىرى كۇندە وقىپ-ۇيرەنۋمەن وتەدى.
قۋانىش پەن رەنىش ەگىز عوي. رەنجيتىن ساتتەر دە از بولماعان شىعار, بىراق ەستە قالعانى بىرەۋ-اق. بەس ساعاتقا سوزىلعان دوكتورلىق قورعاۋ ۇستىندە ءمۇيىزى قاراعايداي اكادەميك باستاپ قارسى بولعان قيانات ەستەن كەتپەيدى. قارسىلىق پەندەگەرشىلىكتەن بولعان سوڭ تەز ۇمىتىلدى, اسا كۇيىنگەن جوقپىن.
عالىمنىڭ ماقساتى قوعامدىق كۇرەس ەمەس, ءتىل ماماندارى ءتىلدىڭ تابيعي قۇرىلىمىن اشىپ, اقيقاتىن كورسەتىپ بەرەدى. ال زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ساۋات اشۋ, وقۋلىق جازۋ, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار قۇراستىرۋشىلارعا جەتىپ جاتىر ما, جوق پا, باسقا ماسەلە. ارينە جەتكىزەم دەپ تالپىنۋ بار, بىراق ونى قابىلداۋ قوعامعا بايلانىستى. قازاق ءتىلى عىلىم ءتىلى بولۋ ءۇشىن قوعام دايىن بولۋ كەرەك, بىزدە ازىرگە ونداي قوعام جوق. ەگەر قوعام بۇگىنگىدەي بىرجاقتى سىرەسىپ قالعان بولسا امالسىز كىدىرەسىڭ, تايقاقتايسىڭ, باس تارتاسىڭ. بىراق بۇل قورقاقتىق ەمەس, اقىرىن كۇتۋ بولىپ تابىلادى. السىزدىك ەمەس, مۇمكىن شاراسىزدىق شىعار, مەن ءوز باسىم لاتىن ءالىپبيى توڭىرەگىندە وسىنى باستان كەشىپ وتىرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
