– مۇحتار قاپاش ۇلى, قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋداعى باستاپقى قيىندىقتار الدىمەن جوعارعى باس قولباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باقىلاۋى جانە باسقارۋى ارقىلى شەشىلدى. وسى كۇرمەۋى قيىن ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءوزىڭىز دە بولدىڭىز. ال بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قورعانىس الەۋەتى قانداي دەڭگەيگە شىقتى دەپ ويلايسىز؟
– بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسى مىعىم, كاسىبي اسكەري قىزمەتشىلەرى جەتكىلىكتى جانە قورعانىس الەۋەتىمىز بىرنەشە ەسە ءوستى دەپ ايتۋعا بولادى. ارينە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋدا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. مەملەكەت باسشىسى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ الدىمەن شەكارانى بەكىتىپ, اسكەرىمىزدى سايلاپ الۋعا جەتە كوڭىل ءبولدى. سول تۇستاعى قيىندىقتاردى ايتىپ تاۋىسا الماسام دا, ءسوزىم دايەكتى بولۋى ءۇشىن بىرقاتارىن اتاپ وتەيىن. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى اسكەري باسشىلىقتاعى وزگە ۇلت وكىلدەرى تاريحي وتاندارىنا ۇدەرە كوشتى, ال ءوز ارامىزدا كاسىبي ماماندار كوپ ەمەس ەدى. مەنىڭ ءوزىم تۇرىكمەنستاندا قىزمەتتە ءجۇرىپ, ەلگە كەلۋگە تالاي سۇرانعانىمدا, ءبىر لاۋازىم بۇيىرماي جۇرگەن بولاتىن. سودان, باعىمىزعا قاراي, ەلىمىز بابالار اڭساپ كەتكەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋعان وتانىنان جىراقتا جۇرگەن قازاق اسكەريلەرىن دەرەۋ جيناقتاۋعا تاپسىرما بەردى. وسىنىڭ ارقاسىندا 1992 جىلى قازاقستانعا ورالدىم.
اۋەلگىدە كورپۋس باسشىسى بولىپ تاعايىندالعان ەدىم, بىراق ازعانتاي ۋاقىتتان سوڭ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ سول كەزدە ابدەن قيۋى كەتكەن اسكەري اۋە كۇشتەرىن باسقارۋدى ۇسىندى. ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ ۇسىنىسىنان بىرنەشە رەت باس تارتقان بولاتىنمىن, بىراق كەيىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى شاقىرىپ الىپ وسى جاۋاپتى جۇمىستى جۇكتەدى.
اسكەري اۋە كۇشتەرى قولباسشىلىعىنا كەلسەم, ۇشقىشتار قاتارى سيرەپ قالىپتى. ول ءبىر قيىن كەز ەدى. ەندى مامان تاپشىلىعىن قالاي جويامىز؟ وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەپ اقتوبەدەگى جوعارى ازاماتتىق اۆياتسيا ۇشقىشتارىنىڭ ۋچيليششەسىنە جەتتىم. قىزىقتىڭ كوكەسى سوندا ەكەن. وقۋ ورنىنىڭ اۋلاسى تۇگىلى, ءىشى-سىرتىنا دەيىن ساۋدا ورىندارى سىرەسىپ تۇر. ماماندار بىتىراي باستاعان. وسى احۋالدى كورگەن بويدا قورعانىس مينيسترىنە ۋچيليششە ىشىنەن اسكەري ۇشقىشتار دايارلايتىن فاكۋلتەت اشۋدى ۇسىندىم. باستاپقىدا وقيتىن ادام تاپپاي قينالامىز-اۋ دەگەن كۇدىك بولدى. سول كەزدە دە ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اۋەلى فاكۋلتەت اشىپ, كەيىن وقۋ ورنىن اسكەري سالاعا بۇرىپ الدىق. وقىتۋشىلارعا اسكەري شەندى تاراتىپ, پروفەسسورلىق قۇرامدى ساقتاپ قالدىق. كەيىن ۋچيليششەگە كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ اعامىزدىڭ اتى بەرىلدى. مىنە, بۇل – ەلىمىزدىڭ قورعانىس الەۋەتىن قالىپتاستىرۋداعى ءبىر عانا باعىت.
– ماماندار دايارلاۋدا عانا ەمەس, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قارۋ-جاراقپەن, تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋدە دە كوپتەگەن قيىندىقتار بولدى عوي...
– دۇرىس ايتاسىز, ول تۇستا مامان تاپشىلىعى عانا ەمەس, تەحنيكامەن جاراقتاۋدا دا تالاي پروبلەما كەزدەستى. ءتىپتى قولداعى باردىڭ ءوزىن ساقتاپ قالۋ ۇلكەن ماسەلە بولدى. اسكەري بولىمشەلەردى, قارۋ-جاراق قويمالارىن, يادرولىق قارۋ كەشەنىن قالاي ساقتاپ قالامىز دەگەن ساۋالدار الدىدان شىقتى. وسى شيەلەنىسكەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ ۇتقىر شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا ىڭ-شىڭسىز رەتتەلىپ جاتتى. ەلىمىز يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل باستامانى الەم قولدادى جانە حالىقارالىق قوعامداستىق پرەزيدەنتىمىزدىڭ شەشىمىنە ءالى دە ريزا.
ال اسكەري تەحنيكاعا كەلسەك, رەسەي تاراپى قازاقستاندا تۇرعان كوپتەگەن اسكەري تەحنيكالاردى ەشقانداي رۇقساتسىز تاسىپ اكەتتى. وسى كەزدە ماسەلەگە ەلباسى ارالاسىپ, 1986 جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنا اكەلىنگەن تەحنيكالار وزىمىزدە قالاتىن بولىپ كەلىسىلدى. ەڭ باستىسى, قازاقستان تاراپى رەسەيدەن وتەماقى رەتىندە قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالاردى قايتارىپ الۋعا قول جەتكىزدى. سول كەزدەگى ءبىر قىزىق وقيعانى ايتا كەتەيىن. رەسەي قارۋلى كۇشتەرىندەگى اسكەري قولباسشىلار «العاشقى ۇشاقتى گەنەرال التىنباەۆ ءوزى ءمىنىپ كەتسە, قالعاندارىن قايتارامىز» دەگەن شارت قويدى. سودان رەسەيگە بارىپ اتاقتى سۋ-27 ۇشاعىنا ءۇش كۇن تەوريالىق, ءۇش كۇن پراكتيكالىق دايارلىقتان ءوتىپ, جەتىنشى كۇنى ەلدى بەتكە الىپ ۇشىپ شىقتىم. ءسويتىپ رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىز سوزىندە تۇرىپ, ەلگە سول كەزدە ارقايسىسىنىڭ قۇنى 50-60 ملن اقش دوللارىنا باعالانعان 26 سۋ-27 ۇشاعىن جانە 21 ميگ-21, قازىر بالقاشتاعى كۋرسانتتار جاتتىعىپ جۇرگەن 22 ل-39, 15 سۋ-25, 1تۋ-134, 1 تۋ-154 ۇشاقتارىن, سونداي-اق سول تۇستا 400 ملن دوللار تۇراتىن س-300 كەشەنىن قايتارىپ الدىق. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ اسكەريلەردى رەسەيدىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىندا تەگىن وقىتىپ الۋعا كەلىستىك. بىزگە وسى تەحنيكالاردى «سىيعا تارتقان» رەسەيلىك اسكەري قولباسشىلار ۇكىمەت شەشىمىنسىز ارەكەتتەنگەندىكتەن, ۇستەرىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, بىراق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارىپتەسى, رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينگە قولقا سالۋى ارقاسىندا ول ءىس جابىلدى. بۇل – ەلباسىنىڭ شەبەر ديپلوماتيالىق كوشباسشىلىعىنىڭ بەلگىسى. جالپى, پرەزيدەنتتىڭ مۇنداي شەبەرلىگىنە مۇنان سوڭ دا شەتەلدىك ءىسساپارلار اياسىندا تالاي كوز جەتكىزدىم. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلباسى بوداندىق بۇعاۋىنان ەندى بوساعان, ەشكىم بىلمەيتىن ەلدى الەمگە تانىتىپ, اقش, قىتاي سياقتى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ جاعدايدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزە ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قانشا قازاق بالاسى الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردە اسكەري ءبىلىم الىپ, بىلىكتى مامان رەتىندە ساپقا قوسىلدى. وسىلايشا ۇلتتىق كادر تاربيەلەۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپتى. بىراق توقمەيىلسۋگە ءالى ەرتە. قارۋلى كۇشتەرىمىزدە شەشۋىن قاجەت ەتىپ تۇرعان ماسەلە كوپ, ونىڭ ۇستىنە قازىر قاۋىپتىڭ باعىتى دا وزگەردى. ەندى ەلىمىز حالىقارالىق تەرروريزم, ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا كۇش سالىپ, الەمدىك دەڭگەيدە ماسەلە كوتەرىپ ءجۇر. مىنە, قورعانىس الەۋەتىن باعىتتايتىن سالا – وسى.
– ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا جەتكىنشەكتەردىڭ اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەسىنە جەتە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇل جۇمىستى نەدەن باستاعان دۇرىس؟
– ەلباسىنىڭ ەرتەرەكتەگى تاپسىرماسىمەن قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان بۇل جۇمىستار سوناۋ جىلدارى باستالعان ەدى. بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى جاستاردىڭ تاربيەسىنە قايتا توقتالدى. ونىڭ ۇستىنە كەلەسى جىل ەلىمىزدە جاستار جىلى بولىپ جاريالانباق.
مەن مينيستر بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا كادەت كورپۋستارىن قۇرۋدى باستادىق, «جاس ۇلان» مەكتەبى اياققا تۇردى. جىل سايىن «سپاسسك» وقۋ ورتالىعىنىڭ پوليگونىندا «ايبىن» رەسپۋبليكالىق اسكەري-پاتريوتتىق جاستار جيىنى ءوتىپ كەلەدى.
ەلباسى جاستاردىڭ اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەسىن جانداندىرۋدى تەكتەن-تەككە ايتىپ وتىرعان جوق. بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ – قۇپتارلىق ءىس. جاستار – ەلدىڭ بولاشاعى! سوندىقتان مەملەكەت جاستار مەن قاريالاردى قاشاندا ەسكەرۋسىز قالدىرماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. بۇل ىسكە قورعانىس مينيسترلىگى مەن ءوڭىر باسشىلارى, وقۋ ورىندارى جەتە ءمان بەرىپ, جۇمىلا كىرىسۋى ءتيىس. بالالاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمدى سىڭىرە بىلسەك, ولار تەرىس كۇشتەردىڭ ىقپالىنان اۋلاق بولادى. ويتكەنى سوڭعى كەزدەرى جاستاردى قاراجات نەمەسە باسقا دا جىلتىراقتارمەن قىزىقتىرىپ, قاتارىن تولىقتىرۋعا نيەتتى تەرىس اعىمداردىڭ بەلسەندىلىگى بايقالۋدا. بۇل – مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىنە تونگەن قاۋىپتىڭ باسى. اتالعان ماسەلەنى جۋىردا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ قابىلداۋىندا بولعانىمدا كەڭىنەن تالقىلادىق. ارداگەرلەر بۇل ماسەلەدە اتقارۋشى ورگاندارعا كومەك بەرۋگە دايىن. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ايماقتارداعى بولىمشەلەرىنە مەكتەپتەردەگى العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىن وقىتۋ ساپاسىمەن تانىسۋدى تاپسىردىم. قاتارىمىزدا بالالاردى وقىتىپ-ۇيرەتۋگە دايار تاجىريبەلى ارداگەرلەر جەتكىلىكتى.
سونداي-اق «جاس وتان» جاستار قاناتىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, ەلدەگى بارشا بالالاردى قامتيتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
الدا-جالدا باقىلاۋسىز قالعان جاستارىمىز تەرىس ءدىني يدەولوگيانىڭ ۋىسىنا ءتۇسىپ قالسا, بەتىن قايتارۋ قيىنعا سوعادى. سوندىقتان ناقتى ارەكەتتەردى جاستاردى پاتريوتتىق تۇرعىدا تاربيەلەۋ ارقىلى بۇگىننەن باستاۋ كەرەك. قازىرگى جۇمىستاردى جانداندىرا ءتۇسۋ قاجەت.
– مۇحتار قاپاش ۇلى, ارداگەرلەر دەمەكشى, ءسىز قازىر «قارۋلى كۇشتەردىڭ ارداگەرلەرى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىن باسقارىپ وتىرسىز. ال مەملەكەت تاراپىنان زەينەتتەگى اسكەري ادامدارعا قانداي الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلۋدە؟
– قازىر ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى ارداگەرلەرىنىڭ ۇزىن سانى 18 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ بوي تۇزەۋىنە وراسان ۇلەس قوسقان ازاماتتار جەتەرلىك. ءتىپتى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە ەلباسىنا سەنىپ, قازاقستاننان كەتپەي قالدى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىر ولاردىڭ كەيبىرى الەۋمەتتىك قولداۋعا ءزارۋ. اسكەري سالادان قول ۇزگەن سوڭ قوعامدىق ورتادان اجىراپ قالعان ايتۋلى گەنەرالدار دا بار.
ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ماقساتى دا سول – بۇرىنعى اسكەريلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ىقپال ەتۋ, الەۋمەتتىك جاعىنان قولداۋ كورسەتۋ جانە ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ. وسى تۇرعىدا جۋىردا ايماقتارداعى بولىمشەلەردىڭ باسشىلارىن قاتىستىرا وتىرىپ, قورعانىس مينيسترلىگىمەن مەموراندۋمعا قول قويدىق. اسكەريلەردىڭ ماسەلەلەرى جيناقتالىپ, ۆەدومستۆو باسشىسىنا ۇسىنىلدى.
ماسەلەن, قازىر ارداگەرلەردى باسپانامەن قامتۋ, اسكەرگە شاقىرىلاتىن جاستارمەن جۇمىس ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان مەموراندۋمدا اسكەري بولىمشەلەردەگى ساربازداردىڭ تاربيەسىنە اسكەري ارداگەرلەردى قاتىستىرۋ جايى دا كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىنىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, وعان بەرىلەتىن جولدامالاردى كوبەيتۋ جايى دا قوزعالدى. ىستەلگەن جۇمىستان گورى, ىستەلەتىن شارۋا ءالى جەتەرلىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
