«اشىق جۇمىس ىستەپ, ادامداردىڭ سەنىمىنەن شىعا ءبىلۋ كەرەك» دەدى ەلباسى. وتىرىستىڭ نەگىزگى تاقىرىبى ەنەرگەتيكالىق قىزمەت نارىعىنداعى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسى بولعانىمەن, بۇل – حالىقتىڭ ءومىر سۇرۋىنە جايلى ورتا قالىپتاستىرۋدا بارلىق سالادا مەجەگە الاتىن ماسەلە. سونىڭ ىشىندە تۇرمىس ساپاسىنىڭ اجىراماس بولىگى قاۋىپسىزدىك ەكەنىن, قوعام قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنىڭ تۇبەگەيلى جاقسارۋىن كۇتىپ وتىرعانىن پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا ايرىقشا اتاپ وتكەن بولاتىن.
ارينە ادامعا ءومىر سۇرۋگە قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋدا كەرەگى الدىمەن جايلى باسپانا, لايىقتى كاسىپ, سونىمەن قاتار قۇقىعى مەن مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋى ەكەنى بەلگىلى. بۇعان دەيىن قىلمىستىق پروتسەستەگى ازاماتتار-
دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن زاڭناماعا ونىڭ اسىرە قاتاڭدىعىن باسەڭدەتۋدى كوزدەيتىن نورمالار ەنگىزىلگەن بولاتىن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىگى مەن جاۋاپكەرشىلىك شەگى دە ايقىندالدى. ءسويتىپ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا كەپىلدىكتى نىعايتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن قولعا الىندى. دەگەنمەن بۇل تالاپتاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن, الدىمەن ادامعا ءومىر سۇرۋگە جايلى ورتا قالىپتاستىرۋدا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ قاجەت ەدى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
وزگەرىس ولشەمى – ساپا
بۇل ءۇشىن ەلباسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىنا تەرەڭ جانە ساپالى وزگەرىستەر قاجەت ەكەندىگىن اشىپ ايتتى. ادامدارعا الاڭسىز جۇمىس ىستەۋدە, بەيبىت ءومىر سۇرۋدە, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا قاجەتتى قاۋىپسىزدىك پەن تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتىپ, زاڭسىز ارەكەتتەردەن قورعاۋدا الدىمەن قول ۇشىن بەرەتىن قۇرىلىم – پوليتسيا. بۇل ورايدا ەلباسى: «ازاماتتار ساناسىندا پوليتسيا جازالاۋشى ەمەس, كەرىسىنشە قيىن جاعدايدا ولاردىڭ كومەكشىسى دەگەن تۇسىنىك ورناۋى ءتيىس», دەدى. دەمەك وسى جوعارى تالاپ دەڭگەيىنەن تابىلۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا تەرەڭ جانە ساپالى وزگەرىستەر قاجەت ەكەندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر. قوعام قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ەڭ الدىمەن, پوليتسيا جۇمىسىنىڭ تۇبەگەيلى جاقسارۋىنا مۇددەلى. ونىڭ ناقتى جولىن مەملەكەت باسشىسى ءوزى كورسەتىپ بەردى. ول قانداي جول؟
«جول كارتاسى» قابىلدانادى
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن ەلباسى «ۇكىمەتكە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن بىرلەسىپ, «ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن» قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەدى. دەمەك بۇل جاڭا دا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىن تۇبەگەيلى جاقسارتاتىن الەۋەتتى رەفورما دەگەن ءسوز. ال بۇل رەفورمالار 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. ءارى جاڭا, ءارى الەۋەتتى رەفورما دەپ وتىرعانىمىزدىڭ دا وزىندىك ءجونى بار. ويتكەنى قابىلداناتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسىندا پوليتسيا جۇمىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ مەن قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە باستى نازار اۋدارىلادى. ەلباسى: «بىرىنشىدەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شتاتىن وڭتايلاندىرىپ, پوليتسيانى وزىنە تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلتۋ قاجەت. ۇنەمدەلگەن قاراجاتتى جالاقىنى كوبەيتۋگە, تۇرعىن ءۇي جانە وزگە دە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتاعان ءجون», دەدى. حالىق اراسىندا ادام سانى ەڭ كوپ قۇرىلىم پوليتسيا ەكەنى ايتىلىپ كەلە جاتقانى راس. وسى ورايدا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسپانا الۋى, جالاقى مولشەرى كوڭىل كونشىتپەيدى. ال پرەزيدەنت ايتقانداي, جاڭعىرتۋ جونىندەگى جۇمىستار الدىمەن وسى ماسەلەلەردى شەشۋدەن باستالسا, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ساپاسى دا ارتۋى مۇمكىن.
وسىعان ساي جەكە قۇرامنىڭ شتات سانىن قايتا قاراپ, 10%-عا قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل – شامامەن 9000 پوليتسيا جانە 1600 قاجك قىزمەتكەرى. ۇنەمدەلگەن قاراجات قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىن ارتتىرۋعا جۇمسالماق. الداعى ۋاقىتتا جول-پاترۋلدىك پوليتسياسىنىڭ ساپتىق بولىنىستەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جانە كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋى ءۇشىن وتەماقى تولەۋدى قاراستىرۋ جاعى دا شەشىلمەك. بۇدان وزگە, رەفورمالاۋ اياسىندا ءىىم-ءدى وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان بوساتۋ, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارى قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالاردى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. بۇل جەردە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ سانىن 54-تەن 20-عا دەيىن وڭتايلاندىرۋ جوسپاردا بار. ساپانى ارتتىرۋ ماقساتىندا ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە كادرلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ جوسپارلانعان كورىنەدى.
ۇزدىكتەر عانا قىزمەت ەتەدى
ەلباسى جولداۋدا ەكىنشى ماسەلە رەتىندە پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ جاڭا ستاندارتىن بەكىتىپ, مانساپتىق ىلگەرىلەتۋ, سونداي-اق پوليتسيا اكادەميالارى ارقىلى كادرلاردى دايارلاۋ مەن ىرىكتەۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىن العا قويدى. دەمەك ەندى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارى قايتا اتتەستاتتاۋدان ءوتىپ, ىرىكتەلگەندەرى عانا, ياعني ولاردىڭ ەڭ ۇزدىكتەرى قىزمەتىن جالعاستىراتىن بولادى. بۇل دا قوعام كۇتكەن وزگەرىس بولىپ تۇر. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋدى نىعايتۋ قىلمىستىق-قۇقىقتىق جۇيەنى كەشەندى رەفورمالاۋعا وڭ اسەرىن تيگىزدى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن ودان ءارى ىزگىلەندىرۋگە جول اشادى. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, «قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭدار مەن قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندار قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» تۋرالى زاڭ جوباسىندا قىلمىستىق پروتسەستى ىزگىلەندىرۋگە باسىمدىق بەرىلگەن بولاتىن.
بۇل ورايدا, ەڭ الدىمەن, قىلمىستىق-قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تەك ايىپتاۋ مەن جازالاۋ باعىتىنان ناقتى قۇقىق قورعاۋ باعىتىنا اۋىسقانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. بۇل زاڭ جوباسىنداعى ەكىنشى باعىت – ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ. ەڭ الدىمەن ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى مەن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى بازاسى نەگىزىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى قۇرىلدى. ال جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى بۇرىنعى مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن ساقتاي وتىرىپ, قۇرىلىمدىق بولىمشە قۇقىعىمەن ولاردىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. ياعني اكىمدەرگە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ باستىقتارىن قىزمەتىنە تاعايىنداۋ جانە بوساتۋ (ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا) قۇقىعى جانە پوليتسيا ورگاندارىنىڭ الدىنا پوليتسيانىڭ جەدەل-ىزدەستىرۋ جانە پروتسەسسۋالدىق قىزمەتىنە ارالاسۋسىز, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار پروفيلاكتيكاسىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مىندەتتەردى قويۋ وكىلەتتىلىكتەرى بەرىلدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ قولداۋىمەن سەرجانتتىق لاۋازىمداردى وفيتسەرلىك لاۋازىمدارعا اۋىستىرۋ شارالارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلۋدە. قازىر 3 مىڭنان استام لاۋازىم وفيتسەرلىككە اۋىستىرىلعان. بۇل جۇمىستار ازىرگە 3 وڭىردە تولىق اياقتالعان كورىنەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرىپ قانا قويماي, كادر قۇرامىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, كادر تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.
پوليتسيا جۇمىسى ۇنەمى باقىلانادى
حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدە پوليتسيا قارابايىر امالداردان ارىلىپ, زاماناۋي جاڭا فورماتتاردى يگەرگەنى دۇرىس. جولداۋدا ەلباسى ءۇشىنشى ماسەلە رەتىندە وسىنى ايتتى. ياعني ىشكى ىستەر ورگاندارىنا «حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا زاماناۋي فورماتتارىن ەنگىزىپ, پوليتسيانى باعالاۋدىڭ كريتەريلەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ءجون», دەدى. سوندىقتان دا پوليتسيا جۇمىسىن سەرۆيستىك مودەلگە كوشىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ول ءۇشىن ەلباسى قالالىق جانە اۋداندىق ىشكى ىستەر ورگاندارى جانىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ قاعيداتى بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن قاتاڭ تاپسىردى. ءسويتىپ ەلىمىزدىڭ بۇكىل قالالارى قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالۋى دا پوليتسيا جۇمىسىن جاقسارتا تۇسەدى. سوندا عانا قوعام تاراپىنان بەرىلگەن سەنىم دەڭگەيى جانە حالىقتىڭ ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋى پوليتسيا جۇمىسىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى ولشەمىنە اينالماق.
