سۋناق اتا

ءسوز باسى. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىل­دارى. ماسكەۋدەگى اتاقتى شىعىستانۋ ينستي­تۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم. بۇل كەزدە ەلىمىز­دىڭ زيالىلارى اراسىندا مۇسىلمان الەمى مەن ءما­دەنيەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ, تاريحىمىز, ادەبيەتىمىز بەن رۋحاني تىرشىلىگىمىزدىڭ يسلام وركەنيەتى, اسىرەسە, ونىڭ جازبا جادىگەرلەرىمەن بايلانىستى ەكەنى ايتىلا, ول جايلى دەرەكتەر جينالا, جازىلا باستاعان. 60-شى جىلدارى بەلگىلى قالامگەر دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ “فارابي” پوۆەسىن قىزىعا وقىساق, 70-ءشى جىلدار باسىندا وسى وتىرارلىق ويشىلدىڭ تۋعانىنا 1100 جىلدىعى اتالىپ ءوتىلدى. الماتىدا اقجان ماشانوۆ پەن اۋدانبەك كوبەسوۆتىڭ ۇلى عالىمعا ارنالعان ەڭبەكتەرى جۇرتشىلىقپەن قاۋىش­تى. سونداي-اق سول 60-شى جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنداعى فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتى جانىنان فارابيتانۋشىلار توبى قۇرىلدى. 1973 جىلى الماتىدا تۇڭعىش رەت ازيا جانە افريكا جازۋشىلارىنىڭ V سەزى ءوتتى. “تاريحتارىڭ جوق, كوزدەرىڭدى قازان توڭكەرىسى اشتى. سەندەردى ادام ەتكەن كەڭەس وكىمەتى”, – دەگەن سىڭارجاق وي-پىكىر جۇرت ساناسىن ۇزاق جىلدار بويى ۋلاپ كەلگەندىكتەن بە, جوعارىداعىداي ءىس-شارالاردىڭ وتكىزىلە باستاۋى شىنىندا دا ءارى توسىن, ءارى قۋانارلىق ءجايت ەدى. وسىنداي كوتەرىڭكى كۇيدە جۇرگەندە بىردە ماسكەۋدىڭ كيروۆ كوشەسىندەگى “كسرو حالىقتارى ادەبيەتى” كىتاپ دۇكەنىنەن دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ 1973 جىلى شىققان “جىبەك جولى” رومانىن ساتىپ الدىم. سول كەشتە ونى تاڭ اتقانعا دەيىن وقىپ شىققانىم ەسىمدە. قىزىقتىرعانى سىر بويىنداعى سىعاناق قالاسىنىڭ رۋحاني ءومىر-تىرشىلىگى مەن ودان شىققان حيسامەددين (دۇرىسى حۇسام اد-دين – ءا.د.) اتتى اقىننىڭ ءومىرى ەدى. كوركەم شىعارمانىڭ ول جايلى باياندايتىن تۇسىنا كوز جۇگىرتسەك: “وسى حيسامەددين ءىنجۋدىڭ (سىرداريانىڭ) تومەنگى ساعاسىنا ورىن تەپكەن سىعاناق شاھارىنىڭ تۋماسى. سونىڭ اق شاڭداق كوشەسىندە تىراپايلاپ يت قۋىپ, كونە مەدرەسەدە ما­سا­داي مازاسىز مولداعا قۇلاعىن جۇلدىرىپ بالا­لى­عىن وتكىزگەن. عۇلامالار قۇزىرىنا باس يگەن. اراب قارپىن ۇيرەنىسىمەن قاۋىرسىن قالاممەن قاعاز بەتىن شيقىلداتىپ جىر جازدى, بۇگىندە ەل اۋزىنا ەسىمى ىلىنگەن. قازىر ءبىر جارىم مۇشەل جاستا, سۇتكە توي­ماعان دەنەسى بالعىن, سۇيەگى قاتا قويماعان ءالى... بۇل ھيجراشا التى ءجۇز ون ءتورتىنشى جىلدىڭ رابي احير ايى, قازاقشا سيىر جىلىنىڭ كوكەك ايى, قازاقشا كۇن كالەندارى بويىنشا مىڭ ەكى ءجۇز ون جەتىنشى جىلدىڭ ءساۋىر ايى”, – دەپ جازىپتى دۇكەڭ. سودان سىعاناق قالاسى مەن ودان شىققان سىعاناقي جايلى دەرەكتەر ىزدەي باستادىم. اۋەلى قولىما تيگەنى عالىمدار ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي (1886-1953) مەن ۆ.ۆ.بارتولد (1869-1930) جانە پارسى قالامگەرى فازل اللاھ ءال-ءيسفاھانيدىڭ (1457-1524) جازبالارى بولدى. وسىلارعا سۇيەنە وتىرىپ حالىق اراسىندا سۋناق اتا اتالىپ قاپ جۇرگەن سىعاناقي بابا تۋرالى بىرنەشە بەتتىك ماقالا جازدىم. اراب تىلىندەگى نەگىزگى دەرەك كوزدەرى ول كەزدە قايدا, ونىڭ اۋىلى ءالى الىس-تىن. سونىمەن, ورتا ازيا جانە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي XX عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى سىعاناق جايلى ماعلۇمات جيناپ جۇرگەندە ارىپتەسى اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد وعان ىستامبۇلعا بارعان ساپارىندا نۋري ۋسمانيا كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى “ميھمان-ناما-ي بۋحارا” (“بۇحارالىق قوناقتىڭ جازبالارى”) اتتى قولجازبادان سىعاناقتىق ءبىر اقىننىڭ: بۇرىن بۇل قامسىز ەل ەدى. “نيھايانى” قۇراستىرعان, “ھيدايانى” زەردەلەگەن, عۇلامالار مەكەنى. تاعدىر جازسا تاعى دا, سىعاناقتىق بولار ەك, ءسابي ءومىر بوي كوتەرسە كەزەڭى,—دەگەن ولەڭ جولدارىن جازىپ اكەپ بەرەدى. “نيھايا”, “ھيدايا” دەگەن نەندەي شىعارمالار؟ اۆتورى كىم؟ سىعاناقتىق باباعا قانداي قاتىسى بار؟” – دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ وڭاي تابىلا قويعان جوق. ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي بۇل جولداردى كەيىنىرەك (1929) “سىعاناق قالاسىنىڭ جۇقانالارى” اتتى ەڭبەگىنە ەپيگراف ەتىپ العان. وسى تاريحشى دەرەكتەرىنە قاراعاندا سىعاناق اۋەلى وعىزداردىڭ, ءXى عاسىر ورتاسىنا تامان قاڭلى, قىپشاقتاردىڭ قول استىنا كوشكەن. شىعارمادا سىر بويىنىڭ تۇركىستان, سىعاناق, ساۋران سەكىلدى قالالارى مەن قازاق تاريحىنا قاتىستى ءبىراز جايتتەر كەلتىرىلگەن. “سىعاناق ولكەسى, – دەيدى رۋزبيحان, – دەشتى ايماعىنىڭ سولتۇستىگىندەگى شۇرايلى جەر. ىلگەرىرەكتە وندا وتە ۇلكەن, گۇلزارلى قالا بولعان. بۇل ءوڭىردىڭ ءبارى جاقسى يگەرىلىپ, اباتتاندىرىلعان, مۇنداي بولۋعا مامىراجاي تىنىشتىق پەن ءار ءتۇرلى يگى بايلىق كوزدەرى كومەكتەستى. بۇل قالا شىنىندا دا دەشتى قىپشاقتىڭ شەكارالىق قاقپاسى بولىپ تابىلادى. جەرىنىڭ كەڭدىگى, قاۋىپسىزدىگى مەن تىنىشتىعى ارقاسىندا ول الەمگە ايگىلى بولدى. سول جۇرتتىڭ سەنىمدى ادامدارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇرىنعى باعزى زاماندا قۋانىش پەن يگىلىككە تولى بۇل ابات باقتى ولكەدە حالىقتىڭ كوپتىگى سونشا, ونىڭ بازارلارىندا كۇن سايىن بەس ءجۇز تۇيە سويىلىپ, قۋىرىلعانىمەن, كەشكە قاراي ونىڭ ءبىر ءتۇيىرى دە قالمايدى ەكەن. اقيقاتىنا جۇگىنسەك, بۇل جەردىڭ وسىنداي يگىلىككە يە بولۋعا مۇمكىندىگى دە بار. ونىڭ يگەرىلگەن جەرلەرىندەگى ارىقتاردىڭ ءبارى دە سەيحۋن وزەنىنەن تارتىلعان. ول ەلدىڭ دالالى جەرلەرى سۋ مەن كوگالعا, وتىن بولارلىق بۇتالارعا باي. جايلاۋلارىندا وتار-وتار قويمەن بىرگە جابايى اقبوكەن, قۇلان, دالا (جابايى) قويى, تاعى دا باسقا جان-جانۋارلار جايىلىپ جۇرەدى ەكەن... وسى قوجالىقتا تۇراتىن جاماعات قىس ايلارىنان باسقا كەزدە اڭعا كوپ شىعىپ, قىسقا قاجەت ازىق-ت ۇلىك قورىن دايىندايدى. اتىپ الىنعان اڭداردىڭ ەتى وندا ارزان. مۇنداعى بازارعا قازىر دەشتى جانە قاجى تارحان (استراحان – ءا.د.) جاقتان سەمىز قويلار, جىلقىلار مەن تۇيەلەر جانە باعالى زاتتار دا اكەلىنەدى. ولاردىڭ ىشىندە بۇلعىن مەن تيىن تەرىسىنەن تىگىلگەن تون, جەبەلى ساداق, جىبەك ماتا جانە باسقا دا باعالى م ۇلىكتەر بار. دەشتى تۇرعىندارىنا قاراعاندا, سىعاناق مۇن­داعى يگەرىلگەن جەر ورتالىعىنىڭ باسى بولعان­دىق­تان, ونىڭ تەرىسكەي جاعى باحر ءال-مۇحيت (كاسپي تەڭىزى – ءا.د.) جاعالاۋىنا بارىپ تىرەلەتىن ادىلگە (ەدىلگە – ءا.د.) دەيىنگى دەشتى قىپشاق يەلىگى مەن قوجالىعىنا قارايتىن ساۋداگەرلەر سىعاناق قالاسىن وزدەرىنىڭ قويماسى جاساپ العان. وسىندا ساۋدا-ساتتىق زاتتارىن اكەلەدى. تۇركىستان, ماۋا­رانناھر ولكەسىنىڭ جانە شىعىستاعى قاشعار, حوتانعا دەيىنگى ەلدەردىڭ كوپەستەرى سىعاناققا سول جاقتىڭ زاتتارىن اكەپ, دەشتى حالقىمەن ساۋدا-ساتتىق, ايىرباس جاسايدى. وسىنداي الىس-بەرىس ساۋدا سىعاناقتا جاسالعاندىقتان دا ول ءتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن ساۋداگەرلەردىڭ ۇنەمى باس قوساتىن جەرىنە اينالعان. سول سەبەپتى بارلىق ەلدەردىڭ مۇلكى مەن زاتتارى وندا مول. سىعاناق تۇرعىندارى ونشا كوپ بولماعانىمەن, ولاردىڭ ءبارى دە جاۋىنگەر جانە باتىر كەلەدى”. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى سىعا­ناقتان شىققان وسى حۇسام اد-دين تۋرالى ماردىمدى ەشتەڭە تابا المادىم. ويتكەنى, قولىما وزگە دەرەكتەر تۇسپەدى. سونىمەن ارادا ءبىراز جىلدار ءوتتى. قا­زاقستاننىڭ ەگەمەندىك الۋى, تاۋەلسىز جۇرت بولۋى ءوز ەلىنىڭ بۇرمالانىپ, ابدەن شاتاستىرىلعان تاريحىن جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنىپ قايتا جازۋعا, ەجەلگى ادەبيەتى پەن مادەنيەتىنىڭ وي دۇنيەسىن دە قاي­تا قاراۋعا, ەڭ باستىسى: “تاريحتارىڭ جوق, كوز­دە­رىڭدى قازان توڭكەرىسى اشتى”, – دەگەن جالعان يدەو­­لو­گيانى جويۋعا جول اشىلدى. 2000 جىلى ءتۇر­كىس­­تاننىڭ 1500, ال 2002 جىلى تارازدىڭ 2000 جىل­دىق تويلارى يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتاپ ءوتىلدى. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى قولعا الىندى. كاير, داماسك, تەھران, ءۇندىستان مەن پاكستان, تۇركيانىڭ باي كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىنان وتىرار ويپاتىنداعى سۇتكەنت, ۋاسيدج, يقان, زەرنۇق, سۋلحان, يسفيدجاب-سايرام, تۇركىستان, قاراسپان, مانكەنت, ارسۋبانيكەت; سىر بويىنداعى سىعاناق, ساۋران, جەنت, جانكەنت, كەردەرى, قىپشاق, بار­شىنكەنت, اركوك, وزكەنت, اشاناس; تالاس وڭىرىندەگى تاراز, بالاساعۇن, مەركى, قۇلان, اقىرتوبە, تۇيمە­كەنت پەن وسى قالالاردان شىققان دانىشپاندار جانە ولاردىڭ جازبا دۇنيەلەرىن ىزدەۋ, تابۋ, زەردەلەۋ قولعا الىندى. مۇرا. ءيا, سىر بويى شاھارلارىنان شىققان ويشىلدار بارشىلىق. سونىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, از زەرتتەلگەنى حۇسام اد-دين اس-سىعاناقيدىڭ مۇراسى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كايردە جىل سايىن وتەتىن حالىقارالىق يسلام كونفەرەنتسياسىنا باردىم. ەجەلگى قالانىڭ كىتاپحانالارىنىڭ ەسىگىن اشىپ, كەرەك دۇنيەلەردى الۋ ماقساتىمەن ءۇزىلىس كەزدەرىندە ادەتتەگىدەي ەسكى ماحاللالاردى ارالاۋعا شىقتىم. بەيبارىس مەشىتىنە بارىپ ناماز وقىعان سوڭ, مەدرەسەسىنە دە سوعا كەتتىم. الماتىداعى نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كايرلىق ۇستازى ماحمۇد فۋاد مىرزانىڭ: “وسى جەردە حۇسام اد-دين اس-سىعاناقيدىڭ بىرنەشە ەڭبەكتەرى بار”, – دەۋىمەن قالانىڭ تار كوشەلەرىنىڭ بىرىندەگى باسپاعا باردىق. ديرەكتورى قوناقجاي, يمان ءجۇزدى كىسى ەكەن. – حۇسام اد-دين اس-سىعاناقيدىڭ 2001 جىلعى ريادتا شىققان 5 تومدىق جانە كايردە باسىلعان 3 تومدىق ەڭبەكتەرى بىزدە بولعان. بىراق ساتىلىپ كەتكەن, – دەدى ول. ەڭسەمىز ءتۇسىپ كەتكەنىن كورگەن سوڭ: – وتە كەرەك پە ەدى؟ – دەپ سۇرادى. – ءيا, مىنا كىسى قازاقستاننىڭ باس ءمۇفتيى, سىعاناقي – باباسى. سول كىسىنىڭ شىعارمالارىن ىزدەپ ءجۇر, – دەدى ماحمۋد فۋاد. ول ءبىراز ويلاندى دا: – مەندە ول دۇنيەلەردىڭ ءوزىم ءۇشىن الىپ قويعان ءبىر-ءبىر دانالارى بار ەدى. الىستان كەلگەن قوناق ەكەن, بەرەيىن, – دەدى. اس-سىعاناقي ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىندە اراب ەلدەرىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالعان. ونىڭ يەلەرىنىڭ ءبىرى – كايردەگى احمەد مۇحاممەد حاممۋد ءال-يا­ماني, ەكىنشىسى, مەدينەدە قورعاعان فاحر اد-دين سايد مۇحاممەد قانيت, ءۇشىنشىسى – مەككەدەگى احماد حاسان احمەد ناسر. الدىڭعى ەكەۋى ەڭبەكتەرىن باسپالاردا جاريالاعان. ءال-يامانيدىكى 3, قانيتتىكى 5 توم. ريادتا شىققان. تاراتىپ ايتساق: 1. حۇسام اد-دين اس-سىعاناقي. كيتاب ءال-ۋافي في ۋسۋل ءال-فيقھ. دايىنداپ, زەرتتەۋلەرىن جازعان احماد مۇحاممەد حام­مۋد ءال-ياماني. كاير, 2003; [1 توم 552 بەت; ءىى-ءىىى تومدار بىرىكتىرىلگەن – 1465 بەت; ءىV-V تومدار بىرىكتىرىلگەن – 2210 بەت]. 2. حۇسام اد-دين اس-سىعا­ناقي. ءال-كافي. شارح ءال-بازداۋي. دايىنداپ, زەرت­تەۋ­لەرىن جازعان فاحر اد-دين سايد مۇحاممەد قا­نيت. رياد, 2001, ء[ى توم – 528 بەت, ءىى-توم – 1050 بەت; ءىىى توم – 1576 بەت; ءىV توم – 2050 بەت; V توم – 2596 بەت]. سونىمەن سىر ساڭلاعىنىڭ جارىق كورگەن اتال­مىش 8 تومىن جانە حۇسام اد-ءديننىڭ ءومىرى مەن مۇ­را­سىنا بايلانىستى وزگە دە ءبىراز قۇندى دەرەكتەردى سول جولى كايردەن الىپ قايتتىم. زەردەلەۋگە كىرىستىم. تاريحي جازبالاردا حۇسام اد-ءديننىڭ سىعا­ناقتان شامعا قونىس اۋدارعانى ايتىلادى. اۋەلگىدە ول وتانىندا بەلگىسىز بولاتىن, سول سەبەپتى ونىڭ تۋعان جىلى دا بەيمالىم. بىراق ۇستازدارى مەن ءشا­كىرت­تەرىنىڭ بۇل بابامىزدىڭ ءومىرى جايلى جازبا­لارىنا قاراپ, عالىمدى موڭعولدار اياۋسىز جەرمەن-جەكسەن ەتكەن قالادا شامامەن ءXىىى عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن دەپ ويلايمىز. مۇسىلمان شەجىرەشىلەرى نەگىزىنەن حۇسام اد-ءديننىڭ تاياۋ ورتا شىعىستاعى ءومىر تىرشىلىگى تۋرالى جازعان. سولاردىڭ ىشىنەن اراب, تۇرىك, پارسى جۇرتى­نىڭ ءابۋ-ل ۋافا ءال-حانافي ءال-قۇراشي (1296-1373), ماحمۇت بادر اد-دين ءال-ايني (1360-1450), يبن حادجار ءال-اسقالاني (1372-1442), جالال اد-دين ءابۋ-ل ماحاسين يبن تاگريبەردي (1411-1465), جالال اد-دين اس-سۋيۋتي (1445-1565), احمەت تاش­كۋپريزادە (1495-1561), ماۋلا تاقي اد-دين بين ابد ءال-قادر ات-تاميمي اد-داري ءال-عاززي ءال-مىسري ءال-حانافي (؟-1596), مۇحاممەد باكر حۆانساري, ماحمۇت يبن سۇلەيمان ءال-كافاۋي (؟-1583), قاجى حاليفا (1609-1657), قاجى حاليفانىڭ ەڭبەگىنە قوسىمشا جازعان يسمايىل پاشا ءال-باعدادي ء(ال-باباني) (؟-1493), مۇحاممەد مۇرتادا از-ءزۇبايدي (1732-1791), نەمىس شىعىستانۋشىسى كارل بروكەل­مان (1868-1956), ۇندىلىك مۇحاممەد ابد ءال-حاي ءال-لاكناۋي ءال-ھيندي (1884-1904), حاير اد-دين از-زيريكلي (1893-1976), ومار ءال-كاححالا (1905-1987), تۇرىك عالىمى احمەت وزەلدى اتاعان ءجون. ءبىز نەگىزىنەن وسىلاردىڭ, سونداي-اق نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋ­شىسى, دوكتور مۇحاممەد ريزق اش-شاحات ابد ءال-حاميد مىرزانىڭ ماتەريالدارىن دا پايدالاندىق. ءسوز ورايىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, شىعىستانۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور اشىربەك مومىنوۆ پەن نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور ءشامشيدين كەرىم, اكادەميك ابدىمالىك نىسانباەۆ پەن پرو­فەسسور دوساي كەنجەتايدىڭ دا اس-سىعاناقي تۋرالى ماڭىزدى ماقالالار جازعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ءبىز حۇسام اد-ءديننىڭ جاستىق شاعىنىڭ قايدا, قالاي وتكەنىن بىلمەيمىز. وتىرار, سىعاناق, ياكي حورەزم ولكەسى نەمەسە بۇحارا مەن سامارقاندا كۇن كەشىپ, سول جەردە تاعىلىم الدى ما؟ ول تۋرالى ءما­لى­مەت جوق. عالىمنىڭ ۇستازدارى مەن زامانداستارى جانە حۇسام اد-ءديندى زەردەلەگەندەردىڭ بارلىعى دا, اسىرەسە, ء“ال-فاتح ءال-ءمۇبايننىڭ” اۆتورى مۇحام­مەد مۇستافا ءال-ماراعي ونىڭ جاس كەزىنەن-اق اسا قا­بىلەتتى, ءارى بىلىمگە جاقىن بولعاندىقتان عىلىم­نىڭ جوعارعى ساتىسىنا كوتەرىلگەنىن ايتادى. وسىعان قاراعاندا ونىڭ زيالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەنى, عىلىمي ورتادا وسكەنى بايقالادى. جەرلە­سىمىزدىڭ ءدىن سالاسىن تاڭداعانى بالالىق شاعىنان ءدىني تاربيە العانىندا دەپ ويلايمىز. ومىردەرەك­شىلەردىڭ ايتۋىنشا ۇستازى ورتا ازيادان شىققان وقىمىستى, يمام حافيز اد-دين ءال-بۇحاري (1218-1293) ونىڭ عىلىمعا دەگەن قابىلەتىن جاس كەزىنەن-اق بايقاعان. وسى جەردە قىرىمدىق ورتا عاسىر عالىمى ماحمۇد بين سۇلەيمان ءال-كافاۋيدىڭ “كاتايب ءال-كافاۋي” – ء“ال-كافاۋيدىڭ جازباشا قۇجاتتارى” اتتى ەڭبەگىندەگى دەرەكتەرىنە قاراعاندا, جەرلەسىمىزدىڭ العاشقى ءبىلىمدى ءوز وتانىندا العانى بايقالادى. “حۇسام اد-دين ءال-حۇسەين بين ءالي بين حاججاج بين ءالي اس-سىعاناقي, – دەيدى اۆتور, – “نيھايا في شارح ءال-ھيدايانىڭ” اۆتورى. اس-سىعاناقي تۇركىستان (ۋالاياتىنداعى – ءا.د.) كىشكەنتاي قالا. ياسى شاھارىنا جاقىن جەردە. ول تۇركىستان پاتشاسىنىڭ مەكەنى. ياسىدان اش-شەيح اس-سايد احمەد ءال-ياساۋي (اللا وعان رازى بولسىن) شىققان. ونىڭ زياراتى سوندا [ياسىدا], وعان جۇرت زيارات ەتەدى جانە قاستەرلەيدى. وندا فيقھ (مۇسىلمان زاڭى – ءا.د.) بويىنشا يمام حافيز اد-دين ءال-كابير مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ناسردان [حۋسام اد-دين – ءا.د.] وقىدى ء[بىلىم الدى]. وعان [اس-سى­عاناقيعا] جاس كەزىنىڭ وزىندە ءپاتۋا شىعارۋ باقىتى ءتيدى. ول سونداي-اق فيقھ بويىنشا شەيح ءال-يمام فاحر اد-دين مايمارعي مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ءىلياستان ءدارىس الدى. وسى ەكەۋىنە سۇيەنىپ اس-سىعاناقي “كيتاب ءال-ھيدايانى” ايتقان. ال ول ەكەۋى [حافيز اد-دين بۇحاري مەن ءال-مايمارعي] “شامس ءال-ايمما” [يمامدار شامشىراعى] ابد اس-ساتتار ءال-كەردەريگە, ال ول ء“ال-ھيدايانىڭ” اۆتورىنىڭ وزىنە سۇيەنىپ ايتقان”, – دەيدى. بۇعان قاراعاندا حۇسام اد-دين اراب ەلدەرىنە اتتانباس بۇرىن تۇركىستاندا وقىعان بولىپ شىعادى. حافيز اد-دين ءال-بۇحاري مەن ءال-مايمارعي ەكەۋى دە بۇحارالىق پاراسات يەلەرى. وسمان عالىمى, وقىمىستى قازى حاسان بين تارحان بين داۋد از-زيبي ءال-اقحيساري دەگەن اتپەن تانىمال موللا حاسان كافي ءال-اقحيساري (1544-1616) “نيزام ءال-ۋلاما” – “عۇلامالار جۇيەسى” اتتى ەڭبەگىندە حۇسام اد-ءديننىڭ تۇركىستاندا وقىعان مەرزىمىن 1277-1278 جىلدارعا سايادى. سوندا بۇل كەزدە سىعاناق پەرزەنتىن وتىزداردا دەۋگە بولاتىن سياقتى. سودان كەيىن بۇحارا, سامارقاند... ودان ءارى باعداد شاھارىنا جول تارتقان-تىن. اس-سىعاناقي ءوز وتانى جانە مۇسىلمان شىعىسىندا دا الاماناسىر كەزەڭدە ءومىر ءسۇردى. وتىرار مەن سىعاناق, حورەزم مەن بۇحارانى دا وتقا وراعان موڭعولدار تاياۋ جانە ورتا شىعىس جۇرتىنا دا جەتىپ ەدى. سونىڭ سالدارىنان ءXىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بەس عاسىر بويى دارا بيلىك جۇرگىزگەن ابباس حاليفاتى قۇلادى جانە ول يسلام تاريحىندا قاسىرەتتى ءىز قالدىردى. بۇل بىردە-ءبىر ءدىندى مويىندامايتىن موڭعول باسقىنشىلارىن باستاعان حۇلاعۋ حاننىڭ 200 مىڭ اسكەرمەن ماشرىق جەرلەرىنىڭ ءبىرازىن جانە 1258 جىلى باعداتقا دا تۋ تىگىپ ۇلگەرگەن شاق-تى. مىسىرلىقتار مەن كرەسشىلەر اراسىندا دا بىتىسپەس شايقاستار جالعاسىپ جاتتى. بىراق, تۇرانشاھ يبن مالىك ساليح ايۋبتىڭ ەرلىگى جانە ەلدى جاقسى باسقارۋى ارقاسىندا كرەسشىلەر تالقاندالدى. اراسىندا كوپتەگەن ءىرى تۇلعالار مەن اسكەرباسىلارى بار كرەسشىلەر ءولتىرىلىپ, 20 مىڭنان استامى تۇتقىنعا الىندى, قولعا كوپ ولجا ءتۇستى. وسىنداي تولاسسىز اتىس-شابىس, تالاس-تارتىس, ياعني ساياسي تۇراقسىزدىق ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ تومەندەۋىنە, الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتىڭ ورىن الۋىنا, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قۇلدىراۋىنا سوقتىرماي قويمادى. قوعامدا بەي-بەرەكەتتىك ورىن الدى. ونىڭ تاعى ءبىر سەبەبىن اراب تاريحشىلارى: “موڭعول جانە كرەسشىلەردەن بۇرىن دا جۇرتتىڭ شاريعات جولىمەن جۇرمەي, ودان الشاقتاۋى, مۇسىلماندار اراسىنا جىك ءتۇسىپ, ىنتىماق, بىرلىكتەن ايرىلۋىنان”, – دەيدى. حۇسام اد-دين مۇسىلمان شىعىسى الەمى ويرانعا ۇشىراعان وسىنداي اۋىر كەزدە عۇمىر كەشتى. دەيتۇرعانمەن, ول ەل ارالاي ءجۇرىپ, حالىقتى عىلىم مەن بىلىمگە شاقىردى, ءىلىم, بىلىمگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن وياتتى. ول كەيبىرەۋلەر سەكىلدى ەل باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتەن قۇسا بولىپ, ومىردەن ءۇمىتىن ۇزگەن جوق. تورىعۋعا ۇشىرامادى. بۇل كەزدەردەگى احۋال ءبىر كوتەرىلىپ, ءبىر باسىلاتىن تەڭىز تولقىندارىن ەسكە تۇسىرەتىن. تولاسسىز سوعىستار سال­دارىنان مەشىتتەر قيراپ جاتتى, سول سەبەپتى رۋ­حا­­ني ءومىردىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەدى. بىراق ءحىىى عا­سىر­­دىڭ اياعىنا تامان جاۋلار تالقاندالىپ, ەلدەن قۋ­ىل­عاننان سوڭ مادەني, رۋحاني ءومىر جاندانا باس­تا­­دى. اسىرەسە, سۇلتان بەيبارىس بيلىك ەتكەن ءمام­لۇكتەر تۇسىندا عىلىم قايتا گۇلدەپ, مەكتەپتەردىڭ نەگىزى قالاندى. كىتاپحانالار سالىنىپ, مەشىتتەرگە حالىق جينالا باستادى. يران مەن يراقتان قاشىپ كەلگەن عالىمدار مەن كوزى اشىق كوكىرەگى وياۋلاردى ماملۇكتەر قولداپ, كوتەرمەلەگەندىكتەن مىسىر مەن شامدا عىلىم وركەندەۋگە بەت الدى. وسىنداي كەزەڭدە سىعاناقتان كەلگەن حۇسام اد-دين عىلىمعا جاقىندىعىمەن ەرەكشەلەندى. شىعارمالارىن جازىپ, وزگەلەرگە تاعىلىم بەرە بىلگەن ول شەنەۋنىكتىك لاۋازىمدارعا قىزىقپادى. قىزمەتتىك مىندەتتەردى اتقارۋ نەمەسە ءامىر بولۋ دەگەندى بىلمەدى, ماقساتى – عىلىمعا قىزمەت ەتۋ بولدى. ول يسلام ءدىنىن بەرىلە ءسۇيدى. قۇرمەتتەدى, ءوزى تاعىلىم الا ءجۇرىپ, شاكىرتتەر دايارلاۋعا دا مول ۇلەس قوستى. ال تاعىلىم العان ۇستازدارى سول زاماننىڭ ناعىز ويشىلدارى-تىن. ولار وعان مۇسىلمان قۇقىعى, فيقھتان ءدارىس بەردى. اس-سىعاناقي “ال-ۋافي” اتتى كىتابىنىڭ سوڭعى جاعىندا ءوزىن ۇستازدارىنىڭ قاتتى ماقتايتىنىن جازعان. بىراق ەڭبەكتەرىندە ولاردىڭ ءومىرباياندارى جانە ەڭبەكتەرى جايىندا از ايتادى. ول تالىمگەرلەرىن بىلاي بولگەن: ءبىرىنشى. شەكسىز العىس بىلدىرگەن جانە ولارعا بورىشتار بولعان ۇستازدارى. ولاردىڭ اراسىندا: 1. حافيز اد-دين ءال-بۇحاري (1218-1293), 2. فاحر اد-دين ال-مايمارعي (؟-1349), (ابد اس-ساتتار ءال-كەردەريدىڭ شاكىرتى), 3. جالال اد-دين ال-ماعشار (؟ - ؟). ەكىنشى. دوستارى, ارىپتەستەرى: 1. حۇسام اد-دين نيازاۋي (؟ - ؟), 2. حافيز اد-دين ان-ناسافي (؟-1310), 3. شامس اد-دين ال-اداد ال-كيندي (؟ - ؟), 4. يمام جامال اد-دين (؟ - 1269), 5. رۋكن اد-دين ال-افسانجي (1229-1271). ءۇشىنشى. اس-سىعا­نا­قيدىڭ ءوزى ۇستازدارى قاتارىنا جاتقىزباعان دا عۇلا­مالار بار. ولار: 1. ال-فاحر ال-يسكانداري (تولىق ەسىم تىزبەگى مۇحاممەد بين ابد ءال-ۋاحيد بين ابد ءال-حاميد بين ماسعۇد اس-سيۋاسي ءال-يسكانداري) (؟-1298), 2. بۋرھان اد-دين احماد بين اساد ال-بۇحاري (؟-1219), 3. ناسر اد-دين بين ال-اديم (1289-1350). وسىلاردىڭ كوپشىلىگى ورتا ازيادان شىققان ويشىلدار. حۇسام اد-دين وسىنداي عالىمدار مەن وي قۋشىلاردان اۋەلى تۇركىستان, سونان سوڭ بۇحارا مەن سامارقاند, حورەزم, ودان كەيىن اراب شىعى­سى­نىڭ ورتالىقتارىندا ءتۇرلى دانالارمەن كەزدەستى, ولار­دان تاعىلىم الدى, ۇيرەندى, ۇيرەتتى دە. داماس­كىگە, حالابقا (الەپپوعا) زيارات جاسادى. سوندا ءبىراز تۇردى. وندا شاريعات قۇقىعى بويىنشا ۇلكەن قازى ءال-قادي ناسىر اد-دين بين مۇحاممەد بين كامال اد-دين ءابۋ حافس ومار بين ءال-اديممەن (1289-1350) ۇشىراستى. وعان ءوز قولىمەن جازعان ء“ال-ھي­دايا” تۇسىندىرمەسىنىڭ ءبىر داناسىن جانە ۇستازدارى مەن تالىمگەرلەرى جايلى تۋىنداتقان شىعارماسىن تابىس ەتتى. تاريحشىلار “بۇل 1311 جىلدىڭ جەتىنشى ايى, ەرەجەپتىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزى ەدى” دەيدى. ك.بروكەلمان سىعاناق پەرزەنتىنىڭ مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ۋمار ءال-احسيكەتي (؟-1246) اتتى ورتا ازيادان شىققان عالىمنىڭ “كيتاب ءال-مۋنتاحاب في ۋسۋل اد-دين” ء(“دىننىڭ نەگىزى جايلى تاڭداۋلى كىتاپ”) اتتى شىعارماسىنا تۇسىندىرمە جازعانىن ايتادى. ول دۇنيە جوعارىدا ايتىلعانداي كايردە جارىققا شىقتى. ال قولجازبا نۇسقالارى قازىر پاريج بەن كاير كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى. سونىمەن حۇسام اد-دين اس-سىعاناقيدىڭ اتاعى اۋەلى ءدىن عىلىمىنىڭ ورتا ازيادان شىققان كور­نەك­تى مامانداردىڭ ەڭبەكتەرىنە تۇسىندىرمە جازۋمەن شىققان. بۇل رەتتە ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدىڭ (870-950) اريستوتەل شىعارمالارىنا تۇسىندىرمە جاساۋى­مەن داڭقى الىسقا كەتكەنىن ەسكە الۋعا بولادى. اريس­توتەل ەڭبەكتەرىنە ابۋناسىردەن باسقا دا عالىمدار تۇسىندىرمە جاساعان. بىراق عالىم ويىن دۇرىس ءتۇسىن­بە­گەندىكتەن, ولار جەرىنە جەتكىزە اۋدارا ءارى ايتا ال­م­ا­عان. ال, فارابي بابامىزدىڭ ءجونى بولەك. عاجاپ قاسيەتىمەن تالداپ, جىكتەپ بەرگەن. سول سەكىلدى اس-سى­عاناقيدىڭ دا ورتا ازيا حالقى جانە اراب جۇرتى ءۇشىن مۇسىلماندىق جايلى ەڭبەكتەرگە جەرىنە جەتكىزە تۇسىندىرمە جاساۋدى ماقسات ەتۋى ابدەن مۇمكىن. اس-سىعاناقي بىرتە-بىرتە حانافي مازھابىنىڭ اتاقتى عالىمى دارەجەسىنە جەتتى. ماۋلا تاقي اد-دين بين ابد ءال-قادر ات-تاميمي اد-داري ءال-عۇززي ءال-مىسري ءال-حانافي ونى: “داڭقتى عالىم, يمام, مۇسىلمان فيقھىنىڭ بىلگىرى, گرامماتيكانى وتە جاقسى بىلگەن جانە زەرەكتىگىمەن ەرەكشەلەنگەن”, – دەسە, يبن تاگريبەردي: ء“ىرى ءدىن عالىمى, ءتاپسىرشى, عىلىمدى جۇيەلەۋشى, ء“ال-ھيدايانىڭ” ءتۇسىندىرۋ­شىسى”, – دەيدى. ءيا, ونىڭ اتاقتى بولعاندىعىندا كۇمان جوق. ول تەك مۇسىلمان فيقھى عانا ەمەس, ارىپتەستەرى اراسىندا عىلىمدى جۇيەلەۋدە, ساباق, ءدىني-قۇقىقتىق سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدە, پىكىرتالاستاردا زەرەكتىگىمەن ەرەكشەلەنگەن. وسىنداي ويلار بىزگە ونىڭ شىعارمالارىمەن تانىسقاننان كەيىن كەلدى. حانافيلىك فيقھ ماسەلەلەرىنە ارنالعان “ان-نيھايا شارح ال-ھيدايا” – ء“ال-ھيداياعا ءتۇسىن­دىرمەنىڭ سوڭى” اتتى ەڭبەگى اس-سىعاناقي ۇلكەن اتاق-داڭق اكەلدى. ول 10 كىتاپتان تۇراتىن كۇردەلى تۋىندى. بۇل شىعارما وعان سول كەزدەگى قوعامنان لايىقتى ورىن الۋعا كومەكتەستى. وندا حانافي ءىلىمى بويىنشا ءدىنتانۋشى عالىمداردىڭ قايسىبىر پىكىرتالاستارداعى ءتۇرلى كوزقاراستارى, ايتقاندارى مەن كەيبىر توپشىلاۋلارداعى پىكىر ايىرىمدارى كەلتىرىلەدى. كىتاپتا سول كۇندەرى جوعالدىعا سانالعان ەڭبەكتەردەن ماڭىزدى دايەكتەر ۇشىراسادى. عۇلامالار ەڭبەكتەرىنە تۇسىندىرمەلەرى. حۇسام اد-دين مۇسىلمان فيقھى جانە گرامماتيكانىڭ دا بىلگىرى سانالادى. ول ماڭىزدى كىتاپتاردى وقىرمان­دار­عا جەڭىل ءارى تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ كۇش-جىگەر جۇمساعان. ونىڭ تومەندەگىدەي ەڭبەكتەرى بار: 1. “تاسديد في شارح ات-تامھيد لي قاۋايد ات-تاۋ­حيد”. بۇل ورتا ازيا ويشىلى ءابۋ-ل مۋين ماي­مۋن بين مۇحامماد ان-ناسافي ءال-ماكحۋليدىڭ (1029-1114) “ات-تامھيد” اتتى كىتابىنا جازىلعان تۇسىندىرمە. 2. ءابۋ حاسان فاحر ءال-يسلام ءالي بين مۇحاممەد بين ءال-حۇسەين بين ابد ءال-كاريم بين مۇسا بين يسا بين ءمۇدجتاھيد ان-ناسافي ءال-بازداۋي (1009-1089). ونىڭ ەڭبەگى قىسقاشا ء“ال-ءبازداۋيدىڭ ء“ۋسۋلى”, تولىعىراق “كۋنۋز ءال-ۋسۋل يلا ماعريفات ءال-ۋسۋل ءال-فيقھ” دەپ اتالادى. حۇسام اد-دين بابامىز اتالمىش تۋىندىعا ء“ال-كافي شارح ءال-بازداۋي” اتتى تۇسىندىرمە جازعان. ء“ال-كۋنۋزدى” كوشىرگەندەر: “وتە ماڭىزدى كىتاپ, جان-جاقتى دالەلدەنگەن, قىسقا ءارى نۇسقا تۇسىندىرمەلەرىمەن ەرەكشەلەنەدى”, دەيدى. 3. “ان-نيھايا في شارح ال-ھيدايا”. ول حۇسام اد-ءديننىڭ ماۋارانناھردەگى مارعۇلاندىق ءالي بين ءابۋ باكر ال-مارگينانيدىڭ كىتابىنا جازعان تۇسىندىرمەسى. ونىڭ بىتكەن مەرزىمى 1300 جىلدىڭ رابي ءال-اۋا­لىنىڭ سوڭى. سىعاناقيدىڭ بۇل ەڭبەگى وقىرماندار مەن عالىمدار اراسىنا كەڭ تاراعان. ءحىV عاسىردا كەيبىر عالىمدار ونىڭ وسى تۇسىندىرمەسىن قىسقاشا مازمۇنداعان. شاريعاتشى يبن سۋراج دەگەن اتپەن تانىمال قادي ماحمۇد بين احماد بين ماسۋد ال-كاۋناۋي اد-ديماشقي (؟-1368) اس-سىعاناقي تۇسىندىرمەسىنە قىسقاشا مازمۇنداما جازعان. ول دۇنيەسىن “حۋلاسات ان-نيھايا” – ء“ان-نيھايا­نىڭ” مازمۇنداماسى” دەپ اتاعان. 4. ء“ال-ۋافي”. بۇل فاحر ءال-يسلام ءال-احسيكاستيدىڭ ء“ال-مۋنتاحاب في ۋسۋل ال-مازھاب” اتتى ەڭبەگىنە تۇسىندىرمە. احسيكاس (دۇرىسى احسيكەنت) فەرعانا القابىنىڭ وڭ جاعا­لاۋ­ىنداعى ەجەلگى قالا. مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر (1483-1530) تۋعان شاھار. احسيكەنتتەن (ارابتار احسيكاس دەپ جازادى) بىرقاتار بەلگىلى وقىمىستىلار شىققان. 5. گرامماتيكاعا ارنالعان ءابۋ-ل قاسىم ماحمۇت بين از-ءزاماحشاريدىڭ (؟-1114) ء“ال-مۇفاسسالىنا” تۇسىندىرمە. اس-سىعاناقيدىڭ بۇل ەڭبەگى تۋرالى 1998 جىلى ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى ۋممۋ-ل كۋرا ۋنيۆەرسيتەتىندە عالىم احماد حاسان احماد ناسىر دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. حۇسام اد-ءديننىڭ قولجازبالارى. عۇلاما ەڭبەكتەرىنىڭ قولجازبا نۇسقالارىن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى كىتاپحانالاردان ۇشىراتۋعا بولادى. قازاقستانعا الدىرىلعان قولجازبالارىنىڭ كوشىرمەلەرىن اتاي كەتەيىك: 1. “تاسديد في شارح ات-تاۋحيد”. قولجازبا. 133 بەت, قاعاز كولەمى – 15-20 سم, كوشىرىلگەن مەرزىمى 1712 جىل, “دار ال-كۋتۋب ال-مىسريادا” (مىسىر كى­تاپتارى ۇيىندە) ساقتاۋلى. [مىسىر ۇكىمەتى قول­جازبا كوشىرمەسىن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحاناعا تارتۋ ەتكەن]. 2. ء“ال-كافي ليما كاسسارا انھۋ ال-ۋافي”. قولجازبا. مۇستافا دارۋير اتتى كىسى كوشىر­گەن نۇسقا. 11 تومنان تۇرادى. “تالاات” كىتاپحانا­سىن­دا تۇر. [مىسىر ۇكىمەتى قولجازبا كوشىرمەسىن ال­ماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحاناعا تارتۋ ەتكەن]. 3. ء“ال-مۋنتاحاب في ۋسۋل ال-مازھاب”. قولجازبا. كايردەگى “دار ال-كۋتۋبتا” ساقتالعان. [مىسىر ۇكىمەتى قولجازبا كوشىرمەسىن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحاناعا سىيلاعان]. 4. “ان-نيھايا” في شارح ال-ھيدايا”. قولجازبا. 304 بەت. تۇپنۇسقاسى كايردەگى “دار ال-كۋتۋبتە” ساقتالعان. [مىسىر ۇكىمەتى قولجازبا كوشىر­مەسىن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحاناعا تارتۋ ەتكەن]. تۇركيا كىتاپحانالارىندا دا سىعاناق پەرزەنتىنىڭ جوعارىدا اتالعان, اتالماعان مىناداي قولجازبالارى بار: 1. “نيھايا” – “سوڭى”. 2. “ان-نيھايا في شارح ء“ال-ھيدايا” – ء“ال-ھيدايا” تۇسىندىرمەسىنىڭ سوڭى”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 1-7 توم. 3. ء“ال-كافي في شارح “ۋسۋلي-ل فاحري-ل يسلام” – “يسلام ماقتانىشى ء(بازداۋيدىڭ) “ۋسۋلىنە” تۇسىندىرمە”. 4. ء“ال-كافي شارح “ۋسۋل” بازداۋي” – ء“بازداۋيدىڭ “ۋسۋلىنە” تۇسىندىرمە”. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 5. “ۋافي” في شارحي-ل “مۋحتاسار” – “مۇحتاسارعا جەتكىلىكتى تۇسىندىرمە”. 6. “مۋفاسسال في شارحي “مۋفاسسال” – ء(ابۋ-ل قاسىم ءزاماحشاريدىڭ) “مۋفاسسالىنە” تۇسىندىرمە”. 7. “ات-تاسديد في شارحي-ت “تامھيد لي قاۋاعيدي-ت تاۋحيد” – “تاۋحيد قاعيدالارىنىڭ كىرىسپەسى” اتتى ەڭبەككە “دۇرىستاۋ”, “نىسانالاۋ” اتتى تۇسىندىرمە”. 8. ءال-ينايا في شارح ءال “ۋيقايا” – “قورعان” اتتى ەڭبەككە “قامقورلىق” اتتى تۇسىندىرمە”. 9. “ان-ناجات في-ت تاسريف” – “مورفولوگيالىق جىكتەۋلەردەگى جەتىستىك”. عالىمنىڭ قازاسى. عالىمنىڭ قايتىس بولۋى جايلى دەرەكتەر از. ءتورت جورامال بار: 1) قاجى حاليفانىڭ “كاشف از-زۋنۋنىندە” ونىڭ باقيلىق بولعان مەرزىمى دەپ 710/1310 جىلدى اتايدى. بۇل شىندىقتان الىس. 710/1310 جىلى ول داماسكىگە بارعان. ودان كەيىن حالابقا كەلىپ بەلگىلى قازى ناسر اد-دين مۇحاممەد يبن ءال-كامال اد-دين ءابۋ حافس ومار يبن ءال-اديممەن كەزدەسكەن. سول جولى ول ءوز قولىمەن ء“ال-ھيداياعا تۇسىنىكتەمەسىنىڭ” ءبىر داناسىن جازعان. بۇل 711/1311 جىلدىڭ جەتىنشى ۇلى ايى ەرەجەپتىڭ باسى بولاتىن. 2) ول ھيجرانىڭ 711/1311 جىلدىڭ ەرەجەپ ايىندا قايتىس بولعان دەلىنەدى. بىراق, حۇسام اد-دين اس-سىعاناقيدىڭ بۇل جىلى باقيلىق بولۋى دا كۇماندى. ول ءال-اديمدە قوناقتا بولعان كەز 711/1311 جىل. ءال-اديم تىلەگىمەن اس-سىعاناقي “ان-نيھايانى” جازعان. ول بىرنەشە تومنان تۇراتىن. ونداي كىتاپتى جازۋ جاقسى دەنساۋلىقتى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. 3) ونىڭ حالابتا ھيجرانىڭ 714/1314 جىلى دۇنيەدەن وتكەنى ايتىلادى. وسى مەرزىم دۇرىس سياقتى. ويتكەنى, تاريحشىلار ونىڭ 711/1311 جىلدان كەيىنگى تىرشىلىگى تۋرالى ەشقانداي دەرەك ايتپايدى. بۇل ونىڭ ءالسىز ياكي اۋرۋ نەمەسە باقيلىق بولعانىن بىلدىرەتىن سياقتى. 4) ماۋلا تاقي اد-دين بين ابد ءال-قادر ات-تاميمي اد-داري ءال-عۋززي ءال-مىسري ءال-حانافي “ات-تاباقات اس-سانيا في تارادجيم ءال-حانافياسىندا” حۇسام اد-ءديننىڭ قازىرگى تۇركىمەنستانداعى مارى (مەرۆ) شاھارىندا دۇنيەدەن وتكەنىن ايتادى. مەنىڭشە, ول شىنىندا دا, سيرياداعى حالابتا ەمەس, وتانىنا جەتە الماي جولاي مارىدا دۇنيەدەن وزعان سياقتى. ەگەر حالابتا قايتىس بولسا, وندا ول تۋرالى اراب شەجىرەشىلەرى ءوز جازبالارىندا ەسكەرتەر ەدى دەپ ويلايمىز. حۇسام اد-دين اس-سىعاناقي مارىدا قايتىس بولىپ, جىراقتا جەرلەنگەنىمەن تۇركىستان – وتىرار جاماعاتى اڭىز, اڭگىمەلەرىندە مىسىردى بيلەگەن سۇلتان بەيبارىس سياقتى ونى تۋعان جەرىنە قايتىپ ورالىپ, اتاجۇرتىندا كوز جۇمعان-مىس دەپ سانايدى. 1927 جىلدىڭ جاز ايلارىنىڭ بىرىندە سىعاناقتا بولىپ, ەسكى قالا ورنىن كوزىمەن كورىپ, بىرقاتار عيماراتتاردى سۋرەتكە تۇسىرگەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي قالا ورنىندا قيراماي امان قالعان كەيبىر ەجەلگى زامان ەسكەرتكىشتەرىنە سيپاتتاما بەرە كەلىپ, سىعاناق شىراقشىسىنىڭ ءبىر عيماراتتى مەشىت دەپ كورسەتكەنىن, بىراق ونىڭ مەشىتكە ۇقسامايتىنىن, ويتكەنى ونىڭ مەككە تۇسىن كورسەتەتىن ميحرابى جوق ەكەنىن ايتقان. سونداي-اق, ول 1899 جىلى وسىندا كەلىپ سىعاناق قالاسىن كوزىمەن كورىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ۆ.ا.كاللاۋرعا (؟–1918) دا الگى شىراق­شىنىڭ اكەسى اتالمىش عيماراتتى كورسەتىپ, ونى “نيھايانىڭ” اۆتورى سۋناق اتا دەپ اللا ۋمەي حيسام اد-دين ءمايىتىنىڭ ۇستىنە سالىنعان كەسەنە ەدى دەپ سەندىرمەكشى بولعانىن جازعان. “ۆ.ا.كاللاۋر ول كەزدە بۇعان سەنگەن جوق. بىراق ابدۋللاح-حان بەرگەن ۆاكۋف قۇجاتىندا سىعاناق شەيحى ءابۋ-ل-حاسان زيا-اد-ءديننىڭ مۇردەسى جايىندا ايتىلعان ۋبايدۋللا-حان بەر­گەن قۇجاتتا ول ادام ءابۋ-ل-حاسان زيا اد-دين “سا­حيبي “نيھايا” [“نيھايانىڭ” اۆتورى – ءا.د.] اس-سىعا­ناقي دەلىنگەن. قايتكەن كۇندە دە شىراقشى سوزىنەن الىپ ۆ.ا.كاللاۋر ايتىپ وتىرعان ادام – حۇسام اد-دين “ساحيبي “نيھايا” [“نيھايانىڭ” اۆتورى] اس-سىعاناقي. دەگەنمەن, ونىڭ سىعاناقتاعى مولاسى جونىندە ايتار بولساق, ول تەك لاقاپ بولار. ويتكەنى حۇسام اد-دين اس-سىعاناقي 1310 جىلى حالاب ياكي مارىدا قايتىس بولعان”, – دەيدى ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي. ەلىمىزدە قازىر سىعاناقتىق ويشىل, عالىم حۇسام اد-دينگە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلىپ وتىر. اكادەميك, زاڭعار عالىم سۇلتان سارتاەۆ اعامىز ءوزىن حۇسام اد-دين اس-سىعاناقيدىڭ ۇرپاعى سانايدى. اۋدان ورتالىعى جاڭاقورعاندا سۇلتەكەڭ حۇسام اد-دينگە ارناپ ءوز قاراجاتىنا مەشىت سالدىردى. وعان ۇلى عۇلاما ەسىمى بەرىلدى. 2007 جىلدىڭ كۇزىندە مەن ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, عالىم جايلى حالىققا ۋاعىز ايتتىم. سۇلتان اعامىز, سونداي-اق جاڭا­قورعاندا حۇسام اد-دينگە ەسكەرتكىش تە قويعىزدى. دالامىزدىڭ مادەنيەت, عىلىم, ءبىلىم وشاقتارى بولعان سىعاناق سياقتى قالالاردى جانە ولاردان شىققان دانالار مەن ويشىلدارىن سىيلاۋ, قاس­تەرلەۋ كەرەك. ول ءبىزدىڭ تاريحىمىز, ماقتانىشىمىز. ەلىمىزدىڭ كىندىك قالاسىنداعى نۇر-استانا مەشىتىنىڭ جانىنان وتەتىن ۇلكەن كوشەلەردىڭ ءبىرى قازىر سىعاناق اتىمەن اتالادى. ءيا, ولار قانداي قۇرمەتكە بولسا دا ابدەن لايىق. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.