جاس ەلوردامىزدىڭ دامۋ جەتىستىكتەرى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ دا نازارىنان تىس قالمادى. ءححى عاسىردىڭ وزىق مەگاپوليسى رەتىندە قالامىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى الەمدىك ساراپشىلاردىڭ لايىقتى باعاسىن الۋدا. 1999 جىلى استانا يۋنەسكو-نىڭ «الەم قالاسى» سىيلىعىن جەڭىپ السا, 2011 جىلى ول «تمد مەن ەۋرازەق-تىڭ ەڭ ۇزدىك قالاسى» قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى. جيىرما جىلدىق قارقىندى قالىپتاسۋ تاريحىندا باس قالامىزدىڭ تالاي-تالاي حالىقارالىق ءىرى بايقاۋلاردا ۇنەمى باعى ۇستەم بولىپ كەلەدى. استانا اكىمدىگىنىڭ الدىندا تۇرعان بۇگىنگى باستى مىندەت – قالانى وسىناۋ دامۋ ۇردىسىنەن جاڭىلدىرماي, ىلگەرى باستىرىپ, الەمنىڭ ۇزدىك شاھارلارىنىڭ قاتارىنا قوسۋ.
وسى رەتتە باس قالامىزدىڭ الداعى بەسجىلدىق اۋقىمىنداعى دامۋ ستراتەگياسى قانداي بولماق؟ ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن استانانىڭ 2019 – 2023 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى دامۋ جوسپارىن جان-جاقتى زەردەلەپ, قاراستىرۋ كەرەك. الداعى بەسجىلدىقتا قالا حالقىنىڭ ءوسىمى بارىنشا جوعارى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. وسىعان بايلانىستى قالالىق اكىمدىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرۋدى كوزدەپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, 2023 جىلعا دەيىن قالامىزدا 10 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرەدى. ەلوردانىڭ جوعارى تابيعي ءوسىمى ارينە, الەۋمەتتىك سالاعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل جاڭا مەكتەپ, بالاباقشا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ زاماناۋي عيماراتتارى دەگەن ءسوز. ەلوردانىڭ ستراتەگيالىق كەشەندى دامۋ جوسپارىنا سايكەس الداعى بەسجىلدىقتا 37 جاڭا مەكتەپ عيماراتى, قولدانىستاعى 10 مەكتەپ جانىنان قوسالقى قۇرىلىس نىساندارى سالىنۋعا ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە قالامىزدى قوسىمشا جاڭا 63 مىڭ وقۋشى ورنىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە قالادا 6 جاڭا بالاباقشا عيماراتى بوي كوتەرەدى. استانا اكىمشىلىگى مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى شەڭبەرىندە وسى جىلدار ىشىندە جالپى قۇنى 44 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 13 دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى نىساندارىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان 500 توسەككە ارنالعان ورتالىق جول اۋرۋحاناسىن جانە 250 توسەككە ارنالعان پەرزەنتحانا قۇرىلىسىن سالۋعا 30 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان.
«استاناگەنپلان» عزجي» جشس-ءنىڭ باس ساۋلەتشىسى ارسەني پيروجكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالا اكىمشىلىگىنىڭ الدىن الا بەلگىلەگەن جوباسى بويىنشا نەگىزىنەن الداعى ۋاقىتتا استانانىڭ قۇرىلىس سالاسى باسىمدىق بەرىلگەن ءتورت ايماقتا داميتىن بولادى. ءبىرىنشى ايماق – مىڭجىلدىق اللەياسى, قۇرىلىستى جۇرگىزۋ اۋماعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى ماڭىنان باستالىپ, «نۇرلى جول» تەمىر جول ۆوكزالىنا دەيىن سوزىلادى. «بۇل ايماق «نۇرجول» بۋلۆارى رەتىندە بوي تۇزەپ, كوپتەگەن ساۋلەتتى نىساندار سالىنادى. الداعى بەس جىل ىشىندە بۇل ايماق ادام تانىماستاي وزگەرەتىن بولادى», دەيدى ا.پيروجكوۆ.
ەكىنشى ايماق تۇران داڭعىلىنىڭ بويىمەن ءورىلىپ, «حان شاتىر» ساۋدا ورتالىعى ماڭايىن قامتىپ, «جاعالاۋ» شاعىن اۋدانىنا دەيىن سوزىلادى.
ءۇشىنشى ايماق ماڭگىلىك ەل داڭعىلىنىڭ بويىمەن ءورىلىپ, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اۋماعىمەن جالعاسادى. بۇل جەردە باس قالانىڭ ارحيتەكتۋرالىق ساۋلەتىنە ءسان قوساتىن ەكى ءىرى نىسان – ۇلكەن مەشىت پەن دەمالىس پاركى سالىنباق. بۇل جاڭا پارك كولەمى جاعىنان بوتانيكالىق باقتان دا ۇلكەن بولادى. ال 15 مىڭ ادامعا ارنالعان جاڭا مەشىت قالاداعى ءىرى مەشىتتەردىڭ ءبىرى بولماق.
ءتورتىنشى ايماق, تەلمان كەنتى اۋماعىن قامتيدى. بۇل ايماقتا جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلگەن زاماناۋي شاعىن اۋدان بوي كوتەرەدى.
اجارى كۇننەن-كۇنگە ايشىقتانىپ كەلە جاتقان استاناداي ءىرى مەگاپوليستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تىرشىلىگىنىڭ ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن وزىق تەحنولوگياعا ساي جەتىلگەن جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولۋى اۋاداي قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلوردانى ودان ءارى وركەندەتۋ ماسەلەسىندە قالانىڭ بازالىق ينفراقۇرىلىمىن, ونىڭ ىشىندە قالا جولدارى مەن جول ايرىقتارىن بارىنشا كەڭەيتۋگە ۇنەمى باسىمدىق بەرىپ كەلە جاتقاندىعى دا سوندىقتان. مىنە, وسى ومىرشەڭ ءۇردىس الداعى بەس جىل مەرزىمىندە دە ءوزىنىڭ لايىقتى جالعاسىن تاباتىن بولادى. 2019 جانە 2023 جىلدار ارالىعىندا باس قالامىزدا 121 شاقىرىم جاڭا جول قۇرىلىسى, ەكى جولايرىق ءۇش كوپىر جانە توننەل سالىنادى. اينالما جول قۇرىلىسى تولىق اياقتالادى.
قالامىزدىڭ كەشەندى دامۋ جوسپارىندا تۇرعىندارعا ساپالى كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ شارالارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلعان. بۇل ەلوردانىڭ كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمىن جان-جاقتى دامىتۋ جوسپارىمەن ايشىقتالعان. الداعى بەس جىل ىشىندە قالادا جاڭادان 150 شاقىرىم سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەلىسى جانە 81 شاقىرىم سۋ تاراتۋ جەلىسى سالىناتىن بولادى. ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسىن پايدالانۋشىلاردى تاعى دا 2,5 ميلليون بىرلىككە ارتتىرۋ ماقساتىندا №2 جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنا (جەو) قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, №3 جەو-نىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. باس قالانى ساپالى جانە ەشبىر ىركىلىسسىز تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋ ءۇشىن تاعى دا جاڭا ءۇش قوسالقى ستانسا قۇرىلىسىن سالىپ, ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
قاتتى جاڭبىر جاۋسا, ەلوردانىڭ كەيبىر كوشەلەرىن سۋ باسىپ كەتەتىنى سوڭعى كەزدە ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. قالا كوشەلەرىندەگى سۋاعارلار مەن نوسەر كارىزى جەلىسى دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىندىگى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. جاقىندا مەملەكەت باسشىسى دا بۇل پروبلەمانى سىنعا الىپ, اكىمشىلىكتىڭ الدىنا وتكىر ماسەلە قويعانىن بىلەمىز. استانا اكىمدىگى الداعى جىلدارى بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ جۇمىسىن قولعا العالى وتىر. 2019 جىلى باس قالانىڭ 17,3 گەكتار اۋماعىنداعى سۋاعارلار مەن نوسەر كارىزى قالپىنا كەلتىرىلمەك. جاستار, اقبۇلاق شاعىن اۋداندارىندا, ءوندىرىس تۇرعىن الابىندا, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى كوشەسىندە, مىڭجىلدىق اللەياسىنىڭ بويىندا, جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ ماڭىندا, «اسكەري قالاشىقتا» سۋاعارلار قايتا جاڭعىرتىلىپ, جاڭادان نوسەر كارىزدەرى جەلىسى سالىناتىن بولادى. جالپى, قالا اۋماعىنداعى سۋ جيناعىش الاڭدار اۋماعى 13 مىڭ گەكتاردان 23 مىڭ گەكتارعا دەيىن كەڭەيتىلەدى. بولاشاقتا نوسەر جاڭبىرلار كەزىندە قالا كوشەلەرىندەگى سۋاعارلار جاڭبىر سۋىن تولاسسىز اعىزىپ اكەتىپ وتىرادى.
الداعى ۋاقىتتا استانانى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىنداعى كەشەندى جۇمىستار ودان ءارى قارقىندى جالعاسىن تابادى. سوڭعى جىلدارى قالاداعى بىرقاتار اپاتتى كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بۇزىلعاندىعى بەلگىلى. مىنە, وسى كوپقاباتتى ۇيلەردەن بوساعان ورىندارعا ساياباقتار مەن دەمالىس سكۆەرلەرىن سالۋ تاجىريبەسى كەڭ ءورىس الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى ۋاقىتتا قالا كوشەلەرىندە كوپتەگەن شاعىن باقتار مەن سكۆەرلەر پايدا بولدى. بۇل يگىلىكتى باستاما الداعى جىلدارى دا لايىقتى جالعاسىن تابادى. استانانى گۇلمەن كومكەرۋ جۇمىسى دا كەڭىنەن ورىستەيدى. ءسويتىپ جاسىل جەلەك جامىلىپ, گۇل كومكەرگەن ەلوردامىز سانىمەن دە, سالتاناتىمەن دە كوز سۇيسىندىرە بەرمەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
