تەرەڭدەتىپ وڭدەۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارى
مۇناي-حيميا سالاسى – دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تابىسى مول ءارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ ءبىرى. دامىعان ەلدەردە سوڭعى 5 جىلدا مۇناي-حيميا ونەركاسىبىندەگى ونىمدەردىڭ ءوسىمى 7 پايىزدان اسىپ ءتۇسىپتى. دەمەك, «قالاۋىن تاپسا...» قىرۋار پايدا اكەلەتىنى كۇمان تۋدىرمايدى دەگەن ءسوز.
جالپى, ساراپشىلاردىڭ پايىمىنا سالساق, مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ كۇنى باتتى دەۋگە ءالى ەرتەرەك. اتالعان سەكتوردىڭ الەۋەتى ءالى دە جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن سالاداعى باسىمدىقتىڭ باعىتىن ازداپ بۇرعان ءجون. اتاپ ايتقاندا, مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋ كەرەك. ادام دەنساۋلىعىنا دا, قورشاعان ورتاعا دا زيان كەلتىرمەيتىن قۋات كوزدەرى تابىلىپ جاتقان تۇستا, قۇر قارا مايعا قاراپ وتىرۋدىڭ ءجونى جوق. مامانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرى وسى توڭىرەكتە توقايلاسادى.
مۇناي-گاز كومپانيالارى وداعىنىڭ القا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ وسى ماسەلەگە قاتىستى:
– قازىرگى تاڭدا وتاندىق مۇناي-گاز وندىرىسىندە «Shell», «Chevron», «Agip» سىندى الەمگە ايگىلى كومپانيالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى كومپانيالاردىڭ شيكىزات كۇيىندە ءوندىرىپ, كەيىن شەتەلدەردە تەرەڭ وڭدەلىپ, ەلىمىزگە قايتا كەلگەن تاۋارلارىن قولدانبايتىن قازاق كەمدە-كەم. ءبارىمىز كولىگىمىزگە تەجەگىش مايى, موتور مايى سياقتى بىرنەشە ماشينا مايلارىن قۇيامىز. ونىڭ سىرتىندا ءدارى-دارمەك, ءتۇرلى تىڭايتقىش, كاۋچۋك, بوياۋ دەيسىز بە, ونداعان تاۋار ءتۇرىن دە شەتەلدەردەن الدىرامىز. قىسقاسى, ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتتى قارا باقىرعا وتكىزىپ, الدەنەشە ەسە قىمباتقا قايتا ساتىپ الۋدى ادەتكە اينالدىردىق. ياعني, يمپورت ونىمدەرى ءۇشىن تولەنگەن قىرۋار قاراجات شەتەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمسالىپ جاتىر,– دەپ جاۋاپ بەردى بىزگە.
كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ مۇناي-حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋ دەڭگەيى جاپونيا, گەرمانيا ەلدەرىمەن بىردەي بولعانىمەن, وداق قۇلاعاننان كەيىن كۇرت قۇلدىراپ كەتتى. قازىر قىتايدا بۇل سالانىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 8,9 پايىز ەكەن. وسى كورسەتكىش جاپونيادا – 8,2, گەرمانيادا – 6,9, اقش-تا 6,1 پايىزدى قۇرايدى. ءبىز 2017 جىلداعى دەرەكتەردى تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىز. ال قۇرىلىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى مۇناي-حيميامەن تىعىز بايلانىستى سالالاردىڭ ۇلەسىن قوسا ەسەپتەسەك, دامىعان ەلدەردە ول ءىجو-ءنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى شاماسىندا ەكەن.
راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي-حيميا سالاسىن جولعا قويا الساق, قىرۋار تاۋاردىڭ ءبارىن وزىمىزدە وندىرەمىز. شيكىزات وزىمىزدەن شىقسا, ونى ءوزىمىز تەرەڭ وڭدەسەك, ەلدە تۇتىنىپ قانا قويماي ەكسپورتقا شىعارساق, مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايتىنى تۇسىنىكتى. يمپورتتان ۇنەمدەلەتىن قارجى مەن ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىسىڭىز كول-كوسىر پايدانىڭ كوزى. جۇمىس ورىندارى كوبەيەتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. وعان قوسا مۇناي-حيميا سالاسى عىلىم سالاسىمەن قاتار داميتىنىن دا ۇمىتپاعان ءجون.
بۇگىندە الەم جۇرتشىلىعى اعاش قولدانۋدان دا قالىپ بارادى, ونىڭ ورنىن ءتۇرلى پلاستيكتەر الماستىرا باستادى. مۇنايدىڭ قالدىعىنان جاسالاتىن باسقا قۇرىلىس ماتەريالدارى دا تولىپ جاتىر. پلاستيك قۇبىرلار, جىلۋ بەرگىش ماتەريالدار, ەسىك-تەرەزەنىڭ بولشەكتەرى دەيسىز بە, بارلىعىنا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن پايدالانۋعا بولادى. ياعني, مۇناي-حيميا كەشەنىن دامىتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ, قۇرىلىس جانە باسقا دا سالالارعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەگەن ءسوز.
ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ الەۋەتىن دامىتۋ ءالى دە بولسا ەكونوميكامىزداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, قازىر بيۋدجەتى 5 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن قاراشىعاناق ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. سول سياقتى كاسپي تەڭىزىندە حازار جانە قالامقاس مۇناي وڭدەۋ جوبالارىنىڭ كونتسەپتسياسى دايىن, جۋىردا ىسكە قوسىلادى. تەڭىز كەن قويناۋىندا بيۋدجەتى 5 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن جاڭا جوبا ىسكە اسپاق. وسى ءىرى جوبالاردىڭ بارلىعىندا شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ, مۇناي-حيمياسىن دامىتۋ ۇشتاستىرىپ جۇرگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
ماماندار بولماسا ماندىمايدى
جالپى, قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنداعى ەڭ دامىعان دەگەن ەكى باعىت – شيكىزات ءوندىرۋ جانە وسى سەكتورعا قىزمەت كورسەتۋ سالالارى. توقسانىنشى جىلدارى تۇرالاپ قالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانى اياعىنان نىق تۇرعىزىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋدە, اسىرەسە ءوندىرىستىڭ ۇلەسى ەرەكشە بولدى. اتالعان سالادان كۇتكەن ءۇمىتىمىز اقتالدى دەسەك اسىلىق ايتپايمىز. ەندى بۇگىنگى ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىراتىن اسقارالى مىندەت مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋ بولماق.
ماماننىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستاندا مۇناي-حيميا كەشەنىن دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ينۆەستورلار بار. وعان قوسا وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ دەڭگەيى دە سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما ءوسىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بوي تەڭەستىرۋگە جاقىنداپ قالدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى سالۋعا قاجەتتى قاراجات تا وزىمىزدەن تابىلادى. جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعاراتىن شاعىن كاسىپورىندار سالۋ ءۇشىن ەڭ ارزان جوبالار 15 ميلليون دوللاردان باستالسا, ەڭ قىمبات دەگەنى 700-800 ميلليون دوللارعا جەتەدى. مۇنداي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قازىر مۇمكىندىك بار.
دەمەك, شيكىزات بار, قاراجات بار. سوعان قاراماستان, مۇناي-حيميا كەشەنىنىڭ ماندىماي جاتقانى قالاي؟ ونىڭ باستى سەبەبى بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى.
– كاسىپكەر قانشالىقتى تاجىريبەلى, ىسكەر بولعانىمەن, كەز كەلگەن كۇردەلى جوبانى ىسكە اسىراتىن – مامان. ال قازاقستاندا مىقتى حيميكتەر تاپشى. بىزدە جاسالعان ونىمدەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بولۋى ءۇشىن ستاندارتتاۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋدى جەتىك مەڭگەرگەن ماماندار كەرەك, ولار دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جوقتىڭ قاسى. قازىر حيميا ونەركاسىبىندەگى ستاندارتتاۋ تۇگىلى, قاراپايىم قۇرىلىس سالاسىندا دا ەسكىرگەن ستاندارتتار پايدالانىلۋدا. تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىپ جاتقان ۋاقىتتا ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سەكسەنىنشى جىلدارداعى قۇرىلىس ماتەريالدارىن قولدانىپ جۇرگەنى-ءمىز وتىرىك ەمەس. بۇعان دەيىن ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەر كوپتەپ دايىندالىپ, حيميك, مۇنايشى, تەحنيك ماماندار ازىرلەۋگە كەيىنگى جىلدارى عانا كوڭىل بولىنە باستادى. بۇل سالاداعى ءبىرىنشى پروبلەما – مامان تاپشىلىعى. تاياۋ بولاشاقتا مۇنداي بىلىكتى مامانداردىڭ اياق-قولى جەرگە تيمەيتىن بولادى, – دەيدى راشيد جاقسىلىقوۆ.
ەكىنشىدەن, شيكىزاتتىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن زەرتتەۋمەن, ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە باستاپقى باعاسىن تۇسىرۋمەن شۇعىلداناتىن زەرتحانالار دا ەلىمىزدە جەتكىلىكسىز.
ۇشىنشىدەن, سالىنعان زاۋىتتاردى ىسكە قوساتىن ينجەنەرلەر جوق. مۇناي-حيميا زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىن كوزىمەن كورىپ, ءوز قولىمەن جۇرگىزگەن ينجەنەرلەر وتە از. وتاندىق تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى ينجەنەرلەرىنىڭ دەڭگەيى دە شەتەلدىك ارىپتەستەرىنەن تومەن دەۋگە بولادى. جاسىراتىنى جوق, جاي عانا دانەكەرلەۋشى مامانداردىڭ بىلىكتىلىك دارەجەسى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تالابىنا ساي كەلمەيتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. سول سەبەپتى زاۋىت سالۋ ءۇشىن شەت مەملەكەتتەردەن بىلىكتىلىگى جوعارى مامان اكەلۋگە ءماجبۇر بولامىز.
مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋدا قولبايلاۋ بولاتىن نەگىزگى پروبلەمالار دەپ وسىنى ايتۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا تاپشى ماماندىق يەلەرىن ازىرلەۋگە مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتى, س.تورعايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى وقۋ ورىندارىندا وسى سالاعا قاجەتتى مامانداردى ازىرلەۋ جولعا قويىلعانى وعان دالەل. حيميا ونەركاسىبىنە بەت بۇرعان كاسىپورىندار مەملەكەت دايىنداپ بەرەتىن مامانداردى كۇتىپ قول قۋسىرىپ وتىرماي, ءتيىستى شاكىرتاقى تاعايىنداپ, وزدەرىنە قاجەتتى مامانداردى دايىنداۋعا, ولاردى شەتەلدىك كومپانيالاردا تاجىريبەدەن وتكىزۋگە اتسالىسۋعا ءتيىس.
ماقتانۋعا ءالى ەرتە
قازاقستان ءدال قازىر ماقتانا الاتىن دەڭگەيدە ەمەس, مۇناي-حيميا سەكتورىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەگەنمەن, اتىراۋداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتا قۇرىلىپ جاتقان مۇناي-حيميا پاركىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعاننان كەيىن بۇل كورسەتكىش ەسەلەپ ارتىپ, 3 پايىزعا دەيىن جەتەدى دەگەن وپتيميزمگە تولى جوسپار بار.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆتىڭ بيىلعى جىل باسىندا ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا وتىرىسىندا جاساعان بايانداماسىنا سۇيەنسەك, بىلتىر 14,9 ميلليون توننا مۇناي وڭدەلىپ, ءتۇرلى ماركالى جانارماي, ديزەلدىك وتىن, اۆياكەراسين, مازۋت سىندى نەگىزگى ونىمدەردىڭ كولەمى 10 ميلليون توننادان اسىپتى. مۇناي وڭدەۋ سالاسىندا – 5700 ادام, مۇناي-حيميادا 1900 ادام ەڭبەك ەتەدى. الداعى جىلداردا ىسكە قوسىلاتىن پوليپروپيلەن شىعارۋ زاۋىتى 3 مىڭنان استام ادامدى, پوليەتيلەن زاۋىتى 3 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى دەپ جوسپارلانعان. وسى جانە باسقا دا ءىرى جوبالاردان تۇسەتىن سالىق ءتۇسىمى مەن باسقا دا تابىستاردىڭ كولەمى ونداعان ميلليارد دوللاردى قۇراۋعا ءتيىس.
كورشىلەس وزبەكستاندا وتكەن جىلى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى گاز-حيميا كەشەنى ىسكە قوسىلدى. يران سوڭعى 15 جىل ىشىندە مۇناي-حيميا ءوندىرىسىنىڭ قۋاتىن 8 ەسەگە دەيىن ارتتىرعان. شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن ازەربايجاننىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى «SOKAR»-دىڭ بىرقاتار ونىمدەرى تۇركياعا ەكسپورتتالادى. شيكىزاتقا مەلدەكتەگەن قاتار مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمىن شيرەك عاسىردا 5 ەسەگە دەيىن ۇلعايتقان. كومىرسۋتەگىن شەتەلدەن الاتىن ازيا-تىنىق مۇحيتى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزى وسى سالاداعى قۋاتىن 3 ەسەگە ارتتىرعان.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا: «ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن ەلدىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى مەن مۇناي-گاز كەشەندەرى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ساقتاۋعا ءتيىس. الەمدىك سۇرانىس باسەڭدەپ كەتكەن كەزدە جاڭا نارىقتارعا شىعىپ, ءونىم جەتكىزۋ اۋماعىن كەڭەيتۋ كەرەك. مينەرالدىق-شيكىزاتتىق بازانى كەڭەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل سالالاردى ودان ءارى دامىتۋ ءىسى شيكىزاتتى كەشەندى تۇردە قايتا وڭدەۋدى تەرەڭدەتە تۇسۋمەن بەرىك ۇشتاستىرىلۋى ءتيىس» دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتى ءۇش ستراتەگيالىق باعىتقا نەگىزدەلگەن, سونىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز جانە حيميا سالالارى. ياعني, پرەزيدەنت تە, ۇكىمەت تە مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەر دە ءداستۇرلى كاسىپ تۇرىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, وسى سالاعا مويىن بۇرسا قۇبا-قۇپ.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
