ءتىرى جان تىرشىلىك ەتپەستەي كورىنەتىن قۇزار شىڭدار مەن تاۋ مۇزدىقتاردى مەكەن ەتكەن بۇل اڭنىڭ تاريحىنا قاتىستى اڭىز-ءافسانالار جەتىپ ارتىلادى. ەجەلگى پارسى ەلدەرى بارىستى اڭشىلىق ءۇشىن قولعا ۇيرەتكەن دەگەن دە دەرەكتەر بار. تۇرىك تىلىنەن تارجىمالاعاندا «يربيز» ءسوزى «قار مىسىعى» دەگەن ماعىناعا سايادى. حالقىمىز جىرتقىشتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا قاراپ «تاۋ بارىسى نەمەسە قار بارىسى» دەپ اتاپ كەتكەن. مىسىق تۇقىمداستار ساناتىنا جاتاتىن جىرتقىش اڭنىڭ دەنە تۇرقى 125-135, بيىكتىگى – 60, قۇيرىعى ءبىر مەترگە دەيىن جەتەدى. شۇباتىلعان ۇزىن قۇيرىعى تىم سەزىمتال ءارى اسا ساق جانۋاردىڭ باسقان ءىزىن جاسىرىپ, قاۋىپ-قاتەردەن ساقتايدى. ءىلبىستى تاۋ قابىلانىنان دارالاپ تۇراتىن دا وسى ۇزىن قۇيرىعى بولسا كەرەك. ىرىلەرىنىڭ سالماعى 30-40 كەلى تارتادى.
دەنەسىندە ساقينا ءتارىزدى قارا داقتارى بار ءجۇنى قالىڭ جىرتقىشتىڭ ءتۇسى تەڭبىل-شۇبار, كوك سۇر. ولاردىڭ ازايىپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – قاشاننان تابيعات زاڭىن بۇزۋعا بەيىل تۇراتىن ادامدار. وتكەن كۇندەر ەنشىسىنە كوز جۇگىرتسەك, قار بارىسى قاۋىپتى جىرتقىش سانالعاندىقتان, جىل بويى وعان اڭشىلىق قۇرۋعا رۇقسات بەرىلگەن كەزەڭدەر دە بولعان. ماسەلەن, XX عاسىردىڭ باسىندا جىلىنا 1000 تەرىدەن ارتىق ەمەس كولەمدە اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلگەن. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1910 جىلعا قاراي قول جەتكەن تەرى سانى 750-گە جەتكەن. ال جۇزجىلدىقتىڭ ورتاسىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋماعىندا بۇل سان بىرنەشە وندىققا دەيىن ازايىپ, ءتىپتى قولعا تۇسكەن جانۋار ءۇشىن سىياقى بەرىلىپتى. سول كەزەڭدەردە اسا باعالى اڭنىڭ تەرىسى بار-جوعى 3 رۋبلگە باعالانعان دەگەن دە دەرەك بار. مۇنداي اياۋسىز اۋلاۋ ارەكەتتەرى تابيعات تاعىسىن ادامنان اۋلاقتاتىپ, سانىن كۇرت كەمىتكەن. ءىس ناسىرعا شاۋىپ ىلبىستەردىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپى تۋا باستاعاندا تابيعاتتى قورعاۋ حالىقارالىق وداعى جىرتقىشتى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىپ, ونى اۋلاۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالعان. الايدا, وسى سالانىڭ شەتىندە جۇرگەن عالىمدار الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن اڭدارعا قاتىستى براكونەرلىك ارەكەتتەر ءالى دە تىيىلماي تۇرعانىن ايتادى.
بەيرەسمي مالىمەت بويىنشا, قازىرگى تاڭدا بارىس تەرىسى شامامەن 10 مىڭ دوللارعا باعالانادى. سيرەك كەزدەسەتىن اڭدى اۋلاعاندار ءار ەلدە تۇرلىشە جازالانادى. ءتىپتى كەيبىر ەلدەردە قوماقتى ايىپپۇلدان باستاپ, 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. بىزدە مۇنداي ىسكە بارعاندار 5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل تولەپ, قىلمىستىق ىسكە تارتىلادى. دەگەنمەن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 10-15 جىلدىڭ كولەمىندە ەلىمىزدە اتالعان اڭدى اۋلاۋعا قاتىستى مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىق ارەكەت رەسمي تۇردە تىركەلمەگەن.
ءىلبىستىڭ جويىلۋىنا كوبىنەسە تاۋداعى انتروپوگەندىك ءىس-قيمىلدار, مال جايىلىمدارىنىڭ كەڭەيۋى, ولاردىڭ قورەگىن اۋلاۋ جاعدايلارى اسەر ەتكەن. قار بارىسىن جانە ونىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ عالامدىق باعدارلاماسى نەگىزىندە ەلىمىزدە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا «قار بارىسى مەن ەكوجۇيەنى قورعاۋ جونىندەگى ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىق», «عالامدىق ماڭىزى بار ەكوجۇيەنى ساقتاۋ جانە تۇراقتى باسقارۋ» جوبالارى جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قار بارىسىن عانا ەمەس, ونىڭ تارالۋ ايماعىن قامتيتىن بىرەگەي جوبالارعا حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ەداۋىر قارجى بولىنگەن. بىرنەشە جىل قاتارىنان قىرعىز استاناسى بىشكەكتە ءوتىپ كەلە جاتقان «قار بارىسى مەن ونىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ» حالىقارالىق فورۋمى رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان ماماندارىن ءبىر ماقسات اياسىندا جۇمىلدىرىپ, ورتاق پروبلەمانى وڭتايلى شەشۋ ماسەلەلەرى سان مارتە تالقىلانعان. 2015 جىلى Carlsberg Kazakhstan كومپانياسى مەن قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ (قبسا) اتسالىسۋىمەن ىسكە قوسىلعان «يربيس» جوباسى قىزىل كىتاپقا ەنگەن قار بارىسىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ, سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەشەندى جۇمىستار اتقارعان.
– ءبىز «يربيس» جوباسى ۇزاق مەرزىمدى جوبا بولاتىندىعىن مالىمدەگەنبىز. ويتكەنى قار بارىسىنىڭ قازاقستانداعى سانىن كوبەيتۋ ءىسى بىرەر جىلدىڭ اياسىندا بىتە سالاتىن شارۋا ەمەس. سوندىقتان جىل سايىن ءبىز جوبا جاعراپياسى مەن سەرىكتەستەر شەڭبەرىن ۇلعايتۋدى كوزدەيمىز. ەرتەڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز قار بارىسىمەن كىتاپتان نەمەسە حايۋاناتتار باعىنان تاماشالاپ قالماۋى ءۇشىن جانە ونىڭ جابايى تابيعاتتا, تابيعي ورتاسىندا تىرشىلىك ەتۋى ءۇشىن www.saveirbis.kz پورتالىن ازىرلەپ جانە ىسكە قوسۋ ارقىلى ءبىز ءىلبىستىڭ تاعدىرىنا ەنجار قارامايتىن كەز كەلگەن ادامعا وسىناۋ عاجايىپ اڭدى ساقتاۋ جۇمىسىنان قالىس قالماۋىنا مۇمكىندىك بەردىك, – دەيدى «Carlsberg Kazakhstan» جشس پرەزيدەنتى ۆيكتور سەماك.
بايىرعى بابالارىمىز بيىكتىكتى سۇيەتىن بەكزات اڭنىڭ قاسيەتىن ءاۋ باستان جوعارى باعالاعان. قازاقستان -2030» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ «قازاقستان مۇراتى» بولىمىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «2030 جىلعا قاراي قازاقستان ورتالىق ازيا بارىسىنا اينالادى جانە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولادى دەپ سەنەمىن. بىزدە جولبارىستار جوق, ال تاۋلارىمىزدا تىرشىلىك ەتەتىن قار بارىسى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا ونشا تانىس ەمەس. جانۋارلار الەمىندە جولبارىس تۋىستاس بولعانىمەن, بارىستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى باسىم. بۇل – وزىنە ءتان تەكتىلىگىمەن, بۇلالىعىمەن, العىرلىعىمەن, جاسقانۋدى بىلمەيتىن تاكاپپارلىعىمەن, باتىلدىعىمەن, ايلالىعىمەن دارالاناناتىن بارىس بولماق» دەپ كيەلى جانۋاردى مەملەكەتىمىزدىڭ سيمۆولىنا بالاعان بولاتىن. بارىس بەينەسى الماتى قالاسىنىڭ گەربىندە دە بەينەلەنگەن.
كۇنى كەشە عانا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قار بارىسىنا ۇقساس اڭنىڭ قورىقتاعى فوتوباقىلاۋعا ءتۇسىپ قالعان سۋرەتى جاريالاندى. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەت بۇل ەشقانداي دا قار بارىسى ەمەس, قابىلان ەكەنىن ايتادى. دەسە دە جۇرتشىلىق اراسىندا بۇل قابىلان با, الدە قار بارىسى ما دەگەن توڭىرەكتە ازداعان داۋ-داماي بار. ەڭ باستىسى وسىنداي سيرەك كەزدەسەتىن اڭنىڭ بۇل ايماقتان بوي كورسەتۋى تولىمدى جاڭالىق دەۋگە بولادى.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
