قوجابەرگەن بابامىز اسكەرباسى, 23 جىل بويى قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشىلىق جاساعان ساردار, ورداباسى, سونىمەن قاتار ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ادامى, ءارى اقىن, ءارى جىراۋ بولعان. «ەلىم-اي» ەپيكالىق داستانى مەن «بابا ءتىلى», «ەر كوكشە», «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» قيسسالارى مەن «ناۋرىز», «قايران جاستىق» جانە ت.ب. ونداعان ولەڭ-تولعاۋلارى ونىڭ اقىندىق, جىراۋلىق قۋاتىنىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتەدى. بۇل تۋرالى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ كەزىندە: «ول تەك ءبىر «ەلىم-ايدا» عانا ءبىر عاسىردىڭ سىرىن, مۇڭىن اشتى. ول جىراۋ عانا ەمەس, زامانانىڭ ۇلى شەجىرەشىسى» دەپ جازعان ەدى.
ەندى مىنە, ەردىڭ الىپ بويىن كورسەتكەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. جىراۋدىڭ قولىندا قىلىش, نايزا ەمەس, ءوزى جازعان «جەتى جارعى» تۇر. بۇل ۇرپاعىنا زاڭمەن ءجۇرىپ, ەندىگى جەردە ءىلىم مەن ءبىلىمدى قارۋ ەتسەڭدەر عانا وزاسىڭدار دەگەن ويدى بىلدىرگەن. ساۋلەتشى قازىبەك ساتىبالدىعا وسى ۇسىنىستى ايتقان اقىن, جازۋشى-دراماتۋرگ بايانعالي ءالىمجانوۆ ەكەن. مونۋمەنتتە ءتىپتى قوجابەرگەننىڭ جىراۋلىعى دا ەكىنشى پلانعا قالىپ, دومبىراسىن ەكىنشى قولىمەن كەيىن ۇستاپ تۇر...
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ جالىندى ءسوز سويلەپ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن بيىك ورنى تۋرالى تەرەڭنەن تولعاپ, ايتىپ بەردى. شىعىپ سويلەۋشىلەر قاتارىندا بولعان ءماجىلىس دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ, «جەتى جارعى» جانە «قوجابەرگەن جىراۋ» قورىنىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعارا ۇلى جانە ت.ب. ەسكەرتكىشتى ورناتۋعا كۇش سالعان وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆقا دا العىستارىن ايتتى.
ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى 12 مەتر, سالماعى 5 توننا. ونى سالۋعا 80 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالىپتى. ازىرگە بۇل ەسكەرتكىش قىزىلجارداعى ەڭ بيىك مونۋمەنت بولىپ تۇر.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتى الدىندا ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا, قايراتكەرلىگى مەن قولباسشىلىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولىپ, وعان ەلىمىزگە تانىمال تاريحشىلار, ساياساتكەرلەر, عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, ولكەتانۋشىلار, باق وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-ستۋدەنتتەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسيانى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى سەرىك ومىرباەۆ العاشقى ءسوزدى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعانعا بەردى. ول قوجابەرگەن بابامىزدىڭ قازاق دالاسىنىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا اتقارعان ىستەرىنە جالپى شولۋ جاساپ, ەسىمى ۇمىتتىرىلعان تۇلعانىڭ قايتا جاڭعىرىپ, حالقىمەن قاۋىشۋى جانە بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى, ونەگە بولىپ وتىرعاندىعىنىڭ ءوزى – ەلىمىزدىڭ قايتا تۇلەپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن رۋحاني تۇرعىدان نىعايتا تۇسكەنىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆ ءوزىنىڭ بايانداماسىندا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمى ى.ءالتىنساريننىڭ, م.كوپەەۆتىڭ, س.تورايعىروۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە اتالاتىنىن ايتتى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان بەلگىلى تاريحشى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباەۆ تاريحنامانىڭ ءبىر تارماعى «تۇلعاتانۋ» دەپ اتالاتىنىن, سول بويىنشا قوجابەرگەننىڭ ەڭبەگى تاريحقا نە اكەلدى دەپ سارالانعاندا, ءسىبىردىڭ قازاق جەرى بولعاندىعىن دالەلدەپ, ال ءوزىنىڭ جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلە العان دارا تۇلعا ەكەندىگىن تانىتاتىنىن ايتتى. جالپى, ونىڭ ايرىقشا التى سيپاتى بار تۇلعا ەكەندىگىن اشىپ, عىلىمي ەڭبەك جازعانىن دا جەتكىزدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ تا ءوزىنىڭ بايانداماسىندا قوجابەرگەننىڭ ونداعان سونى سيپاتتارىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ونىڭ ەڭبەكتەرى ءحVىىى عاسىرداعى قازاقتىڭ وي-ءورىسى مەن تالداۋ, تالعامى ەۋروپالىقتارمەن ءبىر دەڭگەيدە بولعانىن كورسەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەربول ءابايدىلدانوۆ جىراۋ ەڭبەكتەرىنىڭ قۇقىقتىق اسپەكتىلەرىنە كوڭىل اۋدارتىپ, ونىڭ «جەتى جارعىسى» ءوز زامانىنىڭ وزىق قۇجات ەكەنىن جەتكىزدى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاعى ءبىر پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆ قوجابەرگەننىڭ شەجىرەسىن شەشە جاعىنان زەرتتەپ جۇرگەنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ اكەسى تولىباي سىنشى اتاقتى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ اپاسىنان تۋعانىن دالەلدەگەنىن ايتتى. ءسويتىپ عالىم, قاي جاعىنان العاندا دا جىراۋدىڭ تەگى مىقتى ەكەنىن اشقان ەكەن.
كونفەرەنتسيادا «جەتى جارعى» جانە «قوجابەرگەن جىراۋ» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعارا ۇلى مەن زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, رەسپۋبليكا بويىنشا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاۋ جانە اقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن «قاھارماندار» قورىنىڭ توراعاسى سابىر قاسىموۆ تا بايانداما جاسادى. ب.تۇرعارا ۇلى تۇركيادا قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىنىڭ تۇپنۇسقاسى بار ەكەنىن ايتىپ, ەندىگى مىندەت سونىڭ كوشىرمەسىن جەتكىزۋ دەپ اتاپ ءوتتى. كونفەرەنتسيانىڭ مىنبەرىنە كوتەرىلگەن اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ تا جىراۋ باباسىنا ارناعان اعىل-تەگىل جىرلارىن توگىپ-توگىپ تاستادى. ءبىر قىزىعى, وسى شارانىڭ وتۋىنە ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرگە ەرىك نۇراقاەۆ, جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, جومارت وماروۆ, ناعاشىباي بارلىباەۆ سىندى كوزىقاراقتى, بەلسەندى ازاماتتار اتسالىسىپ, قوناقتارعا وزدەرىنىڭ سىي-سياپاتتارىن جاسادى. ءسويتىپ شارا ناعىز حالىقتىق سيپات الدى.
قازىر قىزىلجارعا اۋەجاي جاقتان كىرگەن بارلىق جولاۋشىعا الدىمەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ الىپ ەسكەرتكىشى كورىنەتىن بولدى. شۋ دەگەندە ەسكەرتكىشتى قايدا قويۋدى شەشە الماي, كوپتەگەن پىكىرتالاس بولعان. ارتىنان ەڭ دۇرىس شەشىم وزىنەن ءوزى تابىلىپ, جىراۋدىڭ ءوزى: «اكەمىز قىزىلجار دەپ اتاپ كەتكەن» دەيتىن جەردىڭ قاقپاسىن اشقانداي بولىپ ماڭگىلىك ەلدىڭ سيپاتىن اسقاقتاتىپ تۇرا قالدى...
جاقسىباي سامرات,
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
