ەد دجونس, Agence France-Presse – Getty Images
گرەتحەن رەينولدس, «نيۋ-يورك تايمس»
زەرتتەۋ جۇمىسى ميدىڭ ادام نيەتىن قالاي وزگەرتەتىنىن انىقتايدى ءارى ونىڭ ناتيجەسى جاتتىعۋ جاساۋعا شابىت بەرەدى.
فيزيولوگتەر ادامنىڭ بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا نيەتى مەن ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى ايىرماشىلىقتى ۇزاق ۋاقىت تۇسىندىرە الماي كەلگەن. جاتتىعۋ جاساۋدىڭ دەنساۋلىق پەن ءتان سۇلۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن بىلسەك تە, كەيدە ونى جاساۋعا موينىمىز جار بەرمەيدى.
ۇنەمى قوزعالىپ, جاتتىعۋ جاساۋدى ادەتكە اينالدىرساق, ويىمىز وزىق, سانامىز سەرگەك بولاتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
ادەتتە دەنە قوزعالىسىمەن شۇعىلدانۋعا ۋاقىتتىڭ ازدىعىن, مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعىن ايتىپ, قولايسىز جاعداي مۇرشا بەرمەيدى دەپ, كىنانى سىرتتان ىزدەۋگە بەيىمبىز. بىراق جاقىندا حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەردىڭ تاعى ءبىر توبى بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ, وزىندىك تۇجىرىم جاسادى.
ولار بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن دەنە شىنىقتىرۋ بويىنشا زەرتتەۋلەرگە شولۋ جاساپ, ادامداردىڭ بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستانۋدى ارماندايتىنىن انىقتادى. بىراق كوبىنىڭ ءىس-ارەكەتى بۇل ويمەن ۇيلەسپەدى. اقىرى زەرتتەۋشىلەر ادامداردىڭ ويى فيزيكالىق قوزعالىسقا ىنتانى قانشالىقتى جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىن تەكسەرىپ كورۋگە بەكىندى.
ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولار دەنساۋلىعى مىقتى 29 ادام جينادى. زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى فيزيكالىق تۇرعىدان بەلسەندى بولۋدى قالايتىنىن ايتسا دا, كەيبىرى عانا ونى ادەتكە اينالدىرعان ەكەن. عالىمدار ولاردىڭ دەنەسىنە ميداعى ەلەكترلى بەلسەندىلىكتى تىركەيتىن ەلەكتوراتتار ورناتتى.
سودان كەيىن ەرىكتىلەر دەنە جاتتىعۋلارىنا كوزقاراسىن انىقتايتىن كومپيۋتەرلىك سىناقتان ءوتتى. ءبىرىنشى ولارعا تاياقشا سياقتى فيگۋرا بەينەلەنگەن اۆاتار (ادام بەينەسى بار كومپيۋتەرلىك گرافيكا – م.ج) بەرىلدى. ولار باقىلاۋىنداعى اۆاتارلارىن ەكراندا كورسەتىلگەن باسقا اۆاتارلارمەن بايلانىستىرىپ وتىرۋى قاجەت. ماسەلەن, ەكراندا ۆەلوشاباندوزدىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن فيگۋرانى كورسەتە سالىسىمەن, لەزدە الاڭسىز جاتقان ادامنىڭ سۋرەتى پايدا بولادى.
ەرىكتىلەرگە اۆاتارىن بەلسەندىلىكتى بەينەلەيتىن سۋرەتتەرگە جىلدام اپارىپ, ەنجارلىقتى كورسەتەتىن بەينەلەردەن الىستاتۋ جانە ونىڭ كەرىسىنشە نۇسقاسىن جاساۋ تاپسىرىلدى. «جەتكىزۋ-باس تارتۋ» دەپ اتالاتىن بۇل تەست ەكراندا كورسەتىلەتىن نارسە تۋرالى سانالى تۇردە قالاي ويلانۋدى انىقتايتىن ءتاسىل سانالادى.
ەرىكتىلەر بەلسەندى بەينەلەردى تاڭداۋعا كەلگەندە جىلدامىراق ارەكەت ەتتى. ولاردىڭ بارلىعى سانالى تۇردە قوزعالىستا بولعان فيگۋرالاردى تاڭدادى.
الايدا, بەيسانالىق دەڭگەيدە ولاردىڭ ميى باسقاشا ناتيجە كورسەتتى. ميدىڭ ەلەكترلىك بەلسەندىلىگى كورسەتكىشتەرىنە سايكەس, ەرىكتىلەر بەلسەندىلىكتى كورسەتەتىن بەينەلەردى تاڭداۋ ءۇشىن مي رەسۋرستارىن, اسىرەسە ميدىڭ تەرەڭ بولىكتەرىن الدەقايدا كوپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەن.
ال ەنجارلىقتى تاڭداۋ بارىسىندا ميعا كوپ كۇش تۇسپەگەن. ياعني ادامدار قالاي ايتقانىنا قاراماستان, وسىنداي ارەكەت ارقىلى ميدىڭ قاي شەشىمدى ساناسىز تۇردە قابىلدايتىنىن كورسەتەدى.
«مەنىڭشە, مۇنداي ناتيجەلەر ميىمىز تۋعاننان بەلسەندىلىككە قاراعاندا ەنجارلىققا بەيىم كەلەتىنىن كورسەتەدى», دەيدى British Columbia ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (ۆانكۋۆەر) دوكتورانتى ماتتيۋ بۋيسگونتە. ول شۆەيتسارياداعى جەنەۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلى بوريس چەۆالمەن بىرگە وسى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
دوكتور بۋيسگونتەنىڭ ايتۋىنشا, ناتيجەلەردىڭ ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىداعى ءمانى زور. «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ باياعىدان بىزدە بار. بۇل ەكسپەريمەنت وتە پايدالى. ويتكەنى سپورتپەن اينالىسقىسى كەلمەيتىن ادامدار جالعىز ەمەس ەكەنىن تۇسىنەدى», دەيدى ول.
ادامدار تابيعاتىنان ەنجارلىققا اۋەس. بىراق دوكتور بۋيسگونتەنىڭ ايتۋىنشا, ميدىڭ قالاي ويلاناتىنىنا قاراماستان, سانالى تۇردە تاڭداۋ جاساي الامىز.
ماقالانى اۋدارعان ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
