تەاتر • 23 قازان، 2018

ءحالىڭ قالاي، حالىق تەاترى؟

520 رەتكورسەتىلدى

ونەر دەسە، ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ەل ىشىندەگى تۋما تالانتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، كوركەمونەرپازداردىڭ ءوز كۇشىمەن قۇرىلعان حالىق تەاتر­لارى ءار اۋىل مەن اۋداننىڭ اجارىن كىرگىزەتىن بىرەگەي ورتالىقتار بولىپ سانالادى. 

اكادەميالىق تەاتردىڭ ارتىستەرىن كۇندە كورۋ باقىتى بۇيىرماسا دا، جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اي­نالعان بۇل تەاترلاردىڭ دا جاسىنداي جارقىلداپ تۇرعان ءوز ءاسانالىسى مەن توتىدايىن تارانعان تورعىندارى بار. كاسىبي تەاترى جوق شاعىن قالالارداعى ونەر كو­رىگىن باس-اياعى ونشاقتى ادامنان قۇرالاتىن حالىق تەاترلارى قىز­دىرىپ كەلە جاتقان بولسا، ونىڭ تور­كىنىن ونەرگە سۇيىسپەنشىلىك پەن تۋعان جەرگە ادالدىقتان ىزدەگەن دۇرىس بولار. جەرگىلىكتى حالىقتى تەاتر ونە­رىمەن تانىستىراتىن دا، ولاردىڭ مادەني، قوعامدىق ومىرىنە ءار بەرىپ، رۋ­حاني-ەستەتيكالىق سۇرانىسىنا ساي قىزمەت ەتۋگە تىرىسىپ باعاتىن دا دراما ونەرىن دوڭگەلەنتكەن، ءوزى ءانشى، شەتىنەن ءبيشى سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ونەرپازسىز اۋداننىڭ بۇگىنگى مادەني ءومىرىن كوزگە ەلەستەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. اۋداندىق دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ جۇرگەن از عانا ادامنان قۇرالعان كىش­كەنتاي ۇجىمداردىڭ ونەر ءۇشىن جاساپ جۇرگەن جانكەشتى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. 

حالىق تەاترلارىنداعى ونەر­پاز­داردىڭ دا كوپشىلىگى كاسىبي ءارتىس ەمەس، ماماندىعىن باسقا قيىر­دان تاپقان، ايتسە دە تاعدىر جولى قان­شا شيىر بولعانىمەن، بويدا بار ونەر ءبارىبىر بۇلقىنىپ شىعىپ، قاق­پاقىلداپ اكەپ حالىق تەاترىنىڭ ساح­نا­سىنان ءبىر-اق شىعارعان. بۇگىن­دە اۋدان وڭىرىندە اتالىپ وتەتىن مەرەكەلىك ساۋىقتى، قۋانىش-دۋماندى، ال كەشكىلىك درامالىق ويىندى كوپ­شىلىكتىڭ ءىلتي­پاتىنا بولەنگەن وسى ارتىستەر اتقا­را­دى. قارجىسى از، حال-­جاعدايى كىسى قى­زى­­عارلىقتاي بول­­ماسا دا، «حالىق تەا­ترى»­ دەگەن اتاۋدى ولتىرمەي، امان-ساۋ سۇي­رەپ كەلە جاتقان وسى ونەرپازداردىڭ ەڭ­بەگى قوعامدا قالاي ەلەنەدى؟ شەت اۋداندارداعى حالىق تەاترلارى قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر؟ 

مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيس­ترى­نىڭ 2007 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №93 بۇيرىعىمەن كور­كەمونەرپازدار ۇجىم­دارىنا «حا­لىقتىق» (ۇلگiلi) اتاعىن بەرۋ تۋ­رالى ارنايى ەرەجەسى بەكىتىلگەن. حا­لىق تەاترلارى وبلىس­تىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتا­لىقتارىنا كەلىپ، ءتورت جىلدا ءبىر رەت وسى اتاعىن قورعاپ تۇرادى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ مۋزىكالىق ونەر باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى گۇلميرا بايجانوۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بويىن­شا 1 مىڭنان استام «حالىقتىق» اتاعى بار كوركەمونەرپازدار ۇجى­مى بار. «ولاردىڭ ىشىندە تەات­ر ۇجىم­دارىنىڭ سانى 200-گە جۋىق. وڭىر­لەردەگى تەاترلاردىڭ ەڭ كوبى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە، اي­ماق­تا 28 تەاتر جۇمىس ىستەيدى. قارا­عاندى وبلىسىندا – 18، جامبىل مەن اتىراۋ وبلىستارىندا – 17. مىسالى، پاۆلودار وبلىسى بويىنشا «حالىقتىق» (ۇلگىلى) اتاعى بار 7 ۇجىم بار. تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىندا كوپتەگەن تەاترلاندىرىلعان كورى­نىستەر مەن ادەبي-مۋزىكالىق كەشتەر، پەسالار مەن سپەكتاكلدەر بار. ولار وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق بايقاۋلار مەن فەستيۆالدارعا قاتىسىپ تۇرادى»، دەيدى مينيسترلىك مامانى. 

الماتى وبلىسى بويىنشا حالىققا مادە­ني قىزمەت كورسەتىپ، الەۋمەتتىك سۇرانىستارىن قامتاماسىز ەتۋ باعى­تىندا 17 اۋدان، 3 قالا بويىنشا 88 «حالىقتىق» جانە «ۇلگىلى» اتاعى بار ونەر ۇجىمدارى جۇمىس ىستەيدى. سو­نىڭ ىشىندە، 8 حالىق تەاترى بار. كە­زىندە كۇللى جەتىسۋ ءوڭىرىن ونەرىمەن ءتانتى ەتىپ، ەكى رەت رەسپۋبليكالىق باي­قاۋدىڭ جەڭىمپازى بولىپ دۇرىل­دەتكەن اقسۋ حالىق تەاترىنىڭ رەپەرتۋارى د.يسابەكوۆ، ي.ساپارباي، ت.نۇرماعامبەتوۆ، ج.ءالماش ۇلى سەكىلدى بەلگىلى دراماتۋرگ قالامگەر­لەردىڭ شىعارمالارىمەن قامتىلعان. اقسۋ، كوكسۋ، كەگەن تەاترلارى 50 جىل­دان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتسا، كەيىنىرەك قۇرىلعان ىلە حالىق تەا­ترىنىڭ ءوزى 36 جىلدان بەرى شىعار­ماشىلىقپەن اينالىسىپ كەلەدى. الماتى وبلىسى بو­يىنشا ەكى جىلدا ءبىر رەت قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ب.ريموۆا اتىنداعى وبلىستىق حالىق تەاترلار فەستيۆالى ۇنەمى وتكىزىلىپ تۇرادى. 

حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ اسا­ جاقسى دامىعان ايماقتارىنىڭ ءبى­رى – اتىراۋ وبلىسى. ماحامبەت، جى­­لىوي، ماقات، يندەر اۋداندارىن ايتپاعاندا، قۇرمانعازى مەن قى­زىل­قوعا اۋدانىنىڭ وزىندە ءتورت-تورت­تەن سەگىز تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇر. تەاتردىڭ ورىستەۋىن جاڭاشا جولعا قويۋ، اكتەرلەردىڭ ورىنداۋشىلىق شە­­بەر­لىگىن شىڭداپ، ۇجىمدى حا­لىق­­تىق تەاتر دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ماق­ساتىندا بۇل وبلىستا دا «شىنايى شىمىلدىق» حالىقتىق تەاترلاردىڭ وبلىستىق بايقاۋى ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىلىپ تۇرادى. تەاتر قورجىندارى جىلما-جىل تىڭ قويى­لىمدارمەن تولىقتىرىلىپ وتى­­­­را­دى. رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا حا­لىق­تىق تەاتر­لار اۋدان، وبلىس جانە ايماقتىق شارالارعا قاتىسىپ، بىرنەشە جۇلدەلى ورىنداردى قانجىعالارىنا بايلاعان. «قاراگوز»، «ەڭلىك-كەبەك» پەن «جالبىر» سەكىلدى كلاس­سي­كا­لىق شىعارمالارمەن بىرگە، رەس­پۋب­ليكالىق تەاترلاردىڭ رەپەر­تۋارىنداعى «بولتىرىك بورىك استىندا»، «بوراندى بەكەت»، «كۇشىك كۇيەۋ»، «تويدان قايتقان قازاقتار»، «قىسىلعاننان قىز بولدىق» سياقتى زاماناۋي دراماتۋرگتەردىڭ دە پەسالارى قامتىلعان. تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىن قالىپتاستىرۋ، زاما­ناۋي ساحنالىق ءۇردىستى نىعايتۋ مەن دامىتۋ، سونداي-اق تەاتردىڭ شىعار­ماشىلىق ىزدەنىستەرىن ىنتالاندىرۋ جانە كەڭەيتۋ ماقساتىندا حالىق تەاترلارى گاسترول ۇيىمداستىرىپ، كورشى اۋداندار مەن اۋىلدارعا سپەكتاكل مەن كونتسەرتتىك باعدارلامالارىن ۇسىنىپ، اقىلى قىزمەت كورسەتەدى. سەبەبى، نەگىزىنەن، اۋداندىق مادە­نيەت ءۇيىنىڭ عيماراتىنا قونىس­تانعان حالىق تەاترلارىنىڭ بىرقاتارىندا قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ارنايى شتات قاراستىرىلماعان. قاراس­تىرىلعانىنىڭ ءوزى ونەر كورسەتىپ، تاپقان قارجىسىن ساحنالىق كوستيۋمدەر الىپ، دەكوراتسيا جاڭارتۋ ءۇشىن جۇمساۋعا ءماجبۇر. سەبەبى اۋداندىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىق جالا­قىسى از. 

دەكوراتسيا دەمەكشى، بىردە ارحيۆ قۇجاتتارىن پاراقتاپ وتىرىپ، 1929 جىلى جاريالانعان «تەاتر تۋرالى» دەگەن ماقالاعا كەز بولدىق. اۆتور عاسىر باسىنداعى حالىق تەاترلارىنىڭ جۇمىسىن قاتاڭ سىنعا الادى. «تەاتر جابدىقتان جۇرداي. كيىمنەن سىرداي. ءبىر-ەكى كونەتوز شاپاندى شال دا كيەدى، كەمپىر دە كيەدى، قىز دا كيەدى. سەمەيدىڭ سىپىرما بوركى مەن ساپتاما ەتىگىن بوكەي دە كيەدى. اداي دا كيەدى. نايمان تىماقتى ورىس تا كيەدى. نوعاي دا كيەدى. كەرەكتى جابدىق (دەكوراتسيا) جوققا ءتان. جالبىراتىپ اكەلىپ ۇستايتىن جارتى قانات ءۇي بار. بار بەتكە ۇستار وسى. ول دا توزۋعا اينالدى. جابدىق، كيىم-كەشەكتى مولايتۋدىڭ قامىنا جوندەپ كىرىسپەي بولمايدى. تەاتردا ويىننىڭ ءارتۇرلى جابدىعى، قازاقستان كيىمدەرىنىڭ بارلىق بەلگىسى بولماي جارىمايمىز. بۇعان اقشا اياساق، ەش نارسە تابا المايمىز. بۇعان قاراجات بەرۋدىڭ ۇستىنە جۇرتشىلىق كومەگى كەرەك». 

كە­لەر جىلى بۇل تاريحي ماقالانىڭ جازىل­عانىنا ءجۇز جىل بولادى، بىراق بۇگىنگى حالىق تەاترلارىنىڭ ما­تە­ريالدىق جاعدايى، تەحنيكالىق قورى اۆتوردىڭ ءدال وسى سيپاتتاعانىنان كوپ وزگەرە قويماعانىن، ءتىپتى وتە ۇقساس ەكە­نىن بايقايمىز. تۋعان جەرىنە كىندىگى بايلانعان ادامنىڭ ونەر الدىنداعى ءوز ادالدىعى جان-جاعىن جارىق ەتىپ، ىشىنەن الاۋلاي جانعان شىراعى، كىشكەنتاي اۋدانىنىڭ سالتاناتىنا ءسان قوسسام دەگەن پەرزەنتتىك پارىزدان تۋعان وتەۋسىز قايرات-جىگەرى بولماسا، حالىق تەاترى قالاي ءومىر سۇرگەن بولار ەدى؟ ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.

ايگۇل احانبايقىزى،

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ولار ءۇي بەتىن كورمەي كۇرەسۋدە

ايماقتار • بۇگىن، 14:42

ۇقساس جاڭالىقتار