قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى, ارقالى اقىن, جامپوز جىراۋ مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ شىعارمالارى ءار جىلداردا بۇگىنگى قازاق جەرىنەن تىسقارى قالالاردا جارىق كوردى. 1908 جىلى قازانداعى اعايىندى كارىموۆتەر باسپاسىنان «مۇرات اقىننىڭ عۇمار قازى ۇعلىنا ايتقانى» دەگەن كىتاپ اراب قارپىمەن باسىلىپ شىقتى. بۇل – اقىن شىعارمالارىنىڭ العاشقى باسىلىمى ەدى. ونى ناقتى كىم ازىرلەگەنى جونىندە ازىرگە ەشقانداي مالىمەت جوق. مۇرات اقىننىڭ تۇڭعىش زەرتتەۋشىسى – الاشتىڭ ارداقتى پەرزەنتى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى 1924 جىلى تاشكەنت قالاسىنان «مۇرات اقىننىڭ سوزدەرى» اتتى كىتاپتى باستىرىپ شىعاردى. بۇدان سوڭ مۇرات اقىننىڭ شىعارمالارى 1940 جىلى ماسكەۋدە باسىلعان «پەسني ستەپەي» اتتى قازاق ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسىندا (جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان لەونيد سوبولەۆ) جاريالاندى. مۇحتار ماعاۋين 1978 جىلى مۇراتتىڭ ء«ۇش قيان» تولعاۋىنىڭ اۋدارماسىن لەنينگراد قالاسىنان شىققان «پوەتى كازاحستانا» اتتى انتولوگياعا ەنگىزدى.
ال 1958 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ديۋك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى توماس گۋستاۆ ۆيننەردiڭ اعىلشىن تiلiندە باسىلعان «رەسەيلiك ورتالىق ازيا قازاقتارىنىڭ اۋىزەكi شىعارماشىلىعى مەن ادەبيەتi» اتتى كىتابىندا مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ ولەڭدەرىنە تالداۋ جاسالدى. بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى-عالىم امانتاي ءشارىپ ەكەۋمىز 1995 جىلى اقش-تىڭ وكلاحوما مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنان قازاق پوەزياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى تالدانعان, سونىڭ ىشىندە مۇرات مۇراسىنا دا ورىن بەرىلگەن كىتاپتى تاۋىپ, كوشىرمەسىن الىپ كەلدىك (Thomas G. Winner. The oral art and literature of the Kazakhs of Russian Central Asia. Duke university press, 1958. – 270 p).
قازاق حالقىنىڭ ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە زار زامان كەزەڭىن, سول ءداۋىردىڭ وكىلى مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ ولەڭ-تولعاۋلارىن تالداپ, ارنايى كىتاپ جازعان توماس گۋستاۆ ۆيننەردى تانىستىرا كەتەيىك. ول 1917 جىلى 3 مامىردا پراگادا دۇنيەگە كەلگەن. 2004 جىلى 20 ساۋىردە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ماسساچۋتەس شتاتىندا, كەمبريدج قالاسىندا قايتىس بولدى. ول – سونداي-اق لەۆ تولستوي مەن انتون چەحوۆ شىعارمالارىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىم. ۆيننەردىڭ «تولستويدىڭ ياسنايا پولياناداعى شاكىرتتەرىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىستارى», «چەحوۆ جانە ونىڭ پروزاسى», «چەحوۆتىڭ «شاعالاسى» جانە شەكسپيردىڭ «گاملەتى», تاعى باسقا عىلىمي مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن.
توماس گۋستاۆ ۆيننەردىڭ «رەسەيلىك ورتالىق ازيا قازاقتارىنىڭ اۋىزەكى شىعارماشىلىعى مەن ادەبيەتى» اتتى كىتابى 1980 جىلى نيۋ يوركتە جانە 2002 جىلى ستەنفوردتا قايتا جارىققا شىقتى. كىتاپتىڭ بۇدان دا باسقا باسىلىمدارى بار.
ت.گ.ۆيننەر ءوز زەرتتەۋىندە مۇرات اقىننىڭ ايگىلى ء«ۇش قيان» تولعاۋىنان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەدى:
The soldier’s bayonet has taken
the steppe from us –
The tsar has thrust his hand into
our pocket,
And when he took the Džajyq from us
He gripped us by the collar.
He has realized his inventions.
The black hand of the thief
Has forever taken Uil from us
And the Mangyshlak peninsula.
Dragging his bullock cars,
he advanced,
To Ǘrgench, Tashkent, and Bukhara,
Taking, along the road, everything
for himself:
Women and men and even the children,
Cattle and land. If you look around,
O men – over our native land
The day of life, like an evil night,
is dark.
وسى تۇسقا كەلگەندە ء«ومىرى قازاق توپىراعىن باسپاعان توماس ۆيننەر مۇراتتىڭ تىيىم سالىنعان ولەڭدەرىن قايدان الدى ەكەن؟», – دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ونىڭ ۇستىنە اۋدارما تۇپنۇسقادان ەداۋىر الشاقتاپ كەتكەن. اعىلشىنشاعا قانداي تالانتتى ءتارجىماشى اۋدارسا دا, جامپوز جىر جۇيرىگىنىڭ تۇيدەكتەلىپ تۇسەتىن قۋاتتى تىركەستەرى ءتول تىلىمىزدەگىدەي جىمداسىپ تۇرمايتىنى انىق. ءماتىندى ءبىراز قاراعان سوڭ تولعاۋدىڭ وسى جولدارىنىڭ قايدان الىنعانىن انىقتاۋ اسا قيىن بولعان جوق. 1940 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «پەسني ستەپەي» اتتى قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسىنا زار زامان پوەزياسىنىڭ بىرقاتار ۇلگىلەرى ەنگىزىلگەن-ءدى. كىتاپ ءتورت تاراۋعا بولىنگەن: حان سارايى ماڭىنداعى اقىندار (بۇقار, نىسانباي, دوسقوجا), كوتەرىلىس ءداۋىرى پوەزياسى (ىعىلمان, ماحامبەت, شەرنياز), زار زامان («ەپوحا سكوربي») اقىندارى (شورتانباي, مۇرات), XIX عاسىرداعى جازبا ادەبيەتى (ىبىراي, شاڭگەرەي, اباي, ءجۇسىپ, نۇرجان). جيناقتى قۇراستىرۋشى لەونيد سوبولەۆتىڭ: «ەكى جاقتى ەزگىگە ۇشىراپ, ءوز جۇرتىنىڭ قالتالىلارى مەن پاتشا وتارلاۋشىلارىنان قورلىق كورگەن قازاق حالكىنىڭ قايعىسى «زار زامان» اقىندارى – شورتانباي مەن مۇراتتىڭ ولەڭدەرىندە كورىنىس تاپتى», – دەگەن پىكىرى كۇنى بۇگىن دە قۇنىن جوعالتا قويعان جوق.
بۇل كىتاپقا ەنگەن مۇرات اقىننىڭ ء«ۇش قيان» («تري ەپوحي») تولعاۋىن اۋدارعان پاۆەل نيكولاەۆيچ شۋبين (1914-1950) – كەڭەستىك داۋىردە كەڭ تانىمال بولعان ورىس اقىنى, جۋرناليست, اۋدارماشى. امەريكالىق عالىم ت.گ.ۆيننەر ء«ۇش قياننىڭ» ورىس تىلىندەگى وسى اۋدارماسىن پايدالانىپ, سونى اعىلشىنشا سويلەتكەن. ەكى تىلدەگى ولەڭ ماتىندەرىن سالىستىرا قاراعاندا مۇنى انىق اڭعارۋعا بولادى:
ستەپي وتوبرال سولداتسكي شتىك –
تسار ۆ كارمان نام رۋكۋ زاپۋستيل,
ا كوگدا وتنيال ۋ ناس يايك –
تو ي ۆوۆسە زا ۆوروت سحۆاتيل.
زامىسەل ون سۆوي وسۋششەستۆيل:
ۆوروۆسكايا چەرنايا رۋكا
ناۆسەگدا وتوبرالا ۋيل,
پولۋوستروۆا مانگىشلاكا.
ۆولوچا اربۋ, ون شەل ۆپەرەد –
ۆ ۋرگەنچي, ۆ تاشكەنت ي ۆ بۋحارۋ,
ۆسە بەريا دوروگوي نا ۋچەت:
جەنششين, ي مۋجچين ي دەتۆورۋ,
سكوت ي زەمليۋ... پوگلياديش ۆوكرۋگ,
و, جيگيتى, – ناد سترانوي رودنوي
جيزني دەن, كاك زلايا پولنوچ, گلۋح,
وت نەگو حوت ۆ ومۋت گولوۆوي!
ت.گ.ۆيننەردىڭ عىلىمي ەڭبەگى اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارىنان باستاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭىن مولىنان قامتيدى. كىتابىنىڭ العى سوزىندە عالىمنىڭ ءوزى: «اينالىمعا قوسىلاتىن بارلىق تۇپنۇسقا تۋىندىلار مۇقيات تەكسەرىلدى, بىراق وسى ەڭبەك جازىلىپ جاتقان تۇستا كەڭەستەر وداعىنىڭ وزىندە جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىنشىلىك بولعان جوق. سول سەبەپتى مەنىڭ قازاق ادەبيەتى مەن ءسوز ونەرىنىڭ ەستەتيكالىق قۇندىلىقتارى تۋرالى قانداي دا بولسىن كەسىمدى پىكىر ايتا الامىن دەگەن ويىم جوق. ودان گورى مەن الەۋمەتتىك كوزقاراسقا دەن قويدىم», – دەپ اعىنان جارىلا اتاپ كورسەتەدى. اۆتور زار زامان ءداۋىرى («Time of Lament») اقىندارىنىڭ ساناتىندا شورتانباي مەن مۇراتتى اتايدى. بازار, ابۋباكىر جانە اقان سەرىنىڭ شىعارمالارىن دا وسى سارىنمەن بايلانىستىرادى. ت.گ.ۆيننەر زەرتتەۋىندە, اسىرەسە الدىڭعى ەكى اقىننىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭ ماتىندەرى ءبىرشاما تالدانعان. شورتانبايدىڭ «زار زامان» («Time of Lament») جانە «الداۋشى جالعان» («Faithless Lying»), مۇراتتىڭ ء«ۇش قيان» («Three Epochs») تولعاۋلارى ورىس تىلىندەگى اۋدارماسى ارقىلى اعىلشىنشاعا تارجىمالانعان. سوندا شورتانبايدىڭ «ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق, ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق, اقشا دەگەن مال شىقتىسىنىڭ» اقش-تا باسىلعان وقۋلىقتاعى نۇسقاسى بىلاي بولادى:
Instead of herds, money.
From such cattle
Yow can obtain no milk.
How can one put a saddle on it?
بۇل, ارينە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تۇپنۇسقانىڭ بار بوياۋىن ساقتاعان اۋدارما ەمەس, اۆتوردىڭ ءوزى مويىنداعانداي, الەۋمەتتىك كوزقاراستى تانىتۋ ماقساتى عانا العا قويىلعان سەكىلدى. سوندىقتان ول ء«ۇش قياندى» تالداي وتىرىپ, «مۇرات تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەپ, «زامانانى قالاي جونگە كەلتىرەمىز؟» – دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي قينالدى», دەپ, قازاق ادەبيەتىندە الدەنەشە رەت ايتىلعان ءداستۇرلى قورىتىندىعا كەلەدى. ەڭ باستىسى, ت.گ.ۆيننەر زار زامان ادەبيەتىنىڭ تابيعاتىن تانيدى, الەۋمەتتىك-تاريحي سەبەپتەرىنە ۇڭىلەدى, حالىق تاعدىرىمەن تامىرلاستىعىنا نازار اۋدارادى. بۇل زەرتتەۋ وسىنىسىمەن دە بيىك تۇرادى.
ال ەندى ەركىندەۋ كوسىلگەن پاۆەل ءشۋبيننىڭ اۋدارماسىنا نەگىز بولعان ء«ۇش قياننىڭ» تۇپنۇسقاداعى ءۇزىندىسى مىناۋ ەدى:
ەدىلدى تارتىپ العانى –
ەتەككە قولدى سالعانى.
جايىقتى تارتىپ العانى –
جاعاعا قولدى سالعانى.
ويىلدى تارتىپ العانى –
ويداعىسى بولعانى.
ماڭعىستاۋدىڭ ءۇش تۇبەك
ونى-داعى العانى.
ۇرگەنىش پەن بۇقارعا
ارباسىن سۇيرەپ بارعانى,
قونىستىڭ بار ما قالعانى؟
مال مەن باستى ەسەپتەپ,
بالانىڭ سانىن العانى.
اڭعارساڭىز, جىگىتتەر,
زامانانى تاعى دا
ءبىر قىرسىقتىڭ شالعانى!
ت.گ.ۆيننەر وتارشىلدىق داۋىردەگى جىر-تولعاۋلارعا ارنالعان تاراۋدى «زار زامان ولەڭدەرى» نەمەسە «مويىنسۇنۋ ءداۋىرىنىڭ پوەزياسى» («Poetry of Resignation») دەپ اتاعان. ونىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ەسەت كوتىباروۆ پەن بەكەت باتىردىڭ باستاۋىمەن بولعان كوتەرىلىستەر باسىپ-جانشىلعاننان كەيىن حالىقتىڭ نارازىلىققا تولى كوڭىل كۇيى زار زامان اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە كورىنىس تاپقانى تۋرالى ايتىلادى. سول كەزەڭ اقىندارىنىڭ تىعىرىققا تىرەلگەن جۇرتتىڭ تاعدىرىن بايانداۋ ءۇشىن ءداستۇرلى جەرلەۋ سالتتارىندا ورىندالاتىن جوقتاۋ جىرلارىنىڭ ۇلگىسىنە كوبىرەك دەن قويعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. ولاردىڭ بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولى رەتىندە ميستيكاعا بەرىلىپ, تورىعۋعا سالىنۋدى قۇپ كورگەنىن باياندايدى. «زار زامان» اعىمىنىڭ كوڭىل كۇيىن بەينەلەگەن ەڭ ايشىقتى شىعارمالاردىڭ ءبىرى – ورىس وتارلاۋشىلارىنىڭ ەزگىسىنەن جانشىلىپ-جانتالاسۋ سەزىمىن تانىتاتىن مۇراتتىڭ ء«ۇش قيان» («Three Epochs») پوەماسى. اقىن قازاقتىڭ ەرلىككە تولى جانە اڭىزعا اينالعان وتكەن ءداۋىرىن, قازاق ساربازدارىنىڭ ەرلىگىن, جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن جانە قيساپسىز مالىن ەسكە الا وتىرىپ, وكىنىشتەن وكسيدى», – دەيدى ت.گ.ۆيننەر. ول شورتانباي سياقتى مۇرات پوزياسىندا دا جەمقورلىقتىڭ جايى مەن قاراپايىم حالىقتىڭ ەزگىگە ءتۇسۋىن بەينەلەۋ جاعىنان ۇندەستىك بايقالاتىنى جونىندە بايلام جاسادى. اقىننىڭ ورىستار ەنگىزگەن كەز كەلگەن سالت-ءداستۇردى قابىلداۋعا, ءتىپتى قازاققا ۇيلەسە قويمايتىن باتىستىق ۇلگىدەگى كيىمگە دە قارسى بولعانىن اتاپ كورسەتەدى. وسىعان وراي زەرتتەۋشى مىنا ءۇزىندىنى مىسالعا كەلتىرەدى:
He wears a suit, without sleeves,
Straight as a board. Between body
and belt
You cannot even stick a finger –
everything is pulled tight.
بۇل جولداردىڭ دا «پەسني ستەپەي» انتولوگياسىندا جارىق كورگەن, پاۆەل شۋبين اۋدارعان ء«ۇش قياننان» («تري ەپوحي») الىنىپ, تىكەلەي تارجىمالانعانى داۋ تۋدىرمايدى. ورىسشادان اعىلشىنشاعا جولما-جول اۋدارىلعان. تىركەستىڭ ءتۇزىلۋ رەتى, ورنالاسقان قاتارى, ءتىپتى تىنىس بەلگىلەرىنە دەيىن ساقتالعان. شايىرلىق ۇردىسپەن شابىتتانا شالقىعان ءشۋبيننىڭ شۋماقتارىن سارالاپ كورەم دەسەڭىز, مىنەكەي:
نوسيت ون كوستيۋم بەز رۋكاۆوۆ,
پريام, كاك پالكا. مەجدۋ كۋشاكوۆ
پالتسا نە پروسۋنەش, −
ستيانۋت ۆەس...
ال ەندى بۇل ارىندى اقىن مۇراتتىڭ ء«ۇش قيانىنداعى» «قاتپا بولعان تۇيەدەي», «كيەڭكى بولعان بيەدەي», «ەكى بۇتى تارالعان» «ەل بيلەگەن ءبىر سىمپىستى» كەيىپتەگەن بارشاعا ءمالىم ايگىلى تىركەستەر ەكەنىن وقىرمان اڭعارىپ وتىرعان بولار:
كيىم كيسە جەڭى جوق,
ەتەگى بار دا بەلى جوق,
بارماق سيار جەرى جوق...
امەريكالىق عالىم توماس گۋستاۆ ۆيننەر ەڭبەگىنىڭ قۇندىلىعى مىنادا. ادەبي مۇرانى سالماقتاپ-سارالاۋ ماقساتىمەن 1959 جىلى الماتىدا وتكىزىلگەن ايگىلى كونفەرەنتسيادا مۇرات اقىننىڭ جانە ونىڭ رۋحتاستارىنىڭ شىعارمالارى اياۋسىز سىنالىپ جاتقان كەزدە بۇل مونوگرافيا سوناۋ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا جارىق كوردى. وندا زار زامان اقىندارىنىڭ مۇراسى عالىم تاراپىنان ءوز ءداۋىرى تۇرعىسىنان لايىقتى باعالاندى.
بۇگىندە تۋعانىنا 175 جىل تولعان مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتىلۋى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى گەرمانيادا اعىلشىن تىلىندە باسىلىپ شىعىپ «Amazon.com» حالىقارالىق ينتەرنەت دۇكەنى ارقىلى وقىرمانعا ۇسىنىلعان «قازاق جانە قىرعىز ادەبيەتتەرىندەگى زار زامان اعىمى» (گەنەزيس, تيپولوگيا, پوەتيكا)» اتتى ءبىزدىڭ مونوگرافيامىزدا مۇرات اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا دا كەڭىنەن ورىن ءتيدى.
مۇراتانۋ مەن مۇراتتانۋدىڭ ۇيلەسىمى الداعى ۋاقىتتا دا ساقتالا بەرمەك.
باۋىرجان ومار ۇلى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
