ازاتتىق دەگەن اسىل ءسوز. تاۋەلسىزدىك دەگەن ءتاتتى ۇعىم. بۇل – كەشەگى ەل ءۇشىن ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ, ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن ات ۇستىنەن تۇسپەگەن باتىر بابالاردان قالعان جادىگەر ءسوز.
ءبىز – عاسىرلار بويى اڭساپ, ەركىندىككە قولى جەتكەن, ارمان-مۇراتى تەڭ ورىلگەن, تاي قازانى ورتايماعان قازاق دەگەن بايتاق ەل, دانا حالىقپىز. مىنە, سول باقىت تۇندىگىن اشقان تاۋەلسىزدىك بۇگىندە حالقىمىزعا ءتاڭىر سىيلاعان قۇت-بەرەكەگە جۇعىستى بولىپ وتىر. وسى جالاۋى جەلبىرەگەن جيىرما جىلدا قازاق حالقى اسىققانىنا جەتىپ, اڭساعانىن كوردى.
وتكەننىڭ وكىنىشىن جۋىپ, تاريحتىڭ قاتەلىگىن جونگە كەلتىرگەن تەلەگەي-تەڭىز تىرلىكتەر اتقارىلدى. تاس بۇعاۋدان بوسانعان تاۋەلسىزدىك ۇلتىنىڭ تىنىسىن اشتى. بۇگىندە اسان قايعى بابا ىزدەگەن جەرۇيىقتىڭ قاينار بۇلاعىنان سۋسىنداعان ۇلت بولدىق. شاڭىراعىمىزعا ازاتتىقتىڭ اق قۇسى قونعان بايتاق ەل بولدىق. ۇلت تاريحىنىڭ جىلناماسى جاڭا داۋىردە جاڭاشا جازىلا باستادى. دامۋ مەن جاڭارۋدىڭ قيىندىعى مەن قۋانىشىن, جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستى ساتتەرىن بىرگە كورىپ كەلە جاتقانىمىزعا, مىنە, 20 جىل تولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا بيىلعى جىلدى «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ جاريالاۋى بىرلىگى جاراسقان كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنا قۋات, مەرەكەگە ەرەكشە سيپات بەردى. جۇمىر جەردەگى قاي حالىق ءۇشىن بولسا دا ازاتتىقتان اسقان ۇلى ۇعىم, تاۋەلسىزدىكتەن بيىك تۇعىر جوق. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىك – ءبىز ءۇشىن قاشان دا كيەلى قۇندىلىق, اسىل قازىنا.
وسىدان 20 جىل بۇرىن, 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدى. ءسويتىپ, ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىن مەكەندەگەن كەشەگى كوشپەندىلەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى الەم كارتاسىندا «قازاقستان» دەگەن ەگەمەن مەملەكەت قۇردى. بۇل تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان قازاق ەلىنىڭ باي تاريحىنداعى ەڭ باستى وقيعا بولدى. وسى جىلدارى ەلدىك ءداستۇر مەن مەملەكەتتىك مادەنيەتتى, رۋحى بيىك رۋحانيات پەن قاجىرلى ەڭبەك ۇلگىسىن قالىپتاستىردىق.
تورتكۇل دۇنيەنى ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن داڭقتى بابالارىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن جاڭعىرتتىق. جىبەك جىپتەي جالعاسقان ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قايتا جالعادىق. ازاتتىق شىن مانىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحى مەن ەرىك-جىگەرىندە جاتىر. التى الاشتىڭ ارداقتىسى, ۇلتىنىڭ ەركىندىگىن اڭساعان ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوز زامانىندا حالقىنا ارناپ «ءتىرى بولساق الدىمىز ۇلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە, بولەك مەملەكەت بولار!» دەپ ەلدىك سەنىمىن ايتقان ەكەن. ال بوستاندىقتىڭ بوساعاسىنان اتتاۋ جولىنداعى كۇرەس تاريحى سوناۋ حV عاسىردا ءاز جانىبەك پەن كەرەي حانداردىڭ باستاۋىمەن العاش رەت قۇرىلعان قازاق حاندىعىنان جاستاردىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنا دەيىنگى شەجىرەسىندە جاتىر.
ەلباسى «بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قاينار كوزى قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلار بويعى كۇرەسىندە, ازاتتىققا ۇمتىلعان قايسارلىعىندا» دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇگىنگىدەي بايتاق جەرى, تەرەڭ قازىنالى تاريحى بار قازاق ەلى شىن مانىندە جۇلدىزى جانعان باقىتتى ەلگە اينالدى. الايدا, بۇل باقىت بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ءار عاسىر, ءاربىر ءداۋىر قازاققا اۋىر قيىندىقتار اكەلدى. «اقتابان شۇبىرىندى, القا كول سۇلاما» تۇسىندا جات جۇرتتىڭ قىسپاعىنا ءتۇسىپ, حالقىمىز وشاعى مەن وتانىنان ايرىلۋدىڭ از-اق الدىندا قالدى. ەلدىڭ تاعدىرىنا كۇن تۋعان سول ءبىر زامانداردا بۇكىل قازاق حالقى بىرىگىپ, تىزە قوستى. سونىڭ ارقاسىندا تاريحي جەڭىستەر ازاتتىقتىڭ اق تۋىن كوتەرۋمەن باستالعان.
بۇل جولداردا ۇلتىنىڭ وركەنيەتىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعان باتىر بابالارىمىزدىڭ قايسار مىنەزى مەن اسقاق رۋحى مەنمۇندالايدى. بىزگە بابالار ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ بەرەكەسى – ەل بىرلىگى مەن ۇلت تۇتاستىعى ەكەندىگىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. ەرەن ەرلىكتەر ونەگەسى تاريحي مۇمكىندىكتى جىبەرمەي, حالقىمىزدى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋعا جۇمىلدىردى.
ءبىز وسىلايشا تاريحتا تۇڭعىش رەت ۇلت مۇراتى – تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىمەن قاتار, تاعدىر جازۋىمەن قازاق جەرىندە باسى توعىسقان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ءوزارا سەنىمى مەن دوستىعىنىڭ, تاتۋلىعى مەن بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا بولاشاققا قاراي سەنىمدى قادام جاساۋعا باستادى. مىنە, جيىرما جىل ىشىندە قازاق حالقى – كۇننىڭ شۋاعىمەن نۇرلانىپ, تال بەسىكتەي تەربەلگەن ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ بەتىنەن قاقپاي بەلىن بۋدى, قاباعىن تۇسىرمەي ماڭدايىن اشتى, تابانىن اۋىرتپاي قادامىن نىقتادى.
وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ تاريحي جەتىستىكتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ايقىن كورىنىس تاپتى. ءبىزدىڭ حالىقتا «قول باستاعان قيىن با, الدە ءسوز باستاعان قيىن با؟» دەگەن دانا ءسوز بار. قازاق ەلى قاشاندا ەل تاعدىرىن قولىنا ۇستاعان ءبىرتۋار تۇلعالاردان كەندە بولعان ەمەس. بولاشاعىنا الاڭداعان تولە بي بابامىزدىڭ زامانىندا «اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى» دەپ ارتىندا قالدىرعان باتالى وسيەتى بار. ال جاڭا ەلگە – اتا جولىن قۋعان, بابا ءداستۇرىن ۇستانعان جاڭا باسشىنى تاريح تۋعىزدى. كوپ ۇلتتى جۇرتى ءبىراۋىزدان سايلاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى 20 جىل ىشىندە ەلىنىڭ اتاعىن زور بيىككە شىعارىپ, وركەنيەتكە باستاپ كەلەدى.
وتانىنا تىلەۋلەس دوس ىزدەپ, ەلىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن تورتكۇل دۇنيەنى ءتورت اينالىپ شىقتى دەسە دە بولادى. حالقىنىڭ شىنايى قۇرمەتىنە بولەنگەن ەلباسى وسى جىلدارى حالقىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, كەرەگەسىن كەرىپ, ءوز قولىمەن ۋىعىن قادادى. مىنە, سوندىقتان, ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز ءۇشىن وسى جيىرما جىلدىڭ سالماعى كىمگە اۋىر بولدى دەسەك, ءبىز ۇلت قامىن ويلاعان, الەمدىك ەرەكشە تۇلعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىن اۋىزعا الار ەدىك.
تۋعان حالقىنىڭ سەنىمى مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان ەلباسى مەن قازاقستان ەگىز ۇعىم بولىپ قالىپتاستى. ەلباسىنىڭ بولاشاقتى بولجاپ, كەلەشەكتى كورە بىلگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكپەن قاتار قوعامنىڭ قۇرىلىمدىق سيپاتى عانا ەمەس, تۇتاستاي جاڭاشا ويلاۋ جۇيەسى قالىپتاستى. وسىلايشا, عاسىرعا پارا-پار قىسقا مەرزىمدە جاس قازاق ەلىنىڭ گۇلدەنىپ, جاسامپازدىق جولىنا تۇسكەنى ۋاقىت اقيقاتى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدىڭ شەكاراسى بەكەمدەلدى. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قورعانىس قابىلەتى نىعايدى, ەركىندىك پەن دەموكراتيالىق جولمەن ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمىز دامي ءتۇستى. وسى جىلدارى الەمنىڭ 138 ەلىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتىق.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يۋنەسكو جانە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, بالا بيدەن دانا بيگە اينالىپ, تورەلىك ايتىپ, تورىنە شىقتىق. مەملەكەتىمىز باتىسقا دا, شىعىسقا دا بىردەي تانىلىپ, بىردەي قۇرمەتكە يە بولۋدا.
وتكەن جيىرما جىلدا ۇلى دالانىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسىنان باستاۋ الار اتا زاڭىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. مەملەكەتتىك تۋىمىز بەن ەلتاڭبامىز بيىكتەي ءتۇستى. حالقىمەن اراسى اجىراماعان «مەنىڭ قازاقستانىم!» ءانى ەل گيمنىنە اينالدى. قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت ەلىمىزدە زاڭدار قابىلداۋ جۇيەسىن قالىپتاستىردى.
ۇلتتىق تەڭگەمىز قولدانىسقا ەندى.تاۋەلسىزدىك تاڭى ۇلتىمىزدىڭ اسا باي رۋحاني قۇندىلىقتارىن ورتامىزعا اكەلدى. «التىن ادام» بەينەسىنەن باستاپ, تاريح كەرۋەنى ءجۇرىپ وتكەن جول بويىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز قايتا ورالدى. وتكەنىمىزدى تانۋ ماقساتىندا ومىرگە كەلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءوز جەمىسىن بەردى. اتاقتى سپورتشىلارىمىز جاس قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن وليمپيادالار مەن حالىقارالىق جارىستاردا بيىككە كوتەرىپ, التىننان شاشۋ شاشقىزدى.
وسى جىلدارى سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلى مەن جەرىنەن ەرىكسىز ءبولىنىپ, سىرت اينالىپ كەتكەن اعايىندار ءومىر بويى اڭساعان اتاجۇرتىنا قايتا ورالۋ باقىتىنا يە بولدى. سونداي-اق, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدى الەمگە اشىق تانىتقان تۇستاردىڭ ءبىرى – كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى وتانداستارىمىزدىڭ ءوزارا دوستىعى بولدى.
بۇگىندە ۇلتتىق يدەياعا اينالعان ءوزارا كەلىسىم مەن بىرلىك, تاتۋلىق پەن دوستىق – ەلىمىزدى مەكەندەيتىن ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىنەن ورىن الدى. ءتۇرى بولەك بولسا دا تىلەگى ءبىر جۇرتتىڭ بار ويى: دوستىققا – ادال, قوناعىنا – مەيماندوس, جومارت پەيىل قازاق حالقىنا دەگەن شىنايى كوڭىلىمەن ولشەندى. ال قازاق حالقى وسىنداي يگى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. سونىمەن قاتار, وسى جىلدارى ەلىمىزدە دەموكراتيا نەگىزىندە كوپ پارتيالى جۇيە ورنىعىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى ارتتى.
حالىقتىڭ كەشەگى جۇمىسسىزدىق جاپپاي بەلەڭ الىپ, جارىق پەن گازسىز, زەينەتاقى مەن جالاقىسىز قينالعان اۋىر كۇندەرى ارتتا قالدى. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە ەل تاۋەلسىزدىگى – تۇرالاعان ءوندىرىس پەن اۋىلدى, مادەنيەت پەن ءبىلىمدى ۇلتتىق سيپاتتا قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتادى. جاڭا رەفورمالارعا باتىل قادام جاساۋعا, ەڭ باستىسى, ادام پسيحولوگياسىن جاڭاشا ءومىر سۇرۋگە جۇمىلدىردى. سونداي ساتتەردە ۇلتىمىزدىڭ بويىندا بىتكەن قاناعاتشىل قاسيەتىنىڭ ونەگەسى مەن سابىرلى قالپى جاس قازاقستان مەملەكەتىن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكىزدى.
وسىلايشا, اعا ۇرپاق وكىلدەرى باس بولىپ تاۋەلسىزدىك تۋىن العا اپارسا, كەيىنگى ۇرپاق دانا ۇلتتىڭ كوشىن ودان ءارى كوركەيتۋگە كۇش سالدى. ءويتكەنى, تاۋەلسىزدىك – ەل بيىكتىگىنىڭ بەينەسى, بايلىعىمىزدىڭ بەلگىسى, الىپتىعىمىزدىڭ ايناسى, تاتۋلىعىمىزدىڭ تىرەگى. ال بۇگىنگى جاس ۇرپاققا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى اياسىندا تاريحىمىز بەن شەجىرەمىزدى تاراتىپ ايتار مەزگىل كەلدى.
قانداي زامان بولسىن, بەلى مايىسسا دا بەتى اشىق, قيىندىققا جولىقسا دا جىگەرى جارقىن قازاق حالقى ەرتەڭى مەن كەمەل كەلەشەگىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتقان جوق. ءبىز – ارى مەن نامىسى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتكەن تەكتى حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. ءبىز – اتا ءداستۇر جول بولعان, ۇلكەننىڭ ءسوزى ءجون بولعان, التىندى ۇنتاق, اسىلدى جۇرناق ەتپەگەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. ءبىز وسىلايشا, وركەنيەت الەمىندە ەگەمەندىگىن پاش ەتكەن ەركىن ەلگە اينالدىق.
تاۋەلسىز عۇمىر, ەركىندىكپەن ءوتكەن 20 جىل – بۇل بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جاڭا كەلبەتىن اسقاقتاتىپ وتىر. وسى جيىرما جىلدا ەل دە, مەملەكەت تە, ۇلت تا جاڭعىرىپ, قايتا قۇلپىردى. مەملەكەت ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى – ۇلى دالانىڭ تاريحى قورشاعان عاجايىپ استانا بوي كوتەردى. اي ساناپ اجارلانعان, جىل وتكەن سايىن قۇلپىرعان استانا وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى بولدى. اڭىزدان اقيقاتقا بەت العان ەلوردا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ, بيزنەس پەن ساياساتتىڭ قارقىندى دامىعان ايشىقتى قالاسىنا اينالدى.
قازاقستان حالقى ماقتان ەتەتىن جاسامپازدىق ىستەر بارلىق وڭىردە بار. ولار ەلىمىزدىڭ قۋاتتى ەل ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ وبلىسىمىز دا باسقا وڭىرلەر سياقتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جىلدان-جىلعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بىرنەشە رۋحاني كوپىرى بار. ءتىل – ءبىر كوپىر بولسا, سەنىم – سارا كوپىر, تاريح – التىن كوپىر, ال بولاشاق – باردى كوتەرەر نار كوپىر. سوندىقتان دا, وسى 20 جىلدا تەرەڭ تامىرىمىزعا ورالىپ, تاريحىمىزدى بۇتىندەۋگە ۇمتىلدىق. بولاشاققا دەگەن سەنىمدى جۇرەگىمىزگە سەرىك ەتتىك.
بۇگىنگى ۇرپاق بابالارىمىزدىڭ اماناتى – تاۋەلسىزدىك كيەسىن قۇرمەتتەپ, مەرەيىمىزدى ارتتىرىپ, مارتەبەمىزدى وسىرگەن ەركىندىكتىڭ قادىرىن باعالاي بىلۋگە, سول ارقىلى ۇلت پەن تاريح الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە سەزىنۋگە ءتيىس.
ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ تەرەڭ وي تاستاسا, حالقىمىزدا «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن اقىلدى ءسوز بار. ەگەر تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەرىك بەكەمدەۋدى ءاربىر وتباسى, ءار ازامات ءوزىنىڭ وتان الدىنداعى بورىشى دەپ ساناپ, ەلباسىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن اتقارىپ وتىرعان ۇلان-عايىر تىرلىكتەرىنە تىلەكتەس بولا بىلسە, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جارقىن بولارى ءسوزسىز.
جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا تاۋەلسىزدىك سىيلاعان داڭعىل دا دارا جول جاتىر. ول جولدان ءوتۋ ءۇشىن كوپ اسۋلاردان اسۋ مىندەتتەرى تۇر. بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن ەشقاشان ەستەن شىعارمايىق. تىرلىكتى بىرلىكتەن ىزدەگەن ۇلى بابالارىمىزدان قالعان «ىنتىماق قايدا باراسىڭ, بەرەكە-بىرلىككە بارامىن» دەگەن امانات ءسوز قاشاندا الداعى ءومىرىمىزدىڭ باستى قاعيداسى بولسىن.
قانات بوزىمباەۆ, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى.
