بيىلعى جولداۋدىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتۋىندا. ەكونوميكا, قۇقىق قورعاۋ, بيزنەس, ءبىلىم مەن عىلىم, تۇرعىن ءۇي, اۋىل شارۋاشىلىعى, مادەنيەت جانە رۋحانيات سالاسىنىڭ سان قىرلى ماسەلەلەرى قامتىلىپ, ناقتى شارالار مەن شىنايى شەشىمدەر ۇسىنىلدى. عىلىم, مەديتسينا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى دا – مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى تىرەگى ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ, ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ەڭ نەگىزگى تەتىگى.
الداعى ءۇش جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىس كەشەنىنە جىل سايىن 100 ميلليارد تەڭگەدەن قارجى بولىنبەك. جاقسى ۇقساتا بىلەتىن, ىسكەر مەنەدجەرلەردىڭ ناقتى جوبالارىنا باعىتتالسا, بۇل دەگەنىڭىز اتالمىش سالاعا تىڭ تىنىس بەرەرلىكتەي قىرۋار قارجى. ەڭ الدىمەن قاراجات ەلىمىزگە زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى تارتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بىلىكتى شەتەلدىك مامانداردى, ياعني «اقىلدى ادامداردى» تارتۋ ارقىلى سالانى باسقارۋدىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن ەنگىزۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋعا باعىتتالماق. اگرارلىق ءونىمنىڭ الەمدىك نارىعىندا باسەكەلەستىكتىڭ دەڭگەيى اسا جوعارى. ال باسەكەگە قابىلەتتى ساپالى ءونىمدى شىعارامىز دەسەك, عىلىمعا كوڭىل ءبولىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە دەن قويعانىمىز ءجون. اينالىپ كەلگەندە ءونىمنىڭ ساپاسى دا, سول ارقىلى سالانىڭ دامۋى دا «ادامعا», ياعني كاسىبي مامانعا بايلانىستى.
ەلباسى تالاي جىلدان بەرى كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەگە اينالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك پروبلەماسىنا دا توقتالىپ ءوتتى. اتاپ ايتساق, اۋىل كاسىپكەرلەرىنە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ جاڭا داعدىلارىن ۇيرەتۋ ءۇشىن جاپپاي وقىتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى. ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىس كەشەنىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال بەرەرى انىق.
الەمدىك نارىققا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن شىعارۋ وزدىگىنەن بولا سالاتىن دۇنيە ەمەس. ءونىمدى ءوندىرىپ شىعارۋ – جۇمىستىڭ جارتىسى عانا. ونى نارىققا ۇسىنا ءبىلۋ ءوز الدىنا ءبىر عىلىم. قازىرگى تاڭدا اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى ءار كاسىپكەر وسىنى ۇعىنۋى ءتيىس. ەلباسى ءار جىلعى جولداۋىندا وسى ماسەلەنى باسا ايتادى. ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى» اتتى جولداۋدا دا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا باعىتتالعان تىڭ تەزيستەر قامتىلعان ەدى.
وكىنىشكە قاراي شارۋالار قاۋىمى دا جەر ىڭعايىن, مالدىڭ جايىن ءتاپ-ءتاۋىر يگەرگەنىمەن, ونى وڭدەلگەن دايىن ونىمگە اينالدىرىپ, نارىققا ۇسىنۋ جاعىن ءالى كۇنگە جەتىك مەڭگەرە قويماعانى اششى دا بولسا اقيقات. جاسىراتىنى جوق, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى بويىنشا تابىسىمىز دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 1,1-ى توننا ءسۇت وندىرىلسە, ونىڭ 21%-ى, 100 000 توننا ەتتىڭ 12%-ى عانا, باۋ باقشا ونىمدەرىنىڭ 15-20%-ى عانا وڭدەلەدى. ماسەلەن باۋ-باقشا ونىمدەرى جانە ىرىمشىك بويىنشا ەلىمىزدەگى يمپورتتىڭ ۇلەس سالماعى 70%, سارىماي 37%, شۇجىق ونىمدەرى بويىنشا 41%, ەت كونسەرۆىسى 15-20%-ى قۇرايدى ەكەن. بۇل كورسەتكىشتەر يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ قاۋىپتى بەلگىلەرى. ازىق-ت ۇلىكپەن ءوز ىشكى نارىعىمىزدى قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. ەلباسى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ اۋقىمدى نومەنكلاتۋراسىن يگەرىپ, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋ ءۇشىن كاسىپورىندارىمىزعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن قامتىپ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ماقساتىنا الداعى ءۇش جىلدا 500 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. ۇكىمەتتەن قاتاڭ تالاپ, كاسىپكەرلەردەن قايرات-جىگەر بولسا, مۇنداي قىرۋار قارجىنىڭ يگەرىلۋى ەل يگىلىگىنە اسارى اقيقات.
بۇل جولعى جولداۋدا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن 2025 جىلعا دەيىن ۇزارتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 30 ملرد تەڭگە ءبولۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. 2010 جىلى قابىلدانعان باعدارلاما وسى ۋاقىتقا دەيىن مىڭداعان ادامنىڭ جەكە ءىسىن باستاپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ, جۇمىسپەن قامتىلۋىنا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى. حالىق يگىلىگى ءۇشىن قابىلدانعان باعدارلامانىڭ تاعى 5 جىلعا ۇزارتىلعانى – ەرەكشە قۋانتارلىق جاعداي. بەس جىل ىشىندە قوسىمشا شامامەن 22 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر.
جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن الەمدىك ستاندارتتارعا باعىتتايتىن جاڭاشىل باستامالارعا باسىمدىق بەرىلدى. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ وقىتۋ جۇيەسى مەن ادىستەمەسى مەملەكەتتىك مەكتەپتەر ءۇشىن بىرىڭعاي ستاندارت بولۋى قاجەتتىگى ايتىلدى. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى – قازاقستاننىڭ ءبىلىم نارىعىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان بىردەن-ءبىر برەند. ورتا ءبىلىم بەرۋدە الەمنىڭ ەڭ وزىق ادىستەمەلەرى وسى مەكتەپتەردە بىرنەشە جىل بويى سىن, تاجىريبە تەزىنەن وتكىزىلدى. ەندىگى كەزەكتە مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە قولدانىلسا, ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى حاق. ەلباسى مەكتەپكە دەيىنگى بالاباقشالارداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى جۇيەسىن قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن دە اتاپ ءوتتى. بۇل دا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان ناقتى قادام بولماق. ەڭ باستىسى, ەلباسىنىڭ پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى زاڭدى قابىلداۋعا بايلانىستى شەشىمى ەلىمىزدەگى ۇستازدار قاۋىمى تاراپىنان زور قۋانىشپەن قابىلدانىپ جاتقانىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. قاسيەتتى ماماندىقتىڭ قادىرىن قاشىرىپ, ۇستازدار قاۋىمىن ەلەۋسىز قالدىرىپ كەلگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. جەر-جەرلەردە بيلىك وكىلدەرى ۇستازدارعا قوسىمشا جۇك ارتىپ, ونىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىستاردى اتقارتىپ, كوشە سىپىرتىپ, ەدەن جۋعىزىپ, ءۇي-ءۇيدى ارالاتىپ سايلاۋدىڭ دا ناۋقانىنا سالىپ قوياتىنىن ەستىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. بىراق بۇل ماسەلەنى «جابۋلى قازان جابۋلى» كۇيىندە قالدىرۋعا بولمايتىنى انىق ەدى. اقپارات اعىنى كۇشەيىپ, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراپ, قوعامنىڭ كەيبىر توپتارى اق-قارانى ايىرا المايتىنداي جاعدايعا جەتكەن جاھاندانۋ داۋىرىندە قاشاندا قاستەرلى ميسسيانى ارقالاعان قاسيەتتى ماماندىق يەلەرىنىڭ مارتەبەسىن زاڭمەن بەكىتىپ, قورعاۋعا مىندەتتىمىز.
جولداۋدا ايتىلعان كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ۋربانيزاتسيا. بۇل – جالعىز ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇگىندە جالپى الەمدە قانات جايعان تەندەنتسيا. تۇرعىندار ۇلكەن مەگاپوليستەردىڭ توڭىرەگىندە تۇراقتاپ, شوعىرلانۋدا. ىشكى كوشى-قوندى دەر كەزىندە قولعا الماعان مەملەكەتتەر كۇردەلى الەۋمەتتىك, ساياسي ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. جولداۋدا ەلباسى 2019 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسياسىنىڭ جاڭا كارتاسىنا اينالاتىن 2030 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋدىڭ بولجامدى سحەماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. شىنىندا دا اتالمىش قۇجات قابىلدانىپ ىسكە اسىرىلسا, ەلدەگى ستيحيالىق كوشى-قوننىڭ الدىن الىپ, ۋربانيزاتسيانى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى پراگماتيكالىق باعدارلاماسى دا ۋربانيزاتسيالىق ۇدەرىستەردى باقىلاپ, تۋىندايتىن ماسەلەلەردى الدىنا الا بولجاپ, شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
ەلباسىنىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋى پارتيامىزدىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرىندە قىزۋ تالقىلانىپ, پارتيا بەلسەندىلەرى تاراپىنان حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جولداۋعا ارقاۋ بولعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. اسىرەسە «اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى ارنايى جوبا ەل تۇرعىندارىنىڭ قىرىق پايىزىن قۇرايتىن اۋىلداعى اعايىنداردىڭ كوڭىلىنە ءۇمىت ۇيالاتىپ, كەلەر كۇنگە دەگەن سەنىمدەرىن نىعايتار ساليقالى باستاما بولارى ءسوزسىز. قورىتا ايتقاندا, جولداۋدى تاۋەلسىزدىگى تۇعىرلى, ۇلتتىق مۇراتى ايقىن, ىنتىماعى نىق, بىرلىگى بەرىك ەلىمىزگە تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ەلباسى ۇسىنعان تۇجىرىمداماسى دەپ قابىلداساق بولادى.
ءالي بەكتاەۆ,
«اۋىل» حدپپ توراعاسى, پارلامەنت سەناتىنىڭ
دەپۋتاتى
