تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون شىۇ ۇبك وتىرىسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءوز ەلىندە ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالاردىڭ باسشىلارىن قابىلدادى. ۇجىمدىق كەزدەسۋ بارىسىندا ۇيىم كەڭىستىگىندەگى تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ, گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋ, ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك قاۋىپتەرىمەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
كەڭەس وتىرىسىنا شىۇ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى: قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي كەتسيان, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دميتري مەدۆەدەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۋحاممەدكالىي ابىلگازيەۆ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كوحير راسۋلزودا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ابدۋللا اريپوۆ, ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سۋشما سۆارادج جانە پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حينا كحار قاتىستى. وتىرىس شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا ءوتتى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى 2001 جىلى قۇرىلعان. ۇيىمنىڭ باستى مىندەتتەرى — قاتىسۋشى مەملەكەتتەردى بىرىكتىرەتىن اۋقىمدى كەڭىستىكتە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, تەرروريزممەن, جىكشىلدىكپەن, ەكسترەميزممەن, ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەس, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى, ەنەرگەتيكالىق سەرىكتەستىكتى, عىلىمي ءارى مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ. ۇيىمعا الدىمەن قازاقستان, رەسەي, قىتاي, قىرعىزستان, تاجىكستان مەن وزبەكستان كىردى. 2017 جىلى شىۇ تەڭ قۇقىلى مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنا ءۇندىستان مەن پاكىستان قوسىلدى.
شاعىن قۇرامداعى وتىرىستا الەمدىك ەكونوميكانى زاماناۋي دامىتۋ جانە ۇيىم اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ وزەكتى تاقىرىپتارى بويىنشا بايىپتى پىكىر الماستىرىلدى. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسىن دامىتۋ كەلەشەگىنە, شىۇ جەلىسى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ, ايماقتىق ساۋدانى ىنتىلاندىرۋ جانە مادەني-گۋمانيتارلىق جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل ءبولىندى. جالپى وتىرىستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى دەرلىك شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءرولى مەن بەدەلى ارتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇدان وزگە, ۇيىم قۇرامىنىڭ كەڭەيىپ, ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ قوسىلۋىنا وراي ۇيىم ىشىندەگى كوپجاقتى كووپەراتسيا الەۋەتى ەلەۋلى تۇردە ۇلعايعانى ايتىلدى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامدا وتكەن وتىرىسقا شىۇ باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى: اۋعانستان پرەمەر-ءمينيسترى ابدۋللا ابدۋللا جانە بەلارۋس پرەمەر-ءمينيسترى سەرگەي رۋماس, موڭعوليا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ۋلزيسايحان ەنحتۋۆشين جانە يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى حۋسسەين انسوري, سونداي-اق, بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
شاراعا قاتىسۋشىلار شىۇ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىن قاراپ, شىۇ ىسكەرلىك كەڭەسى مەن بانكارالىق بىرلەستىگىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ەسەپتەردى تىڭدادى. ساۋدا-ساتتىقتى, سونىڭ ىشىندە ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋعا, ينۆەستيتسيالار, ينفراقۇرىلىم, كولىك, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بۇدان وزگە, وتىرىس قاتىسۋشىلارى كيبەرقاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ايماقتا تەرروريزممەن, ەكسترەميزممەن جانە ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىن قوزعادى.
قازاقستان ۇكىمەتى شىۇ اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ جونىندە بىرقاتار باستاما ءبىلدىردى.
تسيفرلاندىرۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ الاڭىن قۇرۋ, ينۆەستيتسيالار, ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق, زاماناۋي اقپاراتتىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. بۇدان وزگە, مۋلتيمودالدى تاسىمالداردى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋ جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ تارماقتى جەلىسىن قۇرۋ قاجەتتىگى اتالىپ ءوتتى. بۇل ايماقتىق ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋعا جانە شىۇ ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ونىمدەرىن الەمدىك نارىقتارعا شىعارۋدى كەڭەيتۋگە سەرپىن بەرەدى.
سونىمەن قاتار, پرەمەر-مينيستر ب. ساعىنتاەۆ شىۇ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى ينستيتۋتتارىن احقو جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار, استانادا «جاسىل» تەحنولوگيالاردى جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتىڭ, سونداي-اق, «Astana Hub» ات-ستارتاپتاردىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركىنىڭ ىسكە قوسىلۋى, ءوز كەزەگىندە, تسيفرلىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم, «يندۋستري 4.0» تەحنولوگيالارى مەن قۇزىرەتتەرى, سونداي-اق, DATA-ورتالىقتاردى دامىتۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن باستامالاردىڭ بىرلەسۋىنە جول اشاتىنى اتالىپ ءوتتى.
وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىندە شىۇ ۇبك-ءنىڭ كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن ازىرلەۋ تۋرالى, ايماقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋ تۋرالى, شىۇ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى پراكتيكالىق شارالاردىڭ («جول كارتاسى») 2018–2019 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى تۋرالى, شىۇ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى شەشىمدەرى قابىلداندى. سونىمەن قاتار, قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا, ترانسشەكارالىق ەپيزووتيالىق اۋرۋلاردىڭ بىرلەسىپ الدىن الۋ جانە باقىلاۋ سالاسىنداعى تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇعان قوسا, ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپاتتاعى بىرقاتار ماسەلە شەشىمىن تاپتى. شىۇ ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى وزبەكستاندا وتەدى.
ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالاردىڭ باسشىلارى بۇگىنگى وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار شىۇ مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى كوپجوسپارلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
شىۇ ۇبك وتىرىسى الاڭىندا قر پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ شىۇ مۇشە ەلدەردىڭ جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارىمەن بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىڭ كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي كەتسيانمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي نارىعىندا قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ارتتىرۋ كەلەشەگى, ەنەرگەتيكا جانە ونەركاسىپ سالاسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ, لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ كولەمىن ارتتىرۋ, سونىمەن قاتار بىرلەسكەن يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلدى.
تاراپتار قر پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ بيىل ماۋسىم ايىندا قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى كەزىندە جوعارى دەڭگەيدە جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىن تالقىلادى. ەسكە سالايىق, بۇل ساپار ناتيجەسىندە جالپى سوماسى $13 ملرد بولاتىن 50-گە جۋىق ءىرى كەلىسىمشارت جاسالعان ەدى.
سونىمەن قاتار, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جانە ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» ستراتەگياسىن توعىستىرۋ اياسىندا ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇدان وزگە, لوگيستيكالىق جانە ونەركاسىپتىك بيزنەستى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارناي ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا اەا اۋماعىندا جەكە ينۆەستورلار $1,7 ملرد جۋىق سوماعا جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىر.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2018 جىلدىڭ قاڭتار–شىلدە ايلارىندا $6,1 ملرد قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5,7% ارتىق ($5,8 ملرد). قاڭتار–شىلدە ايلارىندا قر-دان قحر-عا ەكسپورت $3,1 ملرد قۇرادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ پەن اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ اتقارۋشى بيلىگىنىڭ باسشىسى ابدۋللا ابدۋللانىڭ كەزدەسۋىندە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنە كوڭىل ءبولىندى.
ا. ابدۋللا قازاقستانعا كورسەتكەن گۋمانيتارلىق كومەگى ءۇشىن العىسى مەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جالعاستىرۋعا دەگەن ءۇمىتىن ءبىلدىردى. اتاپ ايتقاندا, قر-نىڭ اۋعان جاستارى وكىلدەرى ءۇشىن ءبىلىم باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى ادام الەۋەتىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى اتاپ ءوتىلدى. سونىمەن قاتار استانادا «اۋعانستان ايەلدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ تابىستى وتكەنى ايتىلدى.
پرەمەر-مينيسترلەر جاقىندا بولعان VI الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى, ونىڭ الاڭىندا بىتىمگەرشىلىك, سەرىكتەستىك, تولەرانتتىلىق, جاھاندىق دەڭگەيدەگى جاسامپازدىق يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋگە باسا نازار اۋدارىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا 1000 اۋعان ستۋدەنتىن تەگىن وقىتۋعا ارنالعان 2010–2021 جج. ارنالعان قر–اير مەملەكەتتىك ءبىلىم باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وقىتۋ قر-دا دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ۆەتەريناريا سالالارىنداعى ماماندىقتار بويىنشا, سونىمەن قاتار ينجەنەرلىك جانە پەداگوگيكالىق باعىتتاردا ىسكە اسىرىلادى. تجكب ۇيىمدارىندا: عيماراتتار مەن قۇرىلىمداردى سالۋ جانە پايدالانۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن تازارتۋ قۇرىلىمدارى; ەلەكتر جانە ەلەكترومەحانيكالىق جابدىقتاردى تەحنيكالىق پايدالانۋ, قىزمەت كورسەتۋ جانە جوندەۋ; ەسەپتەۋ تەحنيكاسى جانە باعدارلامالىق قامتۋ; قالالىق قاتىناس جولدارىن سالۋ جانە پايدالانۋ ماماندىقتارى بويىنشا. قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى تامامداعان اۋعان ستۋدەنتتەرى اير-عا ورالىپ, اۋعان حالقىنىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى.
موڭعوليا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ۋلزيسايحان ەنحتۋۆشينمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ اياسىندا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا, تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە, ازاماتتىق اۆياتسيادا, دەنساۋلىق ساقتاۋدا, مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋدە ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءتيىمدى ارەكەتتەستىكتى تەرەڭدەتۋ جانە ارتتىرۋ, سونىمەن قاتار ەكى ەلدىڭ ترانزيت-كولىك الەۋەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇدان وزگە, ايماقتىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماسەلەلەرى قارالدى. اتاپ ايتقاندا, موڭعولدىق تاراپ قر-عا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ نيەتىندە قولداۋ كورسەتۋدى ءوتىندى.
جالپى, تاراپتار سوڭعى جىلدارى تاۋار اينالىمىنىڭ تۇراقتى كولەمىن اتاپ ءوتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى ارتتىرۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ازىرلىكتەرىن ءبىلدىردى.
2018 جىلعى قاڭتار–شىلدە ايلارىنداعى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 20,6%-عا ارتىپ, $41,3 ملن قۇرادى. قازاقستاننان موڭعولياعا ەكسپورت بيىلعى قاڭتار–شىلدە ارالىعىندا 20,8%-عا ارتىپ, $40,2 ملن قۇرادى.
دۋشانبەدە قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى ب. ساعىنتاەۆ جانە تاجىكستان پرەمەر-ءمينيسترى ك. راسۋلزودا «مانەج» كورمە ورتالىعىنىڭ اۋماعىنا بارىپ, تاجىكستانعا ەكسپورتتالاتىن قازاقستاندىق وندىرىستە قۇراستىرىلعان اۆتوماشينالاردىڭ ۇلگىلەرىن كوردى.
مۇندا قوستانايداعى «سارىارقااۆتوونەركاسىپ» زاۋىتىندا قۇراستىرىلاتىن قازاقستاندىق اۆتوموبيلدەر مەن الماتى وبلىسىندا قۇراستىرىلعان قازاقستاندىق Hyundai County ماركالى اۆتوبۋستار ۇسىنىلعان.
