قارىمدى قالامگەر قالتاي مۇحامەدجانوۆ شىعارماشىلىق جولىن م. گوركيدىڭ «توعىشارلار», س. ءاينيدىڭ «قۇلدار», ايبەكتىڭ «كيەلى قان» سياقتى اتاقتى تۋىندىلارىن اۋدارۋدان باستاعان. ساتيرالىق ۋىتتى تىلمەن كومكەرىلگەن «بولتىرىك بورىك استىندا», «قۇداعي كەلىپتى» مەن «قۋىرداق دايىن» پەسالارى كەزىندە تەاترلاردىڭ ماقتانىشىنا اينالسا, شىڭعىس ايتماتوۆپەن بىرلەسە جازعان «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» شىعارماسىنىڭ قازاق ادەبيەتىندە الار ورنى ەرەكشە. ال سول ساتيرا ساڭلاعى قالاعاڭ ايتقىشتىعىمەندە كوپتەن قارا ءۇزىپ دارا تۇرا ءبىلدى. ءبىز سونىڭ بىرەر پاراسىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
ءوزىڭ تويماعانمەن, كوزىڭ تويادى
جارىقتىق كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا ءبىز نە كورىپ, نە بىلمەدىك. قايتا قۇرۋ جىلدارىنىڭ قىزىق-شىجىعىن دا باستان وتكەردىك. سونداي ءبىر كوپ شىرعالاڭنىڭ كەزىندە الماتىدا ەت قۇرىپ كەتەدى. ارادا اپتا وتەدى. ەت جوق. وزگە جۇرت كونسەرۆى, كوكونىستى تالعاجاۋ ەتىپ جاتقاندا, تاۋلىگىنە تىسىنە ءبىر رەت ەت تيمەسە تۇرا المايتىن قازاقتار ەت ىزدەپ تابانىنان تاۋسىلادى. سونداي كۇندەرىنىڭ بىرىندە قالاعاڭنىڭ ءبىر جولداسى كەزدەسىپ قالادى دا:
– قالەكە, ەتتى نەعىپ جاتىرسىڭ؟ – دەيدى.
– قۇدايعا شۇكىر, ۇيىمىزدە ەت بار. ەرتەلى-كەش قاتىن, بالا-شاعالارىمىزبەن ونى توڭازىتقىشتان الامىز دا, ءبىر-ءبىر جالاپ, ورنىنا سالىپ قويامىز, – دەيدى قالەكەڭ شىن كوڭىلدەن. سوسىن جولداسىنا بۇرىلىپ تۇرىپ:
– ەرىنبەسەڭ, سەن دە كەلىپ جالاپ كەت, – دەپ ءوز جونىمەن جۇرە بەرەدى...
سودان بىرەر ورام وتكەننەن كەيىن الدىنان تاعى ءبىر دوسى جولىعىسادى. جاڭاعى ساۋال تاعى قايتالانادى. مۇندايدا قالاعاڭ قينالعان با:
– الگى مىڭ بولعىر حايدوللا بار ەمەس پە؟ «قايناردىڭ» ديرەكتورىن ايتام... سول جولبارىسىڭ «قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى» دەگەن كىتاپ شىعارىپتى. عاجاپ! ءىشى تولعان قازى مەن قارتانىڭ سۋرەتى. مەن وقتىن-وقتىن قاتىن-بالاما سونى كورسەتەمىن دە, ەندى وسىعان ريزا بولىڭدار دەيمىن. ءاي, سەن ەت ىزدەپ سابىلعانشا, سونىڭ بىرەۋىن ساتىپ ال, ءوزىڭ تويماعانمەن, كوزىڭ تويادى, – دەيدى.
ماركستىڭ ساقالىنىڭ اراسىندا الپىس جىل اداسقاننان...
مادەنيەت مينيسترلىگىندە جۇرگەن كەزىندە قالەكەڭ قىزمەتكە كەلسە ەسىك الدىندا ءبىر جاقسى تانىسى ونى كۇتىپ تۇر ەكەن.
بولمەسىنە كىردى-اۋ دەگەندە جاڭاعى تانىسى باس سۇقسا, قالاعاڭ توردەگى قاباساقال كوسەمنىڭ پورترەتىن جاڭا كورگەندەي قاراپ تۇر ەكەن. تانىسى سالعان جەردەن:
– قالەكە, ءبىر پەسا جازىپ ەدىم. سول قۇرىماعىردىڭ فينالى شىقپاي... سىزبەن اقىلداسايىن دەپ كەلىپ ەدىم, – دەپ ءسوزىن باستاي بەرگەندە:
– باۋىرىم, مىنا ماركستىڭ ساقالىنىڭ اراسىندا الپىس جىل اداسىپ جۇرگەن اعاڭ نەندەي اقىل بەرىپ جارىتادى دەيسىڭ, – دەپتى جاي عانا بەيتاراپ ۇنمەن.
قازاق ساحاراسىنداعى جالعىز دارا تۋىسىم
– دىنمۇحاممەد قوناەۆ 1983 جىلى مەنى كابينەتىنە شاقىردى. ەرتەسىنە سەكرەتارياتتا مەنىڭ ماسەلەمدى قاراماقشى. سەبەپ بىرەۋ – ۇستىمنەن ارىز كوپ تۇسكەن. «جاقىن تۋىستارىن قىزمەتكە كوبىرەك الادى. ويتەدى, بۇيتەدى...» – دەپ قالاعاڭ بىرەر اڭگىمەلەرىن ايتقانى بار. – ديمەكەڭمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ قالدىق. اڭگىمە اياعىندا ءسوز الگى ارىزعا اۋىسقان تۇستا: «وسى قالتاي, سەن قاي جۇزگە جاتاسىڭ؟» – دەدى. «ديمەكە, مەنىڭ وڭباي جۇرگەنىم سول, ەشبىر جۇزگە جاتپايتىنىم». «سوندا سەن كىمسىڭ؟» «قوجامىن». «وسىنداعى ەڭ جاقىن تۋىسىڭ كىم؟» «موريس سيماشكو». «قالاي؟» «جاقىندىعىم – ىبىراي پايعامباردىڭ سارا دەگەن قاتىنىنان – سيماشكونىڭ اتالارى, اجار دەيتىن قاتىنىنان – ارابتار, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تۋعان» دەدىم.
قاتىنداردىڭ ارقاسىندا قىزمەتتى بولىپ قالعانىم
– جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعى قىزمەتىنەن كەتەيىن دەپ جاتقان كەزىم. 1984 جىل. دىنمۇحامەد قوناەۆ قابىلداۋىنا شاقىردى.
– قالتاي, سەن, اناۋ, الگى, ولجاس ەكەۋىڭ باسىڭ پىسپەي ءجۇر ەكەن. سەنى باسقا قىزمەتكە اۋىستىرايىن. اناۋ, كينوكوميتەتتىڭ باستىعى ءلايلا عالىمجانوۆاعا ورىنباسار بولىپ بارساڭ قايتەدى؟
– وي, ديمەكە, مەن ەكى قاتىنعا قاتار قالاي ورىنباسار بولام؟ – دەدىم.
ديمەكەڭ كۇلدى.
– ول قالاي, ەكى ايەلگە بىردەي ورىنباسار بولاتىنىڭ؟..
– ەندى, ديمەكە-اۋ, ۇيگە بارعان كەزدە كەلىنىڭىزگە ورىنباسار, جۇمىسقا كەلگەندە لايلاعا ورىنباسار بولعاندا مەنەن نە قالادى؟ – دەدىم.
ديمەكەڭ سول جىميعان قالپى:
– وندا ەرتەڭ حابارلاسشى, – دەدى.
ەرتەڭىنە, ءسويتىپ, مەن قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىنا باستىق بولىپ تاعايىندالدىم.
اياعىمدى بەتىمە باسقانى بار...
– 90-نشى جىلدىڭ باسقى كەزى. «زامان-قازاقستان» دەگەن گازەت پەن «ارا» اتتى جۋرنالعا تەل رەداكتورمىن. سول تۇستا ءبىر اياعىمدى اقساڭداي باسىپ, سىلتي قالعانىم. كەزىككەندە ءبىر قۇرداسىم ايتتى: «اي, قالتاي, ءبىرى – اۋرۋ, ءبىرى – ساۋ انداعى اياقپەن ۇجىم, ۇيىم باسقارۋ قيىن عوي, بىرەۋىن بىزگە بەرسەڭشى. نە گازەتتى, نە جۋرنالدى» دەدى... سوسىن مەن ايتتىم: «بەرمەيمىن سەندەرگە. ەكى اياعى جوق رۋزۆەلت امەريكانى 10 جىل بيلەگەندە, تۋلاقتاي ءبىر گازەت پەن توقىمداي ءبىر جۋرنالدى باسقارا المايدى دەيسىڭ بە ءبىر اياقپەن».
بايگەنى بۇرىن العانمىن
جامبىل اتىنداعى سىيلىقتى قازاقستاندا العاش بولىپ العان حاميت ەرعاليەۆ پەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ءبىر وتىرىستا كوبىرەك ماقتانىپ كەۋدە كەرسە كەرەك. ەكى قازاق ماقتانعاندا, ءۇشىنشىسى قالاي تيىش وتىرسىن؟ ونىڭ ۇستىنە داستارقانداس كىسى قالجىڭباس قالاعاڭ بولسا.
– تاسىپ قال, قازاقتار, – دەپ كۇلەدى, قالاعاڭ ادەتتەگىدەي مۇرنىن ءبىر قوزعاپ قويىپ: – جاكەم سىيلىعىن ءبىرىنشى بولىپ العان ءبىز دە وتىرمىز عوي ۇندەمەي.
– ءاي, سەن ونداي سىيلىقتى قاشان الىپ ەڭ؟ – دەپ شانشىلا قارايدى حاماڭ.
– سوعىستان بۇرىن مەكتەپتە جاكەڭنىڭ ءبىر ولەڭىن ناشىمەن وقىپ, بايگەگە تاقتا ءشاي, جارتى كيلا قانت العان بولاتىنمىن, – دەپتى قالاعاڭ قىسىلماستان.
– باسە, بىزدەن بۇرىن كىم الدى دەپ قورىققانىمدى قاراشى, – دەپ حاماڭ ساباسىنا تۇسسە كەرەك.
قۇيرىعى بار ادام
قالاعاڭ زەينوللا قابدولوۆتىڭ 70 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى ونىمەن بولمەسىندە تەلەفونمەن سويلەسىپ وتىرسا كەرەك.
– زەكە, سەن تۋرالى ماقالا جازۋدى قاليحانعا تاپسىردىم. ويتكەنى ونىڭ قۇيرىعى بار عوي.
– قۇيرىعى نەسى؟ – دەسە كەرەك, ارعى جاقتان زەكەڭ.
– اۋ, اكادەميك باسىڭمەن سونى دا بىلمەيسىڭ بە؟ قاليحان لاۋرەات ەمەس پە. لاۋرەاتتىڭ فاميلياسىنىڭ سوڭىندا ءبىر قۇلاش «قۇيرىق» بولماي ما؟..
بىزگە تەك ماساقتارى عانا قالادى
ءبىر قۇرمەتتى داستارقان باسىندا ءبىرسىپىرا اتاقتى ادامداردىڭ باستارى قوسىلىپ قالادى. الدىمەن ۇلكەندەردىڭ وكىلى بوپ حاميت ەرعاليەۆ سويلەيدى دە, ودان كەيىنگى ءسوزدى قالاعاڭا بەرەدى. سوندا قالاعاڭ:
– ءبىزدىڭ حاماڭدار ءسوزدىڭ كومباينى عوي. ول كىسى ءجۇرىپ وتكەننەن كەيىن بىزگە تەك ماساقتارى عانا قالادى عوي, – دەگەن ەكەن.
***
جالقاۋ
وسەك دەسە,
بەرمەي ەسە
اۋزى-اۋزىنا جۇقپايدى.
ەڭبەكتەن قاشىپ,
ەتەگىن باسىپ
ايەلىنە ىقتايدى.
قورقىنىش
وتىرىكشىنىڭ سوزىنەن قورقامىن
تايعاناقتاپ تۇراتىن.
جىمىسقىنىڭ كوزىنەن قورقامىن,
قارسى كەلمەي ىعاتىن.
ادەت
شوپان بولدى,
قوي ۇرلادى.
اقىن بولدى,
وي ۇرلادى.
قانىنا سىڭگەن ادەت
قايدا جۇرسە قويىلمادى.
«ارمان»
سىرا اشىپ تۇرسا,
اراق اشىق تۇرسا.
كونياك كوپىرىپ تۇرسا,
ساموگون وكىرىپ تۇرسا.
جامان اعاڭ جانىندا
كەكىرىپ تۇرسا...
***
بار ارمان وسى بولدى اعامىزعا
ويلايىقشى, ازعىنداپ بارامىز با؟
ىسماعۇل جۇنىسقان ۇلى,
اقتوبە
سيپاعاندى بىلمەگەن سيىر
جاڭادان سايلانعان باستىق – جاس پەرى فەرماداعى اتا كاسىپتەن قالىپتاسقان ءۇردىس-ۇلگىنى تارك ەتىپ, ءبار-ءبارىن, عىلىمي نەگىزدە جاڭادان باستاۋعا قۇلشىنا كىرىستى.
ءبىر جورنالدان وقىعانى بويىنشا, الدىمەن مال تۇراعىنا ەستەتيكالىق ءسان بەرۋ كەرەك دەپ شەشتى دە, سيىر قورانىڭ قابىرعاسىن ءتۇرلى-ءتۇستى سانگە بوياپ, وزىنشە ورنەكتەپ وزگەشە ەتتى دە, ۇزىننان ۇزاق ورتا جولعا تۇگى جىلتىر توسەنىش توسەتىپ تاستادى.
ە, نەسىن ايتاسىڭ, سيىر ەكەش سيىر دا بۇل كوز جاۋىن الار جالت-جۇلتقا وزگەشە قاراپ, ءبىر ءتۇرلى كەربەز قيمىلمەن كەردەڭ قاعا كىرىپ شىعادى. ءتۇرلى-ءتۇستى قابىرعاعا كوز جانارىن توڭكەرە ء«اپ, بارەكەلدى!» دەگەندەي موڭىرەپ قويادى.
دەگەنمەن, ازىرشە بۇل وزگەشەلىككە بولا ءسۇت مولايا قويعان جوق. فەرما باستىعى بۇنىمەن توقتالماي, تاعى ءبىر جورنالدان وقىعانى بار: سيىر قوراعا دەپ گۇل تەكتەس وسىمدىكتەردىڭ نەشەمە ءتۇرىن الدىرتىپ, ءار-ءار جەرگە ءتۇپ تامىرىن توپىراقپەن كومكەردى دە تاستادى. ءسان-سالتاناتقا بولەنىپ, قورا ىشىنەن جۇپار ءيىس اڭقىپ تۇرسا دا, اعىل-تەگىل اعىتىلعان ءسۇت اعىنى بايقالمادى.
جاس پەرى تاعى ءبىر جورنالدان تۇيگەنى بويىنشا, قورانىڭ كىرەر باسى مەن ءتۇپ قۋىسىنا راديوماگنيتوفون ورناتىپ, نەبىر اۋەزدى ءان-كۇيدى تامىلجىتا شىرقاتىپ قويدى. ال وسى ءبىر ىرگەلى ىسكە دەپ ساتىپ الدىرتقان ءنان رويالدى ورتا تۇسقا ويىپ ورناتىپ, ونى ويناي الاتىن ماماندى اۋدان ورتالىعىنان الدىرتىپ, كۇنىنە بەس مەزگىل سيمفونيالىق اۋەزدى قالقىتتى . بىراق سيىر بىتكەننىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىندا ميپازدىق بايقالىپ, اۋەزگە ەلتي قۇلشىنا كۇيىس قايىرعانىمەن, جاسالعان جاڭالىقتارعا توسىرقاعاندىقتان بولار, بەرەر ءسۇت شاماسى بۇرىنعىسىنان كۇرت ازايىپ كەتتى...
بۇعان بۇلقان-تالقان بولعان جاس مامان, عىلىمي نەگىزدەگى زاماناۋي جاڭالىقتىڭ ءبار-بارىنە قولدى بىراق سىلتەپ, سيپاعاندى بىلمەس سيىرعا اتا كاسىپتەن قالىپتاسقان ءۇردىس-ۇلگى بويىنشا الدىنا قۇشاق-قۇشاق كوك ءشوپ تاستاپ, ساتىپ العان رويالدان ناۋا جاساپ, وعان جەمنىڭ ەكى-ءۇش ءتۇرىن تولتىرىپ, ءبىر ۋاق سىرتقا شىعارىپ, جايىلتىپ بۇلاق سۋىمەن سۋعارىپ ەدى, ەرتەسىنە-اق ءسۇت شىركىن اعىل-تەگىل اعىتىلىپ ىدىس-اياعىنا سىيماي اسىپ-توگىلگەنى بار...
اركادي ينين
قوجاناسىر حيكايالارى
ايەلى قايتىس بولىپ, قوجاناسىر ءبىر جەسىر قاتىنعا ۇيلەنەدى. قوجا ۇنەمى مارقۇم بولعان ايەلىن, ال قازىرگى ايەلى مارقۇم كۇيەۋىن ەستەرىنە الىپ تالاسا ماقتايدى ەكەن. ءبىر كۇنى تاعى دا ولار توسەكتە جاتىپ بۇرىنعى ءوز جۇبايلارىن كەزەك-كەزەك ماقتاي باستايدى. كەنەت الدەنەگە ەرەگىسىپ قالعان قوجا ايەلىن يتەرىپ قالىپ, ەدەنگە ۇشىرىپ تۇسىرەدى. ايەلى وكپەلەپ, شاعىم ايتىپ اكەسىنە بارادى. قايىن اتاسى قوجادان نە بولعانىن سۇراپتى. سوندا قوجا:
– بۇعان مەن كىنالى ەمەسپىن, – دەيدى اقتالىپ, – ءبىز توسەكتە تورتەۋ ەدىك: مەن, مەنىڭ بۇرىنعى ايەلىم, ءسىزدىڭ قىزىڭىز جانە بۇرىنعى كۇيەۋى. تورتەۋمىزگە بىردەي توسەك تارلىق ەتتى دە, قىزىڭىز ءوزى قۇلاپ قالدى.
***
ءبىر كۇنى قوجاناسىر ايەلى ەكەۋى تاماقتانىپ وتىرىپتى. ايەلى ءبىر كەزدە ىستىق سورپادان اسىعىس ۇرتتاپ قالىپ, اۋزى كۇيگەننەن كوزىنەن جاسى شىعىپ كەتەدى.
– قاتىن-اۋ, نە بوپ قالدى, نەگە جىلايسىڭ؟ – دەيدى قوجا. ايەلى:
– مارقۇم انام وسىنداي سورپانى وتە جاقسى كورۋشى ەدى, سول ەسىمە ءتۇسىپ كوڭىلىم بوساپ كەتكەنى, – دەيدى شىلپ ەتپەستەن.
سول ارادا قوجاناسىر دا سورپادان ءبىر ۇرتتاپ, اۋزى كۇيىپ, كوزىنەن جاسى ىتقىپ-ىتقىپ كەتەدى. اڭدىپ وتىراعان ايەلى تاپ بەرىپ:
– مولدەكە, سىزگە نە بولدى, نەگە جىلاپ وتىرسىز؟ – دەيدى ك ۇلىپ.
– مەن دە سەن سياقتى قىزىن تاستاپ كەتكەن اياۋلى ەنەمنىڭ ەسىمە ءتۇسىپ وتىرعانى, – دەپتى سوندا قوجا جارىقتىق.
***
ازىق-ت ۇلىك ساقتالعان شكافقا قۇمىرسقالار كىرىپ كەتىپ, قوجا ايەلى ەكەۋى ابدەن الەككە تۇسەدى. جاقىن ارادا تاۋسىلاتىن ءتۇرى جوق. جالىعىپ كەتكەن قوجا دارەت الىپ, تۇسكى نامازعا وتىرادى. ءبىر-ەكى ساعات وتكەن سوڭ قوجا تاعى دا دارەت الىپ, كەشكى بەسىن نامازىنا وتىرماق بولادى. ايەلى:
– مولدەكە, كۇن سايىن بەس رەت دارەت الماساڭ بولماي ما؟ – دەيدى.
سوندا قوجا:
– ەگەر سەن مىنا شكافتى كۇتىپ ۇستامايتىن بولساڭ, وندا بىزگە بەس رەتتەن دە كوپ دارەت الۋعا تۋرا كەلەدى, – دەگەن ەكەن.
***
جازدىڭ كۇنى تۇندە قوجاناسىر مەن ايەلى جازىق شاتىردىڭ ۇستىنە ۇيىقتاماق بولىپتى. بىراق الدەنەگە اياق استىنان كەرىسىپ قالادى. ءتىپتى ورشەلەنە ءبىر-بىرىنە قول جۇمساۋعا دەيىن بارادى, قىزىپ كەتكەن قوجا بايقاۋسىزدا اياعى تايىپ, شاتىردان ۇشىپ تۇسەدى. كورشىلەرى شاڭ-شۇڭعا جۇگىرىپ كەلسە, قوجا جەردە تىريىپ جاتىر, ءبارى ءۇپى-ءسۇپى دەپ ەسىن جيعىزادى.
– اۋ, قوجەكە, نە بولدى, قالاي قۇلاپ ءجۇرسىز؟ – دەپ سۇرايدى ودان.
– مەنىڭ قالاي قۇلاعانىمدى بىلگىسى كەلگەن ادام, – دەپتى قوجا, – شاتىرعا شىعىپ ايەلىمەن كەرىسۋى كەرەك
