«بەيبىتشىلىك قابىرعاسى» جانىندا قۇلشىلىق جاسادى
باس قالامىزدا 2003 جىلدان باستاپ ءۇش جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان جيىن بۇل جولى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. سەزدىڭ العاشقى كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمنىڭ جانە جەكەلەگەن ايماقتاردىڭ الدىنداعى جاڭا زامانعا ءتان قاۋىپ-قاتەرلەردى اتاپ, عالامدى قۇتقارۋ جولدارىن, نەگىزگى قيىندىقتاردى ەكشەپ بەرگەن بولاتىن. سەزدىڭ ەكىنشى كۇنى ءاربىر سويلەۋشى ويلارىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بايانداماسىنان ءۇزىندى, مىسال كەلتىرە وتىرىپ تۇيىندەدى.
جالپى, سەزدىڭ ەكىنشى كۇنىن ءدىن كوشباسشىلارى «بەيبىتشىلىك قابىرعاسى» مونۋمەنتىنىڭ جانىندا جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك ءۇشىن دۇعا جاساۋدان باستادى. حالىقارالىق مادەنيەتتەر مەن دىندەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايدار ءابۋوۆ «بەيبىتشىلىك قابىرعاسىنىڭ» قازاقستاننىڭ يادرولىق پوليگونىن جاپقانىن عانا ەمەس, الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق الەۋەتتەن باس تارتقانىن ايعاقتايتىنى تۋرالى ايتىپ بەردى. مونۋمەنت تاريحتاعى قايعىلى وقيعالاردىڭ زارداپتارىن ۇمىتپاي, جەر جۇزىندەگى بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتى قاستەرلەۋگە ۇندەيتىندىگىن ەسكە سالدى.
قورىتىندى قۇجات ءبىراۋىزدان قابىلداندى
قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ استاناداعى ايتۋلى جيىندى قورىتىندىلاۋ ءسوزىن بارلىق دەلەگاتسيالاردىڭ باسشىلارى مەن قوناقتارىنا, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جوعارى وكىلدەرىنە العىس ايتۋدان باستادى. ولاردىڭ سەزد جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, سىندارلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى.
– سەزدىڭ جالپى جانە سەكتسيالىق وتىرىستارىندا قاۋىپسىز الەمدى نىعايتۋعا جانە رۋحانيات پەن ءدىني داستۇرلەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قۇندى باستامالار كوتەرىلدى. وسى سيپاتتاعى قارىم-قاتىناستار ءوز جالعاسىن تاباتىنىنا جانە نىعايا تۇسەتىنىنە كامىل سەنەمىن. سەزدىڭ تۇپكى ماقساتى دا وسىنى كوزدەيدى. بارلىق كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدارى قارقىنىن جوعالتپاۋى ءتيىس.
فورۋم بارىسىندا اشىق ايتىلعان مازمۇندى وي-پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى تەرەڭ زەردەلەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەت. الەمنىڭ جاڭا بەينەسىنە قاتىستى ورتاق كوزقاراس پەن ءوزارا تۇسىنىستىك بار ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق سەنات توراعاسى استاناداعى ايتۋلى جيىنعا الەم نازار اۋدارىپ وتىرعاندىعىن دا جەتكىزدى.
– بۇگىندە سەزدىڭ شىنايى الاڭى – استانا عانا ەمەس, بارشا الەم قوعامداستىعى. سەبەبى بۇكىل الەمدە ءار الۋان ءدىندى ۇستاناتىن ادامدار قازاقستاننىڭ ەلورداسىنداعى كەزدەسۋگە زور ۇمىتپەن كوز تىگۋدە. ۇرىس-جانجال مەن ۇرەيدەن قاجىعان ميلليونداعان ادام بەيبىتشىلىكتى, تىنىشتىقتى, تۇراقتىلىقتى قالايدى. حالىقتار شىن مانىندە, بىتىمگەرشىلىككە ءزارۋ ەكەنى انىق.
بۇگىن وسى زالدا وتىرعان ءدىن جەتەكشىلەرى, بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى ءوز مەملەكەتتەرى مەن حالقىنا VI سەزدىڭ قورىتىندىلارىن جەتكىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى شەشىمدەرىن ازاماتتىق قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ينستيتۋتتارى ارقىلى سىزدەر بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتايدى دەپ سەنەمىن. دەلەگاتسيا باسشىلارىنا, VI سەزدىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارىنا بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق جولىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتەرى ءۇشىن جانە سەزدىڭ ىزگى يدەيالارى مەن باستامالارىن ىلگەرىلەتۋگە قوسقان قوماقتى ۇلەسى ءۇشىن العىس ايتامىن, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ق.توقاەۆ.
بۇدان سوڭ VI سەزدىڭ تاريحىندا قالاتىن تاعى ءبىر وقيعا بولدى. ول – 20 مىڭ دانامەن اينالىمعا ەنگىزىلەتىن پوشتا ماركاسى. ماركانىڭ ۇلگىسىن ورتاعا قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان كالەتاەۆ پەن «قازپوشتا» اق باسقارما توراعاسى ساكەن سارسەنوۆ ورتاعا الىپ شىقتى. ماركادا سەزدىڭ لوگوتيپى, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, ءزايتۇن اعاشىنىڭ بۇتاقتارى مەن بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان كوگەرشىندەر بەينەلەنگەن. سونداي-اق قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىندە «الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VI سەزى» دەگەن جازۋ بار.
مازمۇندى ءتورت تاقىرىپ
ءيا, سەزدىڭ ەكىنشى كۇنى نەگىزگى تالقىلاۋلار, بايانداۋلار, پىكىرتالاستار مەن ءسوز جارىستارى تاۋەلسىزدىك سارايىندا قىزعان ەدى. ۇيىمداستىرۋشىلار ۇسىنعان تاقىرىپتاردىڭ مازمۇنىن ونىڭ اتاۋلارىنىڭ ءوزى اشىپ تۇردى.
ماسەلەن, «الەم. ححI عاسىر» مانيفەسى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى رەتىندە, «قۇبىلمالى گەوساياسات جاعدايىنداعى دىندەر: ادامزاتتى بىرىكتىرۋگە ارنالعان جاڭا مۇمكىندىكتەر», ء«دىن جانە جاھاندانۋ: سىن-تەگەۋرىندەر مەن جاۋاپتار», ء«دىني كوشباسشىلار مەن ساياسي قايراتكەرلەر ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى ەڭسەرۋ جولىندا». بۇل جيىندار وتكەن اتشاپتىرىم زالداردا ينە شانشار ورىن بولماعاندىعىن دا اتاپ وتكەن ءجون. ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, ەلباسىنىڭ ءبىر كۇن بۇرىنعى ساياسي سىندارلى سوزدەرىنەن قۋات العان ءدىني قايراتكەرلەر ويلارىن اشىق ايتىپ, نەعۇرلىم بەلسەندىلىك تانىتتى.
قاي جاعىنان قاراساق تا قازىرگى كەزەڭدە الەمدەگى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق احۋال ەداۋىر وزگەرىستەرگە تاپ بولىپ وتىر. الەمنىڭ كوپپوليارلى قۇرىلىمى كوپتەگەن گەوساياسي فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن قالىپتاسۋدا. حالىقارالىق قاتىناستاردا شيەلەنىستەر دە ۇدەپ بارادى. سونىڭ سالدارىنان قاي ءدىندى بولماسىن حالىقارالىق داۋلاردى ءورشىتۋ, تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ارەكەتتەرىن قولداۋ, ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزۋ ءۇشىن پايدالانۋدا. قازاقستان الەمنىڭ ز ۇلىمدىقپەن شىرمالعان تۇسىندا قوعامدىق-ساياسي ساحنادا سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدىڭ امالدارىن ۇسىنىپ كەلەدى. سونداي شارالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى.
پراۆوسلاۆيا پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى, رەسەي فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى سەرگەي گاۆريلوۆ: «قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا كەزەكتى رەت ادامزات بالاسى ءۇشىن تاعدىرشەشتى كەزەڭدە باس قوسىپ وتىرمىز. شىن مانىندە ءبىز قاۋىپ-قاتەردىڭ نەبىر ءتۇرىن, ناسىلشىلدىكتى, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ وكتەمدىگىن, بوسقان بوسقىنداردى, ميلليونداعان اش-جالاڭاش ادامدى كورىپ وتىرمىز. بۇل جاعدايلار ادامزات دامۋىن ونداعان جىلعا كەيىن شەگەرەتىنىن سەزىنەمىز. ونى حالىقارالىق قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنىڭ, مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋىنىڭ, جاستاردىڭ كۇشىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان توڭكەرىستەردىڭ سالدارى دەپ سانايمىن. سوندىقتان دا استانا سەزى جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى الاڭى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى ءدىن كوشباسشىلارى – بىزگە قاجەتتى سەنىمدى قالىپتاستىرا الاتىن كۇش. ال سەنىم نەگىزىندە الەمدىك ءدىن كوشباسشىلارى قالىپتاستىرعان قوعامنىڭ ىرگەتاسىن نىعايتا تۇسۋگە بولادى» دەيدى.
ال دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسى باس حاتشىسىنىڭ كەڭەسشىسى (ساك) مۋنكيز ماحمۋد اس-ساكار دا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە ءدىنباسىلاردىڭ بەيبىتشىلىك جولىنداعى ءىس-قيمىلىنىڭ السىزدىگىن اشىپ ايتتى.
– الەمدەگى كوپتەگەن ز ۇلىمدىقتىڭ استارىن دىننەن ىزدەيتىن جاڭساق, سىڭارجاق ويلارمەن كەلىسپەيمىن. جەر بەتىندەگى سوعىستار وسىدان بەس مىڭ جىلداي ۋاقىت بۇرىن باستالعان. سول كەزدە دە, قازىر دە سوعىس ءورتى شيكىزاتقا تالاس, كەك الۋ, ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ شاتاقتارىنان باستاۋ الىپ كەلدى. ارينە ءدىندارلار دا تازا بولدى دەپ ەسەپتەمەيمىن. جاڭا زامانداعى قاۋىپ-قاتەرلەردى كەشەگى وتىرىستا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ناقتى ءارى اشىق ايتىپ بەردى. الەمدىك دەڭگەيدەگى باسشىنىڭ سوزدەرىنە تولىق قوسىلامىن. الەمدە قازىردىڭ وزىندە سوعىس ءورتى ءورشىپ تۇر. ءاربىر سوعىستا مىڭداعان ادامدار وپات بولىپ, مىڭداعان ادامدار باسپاناسىز قالۋدا. حالىقارالىق قوعامداستىق جاڭا زامانداعى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, سول سوعىستاردى توقتاتۋدا دارمەنسىزدىك تانىتۋدا. عالىمداردىڭ ءوزى قاجەتتى تەتىكتەردى تابا الار ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز – ءدىنباسىلار بەيبىتشىلىك جولىنداعى ءوز مىندەتتەرىمىزدى, پارىزىمىزدى تولىق ورىنداپ وتىرماعانىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. قازىر ادامزاتتى ادامشىلىققا جەتەلەيتىن رۋح بەرە الماي كەلەمىز. دەمەك ەندى استانا جيىنىنان سوڭ بىزدەر الەمدى تىعىرىقتان شىعارار جولدى ۇسىنۋىمىز كەرەك. قازىرگى جاعدايدا تەك ءدىني كوشباسشىلار عانا قيىندىقتىڭ كۇرمەۋىن شەشەر كىلت تابا الادى, – دەدى ول.
ساراپشىلار جوعارى باعا بەرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ححI عاسىر» مانيفەسى – جاۋاپكەرشىلىگى مول مەملەكەت پەن ونىڭ ساياسي كوشباسشىسىنىڭ ايقىن داۋىسى دەيدى برازيليادان كەلگەن «UniaoPlanetaria» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى, «TV-Supren» تەلەارناسىنىڭ جەتەكشىسى ۋليسسيس ريدەل دە رەسەن.
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بەلسەندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇڭعىلا ساياساتى, بەيبىتسۇيگىشتىك قاسيەتى, سالماقتى قادامى – كوپ ەلدەرگە ۇلگى. قازاقستان – 100-دەن اسا ەتنوس وكىلىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشىپ جاتقان بەرەكەلى ەل جانە دىنارالىق, ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ ۇستاحاناسىنا اينالدى, – دەدى ول.
ۋليسسيس ريدەل دە رەسەن ءوز سوزىندە ەلىمىزدە 2009 جىلى وتكەن ءدال وسىنداي سەزگە قاتىسىپ, ناتيجەسىندە پورتۋگال تىلىندە «رۋحاني ەكولوگيا» اتتى كىتاپ جازعانىن مالىمدەدى. ونىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان ءبىر داناسىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ كىتاپحاناسىنا تارتۋ ەتۋ ءۇشىن الا كەلگەن ەكەن.
جالپى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VI سەزىنىڭ ناتيجەلەرى الەمدىك ساياسي ساحنالاردان كورىنىس تابادى.
ال بۇل جولعى جيىن قاتىسۋشىلاردىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ وپەرا زالىندا وتكەن سالتاناتتى كونتسەرتتى تاماشالاپ, «نۇر الەم» بولاشاق مۋزەيىنە بارۋىمەن اياقتالدى.
كەلەسى سەزد 2021 جىلى استانا قالاسىندا وتەتىن بولىپ كەلىسىلدى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
