بوزبالا رەداكتسياعا, مەنىڭ اتىما ولەڭدەرىن جولداپتى. اڭقاۋلىعى, بالالىعى ەسىپ تۇرعانىمەن ەستە قالاتىن سوزدەرى دە بار. مىسالى, «وتكەن ءومىردى نەمەن ولشەي الار ەدىك؟ كۇندەرمەن بە, جىلدارمەن بە؟ قايعى الدە باقىتپەن بە؟ بىلمەيمىن عوي...» دەگەن مازمۇندا اڭتارىلىپ, سارىۇرپەك بالاپاننىڭ اۋزىن اشقان بەيكۇنا ءساتىن ەلەستەتەتىندەي مە؟ ونشا ءيى قانىپ, ىسىلماعان, تىگىسى جاتقىزىلماعان ءتاجىريبەسىز تىركەستەر, ۇقىپتالماعان ۇيقاستار... بىراق وي ۇشقىنى جارقىرايدى. ءدانى مەن دانەگى بار سەكىلدى. مۇنداي ويلار ەكىنىڭ ءبىرىن تولعاندىرارى كامىل. ومىرشەڭدىگىمەن, وتكەنىڭنىڭ باعاسىن بەزبەندەتۋمەن, ارينە. ءومىر ءمانىن تەرەڭ ۇعۋعا دەگەن ىڭكارلىكتى ەسەلەۋىمەن. جانە دە مۇنداي ويلاردىڭ جاس تالعامايتىندىعى دا تاقىرىپ تولعاعىنىڭ ماڭگىلىككە تىنىستامايتىن, تۋلاعان تولقىنداي ەش تىنبايتىن ءورشىل مىنەزىنەن شىعار, بالكىم. سول سەبەپتى دە جاس وسكىننىڭ مۇنداي سۇراقتى قويۋى تابيعيلىق. ال جاۋابىن ءدوپ باسىپ ايتا الماۋى – ودان وتكەن شىنايىلىق.
بىراق اۋىسپالى ءومىر ءبارىن ءوز ورنىنا قوياتىنى انىق. ارقايسىمىز الگىندەي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىندەي جاسقا جەتىپ, اقىل-ەس تولىساتىن كەز دە تۋار. سوندا جاۋابى ورنىقتى قاشالار: ءار كۇننىڭ ماڭىزىن ەكشەرمىز; ءومىر ولشەمىن انىقتارمىز; ماڭدايعا جازىلعان جىلداردىڭ قالاي, نەندەي كۇيدە وتكەنىنە ءجىتى كوز جىبەرەرمىز...
سويتەرمىز-اۋ, ارينە, ونداي دايەكتەردىڭ تۇشىمدى بولۋى, ءوز كەزەگىندە كۇندەر مەن جىلداردىڭ قانداي دارەجەدە جىلىستاعانىنا بايلانىستى بولسا كەرەك-ءتى.
... زۋىلايدى كۇندەر, زىرىل قاعادى. كورمەيسىز بە, مىنە, قاس قاعىمدا جاڭا جىلدىڭ دا قاقپا قاعىپ قالارى كادىك. جاڭا جىل! ولار ادام ومىرىندە, ءتىپتى ادامزات عۇمىرىندا قانشا رەت قايتالاندى ەكەن؟ تاڭىرقاتادى, تامساندىرادى. ءبىر قارعاندا ەگىز قوزىداي ۇقساس, سەرىپپەلى كۇندەر... اعىنداپ, ارقىراپ, سارقىراپ كەلىپ جىلدىڭ جىلى قۇشاعىنا جىعىلادى. ال ءار كۇندى ءبارىبىر قاراپايىم سەنىممەن, ۇكىلى ۇمىتپەن كۇتۋدەن جالىقپايسىڭ. وسى قۇندى قاسيەت پەن شيرىققان سەزىم ءار ۋاقىتتىڭ, ءار ءتۇرلى مەملەكەتتىڭ ارقالاي جاستاعى ادامدارىن بىرىكتىرىپ, تۋىستاستىرىپ جىبەرەتىنى اڭعارىلادى. بىلاي قاراعاندا ءبىر كۇندە تۇرعان نە بار دەيمىز عوي. ءوتتى دە كەتتى... توقتاڭىز! ءار كۇنىڭ قۇرىق بويلامايتىنداي تەرەڭ, ءتۇپسىز شىڭىراۋ ىسپەتتى ەكەن-اۋ. ايتسە دە ول كۇندەردىڭ شەكاراسى شارتتى تۇردە عانا جىلدارمەن جىمداسىپ جاتادى-مىس. اياسىن كەڭەيتىپ, ۇعىمىن ۇلىقتاڭقىراپ ۇعىنىپ كورسەك, كۇندەر مەن جىلدار دەگەنىمىز تۇتاسا, ۇلعايا كەلە ۋاقىت اتتى ۇلىلىقتى سومدايدى ەكەن-اۋ. ياعني, كۇن مەن جىلىڭ ۋاقىت ۋىسىنا جۇتىلىپ كەتەدى. وسىنداي قاستەرلى تابالدىرىقتا تۇرىپ ۋاقىت تۋرالى, ءوزىمىز تۋرالى تولعانعىمىز كەلەدى. كەستەلەپ, كوركەمدەپ, بايىتىپ ايتساق – ۋاقىتتاعى جانە ءوزىمىزدەگى وزگەرىستەر جونىندە پايىمداپ كورسەك شە...
باستاپقى كوزقاراس مەرەكەلىك كۇندەرگە قاتىستى تياناقتالماق. بىرەۋ بۇل كۇندى زور اڭسارمەن كۇتسە, كەيبىرى كادۋىلگى جۇمىس كۇنىنىڭ ىرعاعىن بۇزعىسى كەلمەي اجەپتاۋىر قينالاتىنى بار. اسىرا ايتقاندىق ەمەس – اقيقات. د. دەگەن تانىسىم وسىنداي قاۋىرت كۇننىڭ مازمۇنعا تولى جەلىسىن, ىرىستى ىرعاعىن, ادەمى اۋەنىن مەيراممەن ءۇزىپ الماسام ەكەن دەپ, كادىمگىدەي ابىرجيدى ەكەن. بۇل جىلدارمەن قالىپتاسقان ادەت. ابدەن جۇمىسقا جەگىلگەن جان جۇمىستان باس الماعان قالپىمەن مەرەكەنىڭ ءوزىن لايىقتى قارسىلاۋعا ءازىر بولماي شىعىپتى. ونداي «بوستاندىقتىڭ» يەك استىندا تۇرعانىن اڭداماي قالادى. بوساڭسىپ, ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرەيىن دەسە, سىمداي تارتىلعان ادەتتەگى ءتارتىبى ىرىق بەرمەيدى. جۇمىس, جۇمىس... دەمالىس كۇنىنىڭ ءوزىن قارەكەتسىز وتكىزبەيتىن ول ەكى-ءۇش كۇندىك مەرەكەلىك سيپاتقا كوندىگە الماي قويىپتى. ارينە, مۇنىسى ءۇشىن ەشكىمدى جازعىرا المايسىز عوي.
بايىپقا سالىپ, سارالاۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپتىڭ ءبىر ساراسى جاستاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنە قاتىستى بوپ كەلەدى. ولاردىڭ قابىلەتى, ءومىرگە يكەمدىلىگى, ۇستانىمى, ت.ب. بەينەلىك-دارالىق دەڭگەيى قانداي؟ جاسىراتىن نەسى بار, جاس وركەننىڭ بويىنان زامان اۋىسۋىمەن قابىستىرىپ ىلىك, كەمشىلىك, كەراعارلىق تابۋدى ادەتكە اينالدىرىپ ءجۇرمىز عوي. ال سان عاسىر استارىنان بەلگىلى ءجايت, ول – ادامداردىڭ جاقسىلىققا قاراي وزگەرۋىنىڭ تىلسىم سىرىن اشۋدىڭ اسقان قۇپيالىلىعىنا سايادى. ءار ءتۇرلى ۇرپاق ورتاق ءتىل تابىسىپ, جارقىن ءومىردىڭ ۇلى ۇستىندارىن ۇلىقتاي الار ما ەكەن؟ ەگيپەت پەرعاۋىنىنىڭ قۇلپىتاسىنداعى وسىدان ءتورت مىڭ جىل بۇرىن قاشالعان جازۋعا جان بىتىرسەك, وندا جاستاردىڭ وتە-موتە ءوزىمشىلدىككە, اسىرا كوزگە تۇسۋشىلىككە سالىنىپ, ۇلكەندەردىڭ اقىل-كەڭەسىنە ەنجارلىقپەن قۇلاق قويمايتىنى, مۇنىڭ ءوزى ەشقانداي جاقسىلىققا اكەپ سوقتىرمايتىنى مەگزەلگەن. دەگەنمەن اركىم اكەلىك جاسقا جاقىنداعان سايىن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جەتە ءتۇسىنىپ, ادامعا تەلىنگەن ءار جىلدىڭ وزىندىك قادىر-قاسيەتى بولاتىنىن ۇعىنادى ەكەن. ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە دە عۇمىرلىق جيناعان بولمىس-ءبىتىم بايلىعىڭدى جاستىقتىڭ الابۇرتقان جالىنىنا ايىرباستامايتىن ورشىلدىگىڭ بايقالاتىنى تاعى راس-اۋ.
ەكپىندەپ, ەركىنسىگەن جاستىقتىڭ كۇش-قايراتىنا ۋاقىت وتە كەلە ماقسات ايقىندىعى, باعالاۋدىڭ دالدىگى, ءوزىڭ مەن وزگەنىڭ ءىس-قيمىل ءناتيجەلەرىن ساراپتاپ ءتۇسىنۋ, كاسىپتىك شەبەرلىك, ياعني ەڭ باستىسى, اركىمنىڭ ىسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن مۇمكىندىكتەر جان ساندىعىندا قاتتالىپ جينالادى. وسىلايشا ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى: نە ءبىتىردىڭ, قالاي ءبىتىردىڭ, قانداي ىسىڭە سۇيسىنە الاسىڭ؟ شالىس باسقان قادامىڭ شە؟ ونى قالاي تۇزۋلەدىڭ؟ ومىرلىك تاجىريبەڭنىڭ دىتتەگەنىنەن شىعا الدىڭ با؟ ەڭ قىمباتى – وتكەنىڭ مەن بۇگىنىڭدى, بولاشاعىڭدى جالعاستىرعان جەلىنىڭ ءتىنى ءۇزىلىپ كەتپەس پە ەكەن؟ اسىلىق جاساماي, وسىنىڭ بارىنە اباي بولعان ابزال عوي. ويتكەنى كۇننەن كۇن الماسىپ, جىلعا ۇلاسىپ, جىلعالانىپ, ءار جاڭا جىلىڭ مەن كۇنىڭ ءوز ماعىناسىن ەسەلەپ, ادامي ءبىر سۇراققا ءجۇگەندەپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ. ايتالىق, كۇن سايىن ءسىزدى تولعانتاتىن ماسەلە كوپ قوي. ماسەلەنكي, ادامدار – ءبىزدىڭ اتا-اجەلەرىمىز, اكە-شەشەلەرىمىز, ءوزىمىز, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز قالاي ءومىر ءسۇرۋدە, ارمان-ءمۇددەسى قانداي, نە ءۇشىن كۇرەسىپ جاتىر؟ ءار كۇننىڭ, كەيىن جىلدار بەزبەنىندەگى ءماڭگىلىك ماسەلەلەر ەكەندىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەسسىز.
ال بۇگىننىڭ ەڭ ماڭىزدى ماقساتى – جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك! ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسى. حالىق تۇتاستىعى – ەڭ ۇلى مارتەبە ەكەندىگىن قازاق ەلى الەمگە ايگىلەپ ءجۇر ەمەس پە؟! وسى جەتىستىكتەر عايىپتان كوكتەن تۇسە قالماعانى جانە اقيقات. كۇندەر مەن جىلدار ەنشىسىنە تاعدىر-تالايدىڭ بىرتىندەپ بۇيىرتقان باق-بەرەكەسى! وسى قادىرىمىزدى ۋىستان شىعارىپ المايىق! بەيبىت ءومىردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەلەسى ۇرپاققا اماناتتاپ تاپسىرىپ, ولاردان دا وسىنداي قاعىلەزدىكتى تالاپ ەتكەنىمىز ءجون بولار. سەبەبى, بەيبىتشىلىك دەگەنىمىز – بەرەكەسى مەن باقىتى ۇيىعان تۇتاس ءومىر عوي!
ءيا, ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەيدى, ىرقىنا كوندىرەدى, ءوزگەرىسىن مۇقياتتايدى. ادامدى اينىمالى, اڭسارلى كۇيگە تۇسىرەدى. كەلىسىڭىزشى, كىم, مىسالى, جاس شاعىندا داڭق تۋرالى ارماندامايدى؟ ىشتەي بولسا دا ۇياتىمەن ارپالىسىپ, ەل كوزىندەگى ادام بولعىسى كەلەدى. مۇنىڭ نە ابەستىگى بار؟ ارمانسىز – اقپاعان سۋ. جاسقا ءتان مەنمەندىك, البىرتتىق, جاسامپازدىق, اتاقتى بولۋعا ۇمتىلۋشىلىق – ءبارى جاراسادى. جاستار – جانارتاۋداي قوزعاۋشى كۇش. ماقتانىشى – وسى مۇمكىندىگىندە. ۇيالساڭ, تۇككە تۇرعىسىز ماقساتتان, تارپاڭ قيمىلدان, كوپە-كورىنەۋ تۇڭىلىسىڭنەن ۇيال, جەرگە قارا! مۇنداي ىنجىق, ىنساپسىز ارەكەتتەن ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قانداي ادام شىعاتىنىن بولجاپ قويۋ استە قيىن ەمەس. لاۋازىمى مەن ماراپاتىنا, تويعانى مەن ءوز مۇددەسىن كۇيتتەگەنىنە, بيلىككە ەلپەكتەۋى مەن ەمەكسىگەنىنە, جاعىنۋى مەن جاعىمپازدىعىنا, ت.ب. جاعىمسىز عادەتتەردى بويىنا جيناقتاعان ادام قايدان شىعىپتى؟ ول بالالىقتان بۇگىنگى جاسامىس شاعىنا ۇرىن كەلدى ەمەس پە؟ سوندىقتان جاستىق شاعىڭدى ءادىسسىز قالىپتاستىراتىن كۇندەرىڭ مەن جىلدارىڭ ءمىنسىز بولسىنشى.
الگىندە ايتتىق, داڭق جايلى. ول كىم-كورىنگەنگە جالىن سيپاتپايدى. جاپپاي سيپاتسا, قۇنى قالار ما ەدى؟ ايتسە دە ونىڭ ىنتىقتىراتىن ىقپالى, اسەر كۇشى, قوزدىرعىش ىقىلاسى ادامعا كوپ پايدالى ارەكەتتەر دارىتادى ەكەن. داڭققا ۇمتىلۋ بولماسا – كاسىبي شەبەرلىك پەن شىڭدالۋ, بىلگىرلىك پەن بىلىكتىلىك, قىسقاسى, ءمىنسىز مامان بوپ قالىپتاسۋ قايدان كەلەدى؟ بۇل از تابىس پا؟ داڭققا جەتپەسەڭ دە ۇقساپ باقتىڭ جارقىن مىسالى دا.
شاۋ تارتقان ادام اسىرەسە جاس كەزىندە جارالانعان جان ازابىنان ارىلۋعا وي ەلەگىمەن مۇمكىندىك الادى. قىزبالىقپەن ايتىلعان ءزارلى ءسوز, قىڭىر مىنەز, شىندىقتىڭ ەلەنبەۋى جەڭىل تيمەيدى. بىراق جىلدار جىلىستاي بەرەدى, تاعدىر ءارتۇرلى ادامداردى كەزىكتىرەدى. ءاربىر كەزدەسۋ, ءاربىر كۇن ويلانتىپ, تولعانتادى: ادام ءوزىن قالاي كورگىسى كەلسە, جات بىرەۋدى سولاي كورىپ, پىكىر تۇيەدى ەكەن. كىناراتشىل ادام تەك كىنارات ىزدەيدى, شاتاقشىل قاي ءسوز بەن ىستەن بولسىن شاتاق قازىپ الادى, سەكەمشىل وزگەنى سەكەمشىل ەتەدى. قىسقاسى, تۇپكى ناشار ويى بىلايعىنى بىلعانىشپەن مانسۇق ەتۋگە اككىلەنگەن. ال تاربيەلى, ءتارتىپتى, قالىپتى ادامنىڭ ءجونى بولەك. ول اركىمنىڭ ار-نامىسىن قۇرمەتتەي بىلەدى. كىم-كىمنەن دە يگىلىكتىڭ, ىزەتتىلىكتىڭ نىشانىن سەزىپ, ءوز قاسيەتىندەي ءماپەلەيدى. قاتەلىگىنەن ساباق الادى, لاززاتقا بولەنەدى. ارى تازا, جانى قينالمايدى. وسىلايشا باسقانىڭ مىنسىزدىگىنە, تۇراقتىلىعىنا, كوڭىلدىلىگىنە بوي ۇمسىنا باستايدى. بۇل تاربيەنىڭ تىلسىم تاعىلىمى ەندى ءسىزدى ءتىپتى باسقا سۇلۋ سازعا سالىپ جىبەرەدى. ەڭ عاجابى سول, ءسىز ماڭايىڭداعىلاردان ءوزىڭىز كۇتكەن جاقسى كوڭىل مەن جايدارمان قۇرمەتتىڭ قايتارىمىن كۇندە سەزىنە الاسىز. دەمەك, ارا-قاتىناستىڭ جاقسى-جامان بولىپ قالىپتاسۋى وزىڭە بايلانىستى ەكەن. كۇندەر مەن جىلدار جۇزىندەگى ماڭگىلىك ءتالىم وسىنداي, مىنە...
الىمساقتان بەلگىلى, ءاربىر قاس قاعىم ءساتتىڭ ءوز كەزەگى, ءوز رەتى بار. سول سەكىلدى ءوز ىرعاعىمەن جاڭا جىل دا ەسىك قاققالى تۇر. ونى كورگەن دە بار, كورمەگەن دە بار. كورگەنىمىزگە تاۋبە دەلىك. كەزىندە زور اڭساۋمەن قارسىلاعان جاڭا جىلدى, ەندى ەسىركەگەنىن ەسىركەپ, ۇزاتىپ سالىپ, جاڭاسىن جارىلقا دەپ, ۇكىلى ۇمىتپەن كۇتىپ الارمىز. ءسويتىپ كەشىكپەي جاڭا جىلدىڭ ەڭبەك تاڭى دا اتادى ارايلانىپ.
قاربالاس كۇندەر مەن جاسامپازدىق جىلدار جالعاسا بەرگەي, ەگەمەن ەلىم! ءار كۇننىڭ, جىلدىڭ باعاسىن باعالاپ, باسىمىزعا قۇت ەتىپ دارىتالىقشى! انە, شىن باقىتتىڭ ايناسىنان شات ءجۇزىمىز كورىنسىن!
... كۇندەر مەن جىلدار. جانىڭداعى جاقىنىڭ, قاسىڭداعى قيماسىڭ! قادىرىن بىلگىزە كورشى!
قايسار ءالىم.
