ەسكى جارانى تىرناماس بولار
ارادا ءبىر عاسىرداي ۋاقىت وتسە دە جازىلمايتىن جارالار بار. سوناۋ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وسمان يمپەرياسى تاراپىنان ارمياندارعا گەنوتسيد بولعان دەيدى, سول ۇمىتىلماي, قازىرگى كەزدە دە ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا اسەر ەتىپ وتىر. ايتالىق, ءدال بۇگىن سودان فرانتسيا مەن تۇركيا اراسى ۋشىعىپ شىعا كەلدى. وعان سەبەپ – فرانتسيا پارلامەنتىنىڭ تومەنگى پالاتاسى تۇركيادا ارمياندارعا قارسى گەنوتسيد بولعانىن جوققا شىعارۋشىلارعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ جونىندە زاڭ قابىلدادى. بۇل قادامدى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ ەردوعان ءناسىلشىلدىكتىڭ, كەمسىتۋشىلىكتىڭ, شەكتەن شىققان كسەنوفوبيانىڭ كورىنىسى دەپ ايىپتادى. مەشكەي دەگەن جاقسى ات ەمەس, قاي ەل بولسا دا, ادامشىلىقتان اتتاپ, باسقالاردى قىرىپ-جويدى دەگەندى قالامايدى. ونداي جاماناتتى موينىنا العىسى كەلمەيدى. راس, تاريحتا ونداي جوسىقسىز ارەكەتتەر بولىپ جاتسا, ءبىر ەلدىڭ ەكىنشىسىنەن كەشىرىم سۇراپ, اقتالىپ, ارىن تازالاپ الاتىنى دا بار. ونى دا پاراساتتىلىققا سىيعىزۋعا بولادى. ال جاساماعانىڭدى جاسادىڭ دەسە, ول شىندىققا قياناتتىعى ءوز الدىنا, ءبىر ەلدىڭ ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. تۇرىك اعايىندار فرانتسۋزداردىڭ ارەكەتتەرىن سولاي قابىلدادى. رەسمي بيلىكتىڭ قاتاڭ ءمالىمدەمە جاساۋى ءوز الدىنا, ەلدىڭ ساياسي-رۋحاني كوزقاراسىن بىلدىرەتىن بيلەۋشى پارتيا مەن وپپوزيتسيالىق پارتيالار بىرلەسكەن ءمالىمدەمەلەر جاساپ, فرانتسۋز پارلامەنتى قابىلداعان زاڭدى تۇرىك تاريحىن قارالاۋ دەپ باعالادى, ونى قاتتى ايىپتادى. تۇرىك ەلشىسى شاقىرىپ الىندى. ەكى ەل اراسىنداعى اسكەري, ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىس توقتاتىلدى. فرانتسۋزداردىڭ مۇنداي زاڭ قابىلداۋىن تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى, اقپارات قۇرالدارى دا بۇل ەلدەگى پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىستىرادى. وندا دا تاعى دا سايلاۋعا ءتۇسىپ وتىرعان پرەزيدەنت نيكوليا ساركوزيدىڭ ارەكەتى دەيدى. بۇل ەلدە ارميان حالقىنىڭ جارتى ميلليونداي وكىلدەرى ءومىر سۇرەدى ەكەن. مىنە, ارمياندارعا گەنوتسيد جاسالعانى تۋرالى زاڭ سول ادامداردىڭ داۋىسىن ساركوزيگە بەرگىزەدى-مىس. ال بۇعان ساركوزيدىڭ وپپونەنتتەرى جاي قاراپ وتىرا ما؟ ونىڭ ۇستىنە پارلامەنت پرەزيدەنتتىڭ قالتاسىندا تۇرعان نارسە ەمەس قوي. ءبىز استە دە فرانتسيا پارلامەنتىنىڭ بۇل زاڭىن ماقۇلداپ وتىرعان جوقپىز. ءبىر نارسەنى (بۇل جولى ارمياندارعا گەنوتسيدتى) اشىق مويىنداماعانى ءۇشىن جازالاۋ ء(بىر جىلعا دەيىن تۇرمەگە جابۋ نەمەسە 45 مىڭ ەۋرو ايىپ) اقىلعا سىيا قويمايدى. سول گەنوتسيدتى مويىنداۋ-مويىنداماۋ ءاركىمنىڭ ءوز ءىسى دەمەگەندە, بۇل ونىڭ ورەسىنە دە قاتىستى ماسەلە, ءتىپتى ارى كەتكەندە, ارىنا سىن. ونى زاڭمەن شەكتەۋ جونسىزدىك. سونان سوڭ, تۇركيا جاعىنىڭ دا ونى گەنوتسيد دەپ اتاماڭدار, سولاي دەسەڭدەر, وكپەلەيمىز, كەتىسەمىز دەۋىن دە قيسىنعا سىيدىرۋ قيىن. جاپا شەككەن, قىرىلعان حالىق بار. ولاردىڭ دا تاعدىرىنا, ۇلتتىق ار-نامىسىنا قۇرمەتپەن قاراعان ءجون ەمەس پە؟جالپى, بۇل ماسەلە كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلەدى. ايتىلىپ جۇرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 1915-1916 جىلداردا وسمان يمپەرياسىندا جاپپاي قۋعىن-ءسۇرگىن, كۇشتەپ كوشىرۋ سالدارىنان ءجۇزدەگەن مىڭ (كوبىنە 1,5 ميلليون ايتىلادى) ارميان قازا تاپقان كورىنەدى. ال تۇركيا جانە ءبىرشاما تاريحشىلار بۇل سول كەزدەگى الاساپىراننىڭ سالدارى, ودان كوپتەگەن مۇسىلماندار دا قازا بولدى دەگەندى ايتادى.
پريدنەستروۆەنىڭ پرەزيدەنتى جاڭاردى
كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىن پايدا بولعان پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسى دەيتىن قۇرىلىمدا پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتىپ, وندا اۆتونوميانىڭ بۇرىنعى پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى ەۆگەني شەۆچۋك پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. قاي ەلدە پرەزيدەنت سايلاۋى وتپەي جاتىر, ول ۇلكەن جاڭالىق ەمەس. ال الەم مەملەكەتتەرى ءالى تاني قويماعان وسىناۋ قۇرىلىمداعى سايلاۋعا نازار اۋدارۋىمىزدىڭ دا ءمانى بار. سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىمەن ءدۇنيەگە كەلگەن بۇل «رەسپۋبليكا» وسىنداي جولمەن ءبىر ەلدى ءبولشەكتەۋگە بولاتىنىنىڭ «جارقىن» مىسالى. سونىڭ سالدارىنان مولدوۆا رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىككە قولىم جەتتى دەگەنمەن, ونىڭ تاۋەلسىزدىگى جارتىكەش. جەرىنىڭ ەڭ شۇرايلى دا ونەركاسىپتىك تۇرعىدا جوعارى دامىعان بولىگىنەن ايىرىلىپ وتىر. ءار رەسپۋبليكا وزدەرىنىڭ ەگەمەندىكتەرىن قالاعانىنشا الىپ جاتقان تۇستا ماسكەۋ مولدوۆانىڭ وسى بولىگىن الىپ قالۋ ءۇشىن كوپ كۇش سالدى. ءسوز جۇزىندە پريدنەستروۆە رەسەيگە قوسىلعان جوق, شەكاراسى دا ءبىراز جەردە. ورتادا ۋكراينا جاتىر. بىراق وندا ءوزىنىڭ 14-ءشى ارمياسىن سەپاراتيستەردى قورعاۋعا قالدىرىپ, ۇزاق ۋاقىت اكەتپەي قويدى. ءتىپتى رەسەيلىكتەردەن جاساقتالعان بىتىمگەرلىك كۇش تە پريدنەستروۆەنى مولدوۆاعا قايتا قوسىلۋىنان قورعادى دەسە بولادى. جيىرما جىلداي سول مولدوۆانىڭ ءبولىنگەن اۋماعىن ماسكەۋدىڭ ادامى يگور سميرنوۆ باسقاردى. «زاڭدى» جولمەن, پرەزيدەنت سايلاۋلارىندا جەڭىسكە جەتىپ. ول كەشە جەڭىلدى. وڭباي جەڭىلدى. العاشقى تۋردا-اق. ءارينە, سميرنوۆ ماسكەۋدىڭ باستى ادامى ەدى. بىراق جۇرت ونى قالامادى. كۇرەسكە تۇسكەن ۇشەۋدىڭ سوڭىندا قالدى. كەيبىرەۋلەر بۇل ادام بيلىكتەن شارشاعان شىعار, قايتا سايلانۋعا ق ۇلىقتى بولماعان شىعار دەۋى مۇمكىن. ولاي ەمەس. ۇمتىلىپ-اق باقتى. ءتىپتى ءوز جەڭىسىنە سەنىمدى دە بولعانداي. سايلاۋ ناتيجەسى حابارلانعاندا, ول ءمۇمكىن ەمەس, بۇرمالاۋ بولعان, سايلاۋدى قايتا ءوتكىزۋ كەرەك, دەپ بايبالام سالدى. ءبىراق, باسقالار وعان كونبەدى. ارينە, ءماسكەۋدىڭ قوسىمشا اۋەجايى بار ەدى. ولار قازىرگى پارلامەنت سپيكەرى اناتولي كامينسكيگە ءباس تىكتى. سول العاشقى تۋردا بۇرىنعى سپيكەر ەۆگەني شەۆچۋك ايتارلىقتاي الدا بولعانمەن, ەكىنشى ورىنداعى كامينسكيدىڭ مۇمكىندىگى دە جوعارى ەدى. كەلەسى تۋردا وعان سميرنوۆتىڭ داۋىسى قوسىلسا, جەڭىسكە جەتۋى انىقتاي كورىنگەن. ءتىپتى سول ءبىرىنشى تۋردان كەيىن كامينسكي قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ءماسكەۋگە راحمەتىن ايتىپ تا ۇلگەرگەن. بىراق 25 جەلتوقساندا وتكەن ەكىنشى تۋردىڭ ناتيجەسى كۇتپەگەندەي بولدى. بۇرىنعى پارلامەنت سپيكەرى ەۆگەني شەۆچۋك سايلاۋشىلاردىڭ 73 پايىز داۋىسىن جيناپ, ايقىن باسىمدىقپەن جەڭدى. ال كامينسكي ءتىپتى العاشقى تۋرداعى كورسەتكىشىنە دە جەتە الماي قالدى. ەۆگەني شەۆچۋك كىم؟ ءماسكەۋدىڭ ادامى ما, جوق وعان قارسى ما؟ كەسىپ ايتۋ قيىن. ءتىپتى قارسى بولعاندا دا, ونى ايقايلاپ ايتا قويماس. بۇل اۆتونوميادا كوپ نارسە ماسكەۋدىڭ قولداۋىمەن جاسالادى. ونى ەسكەرمەسەڭ, ءىسىڭ وڭعا باسپاسى انىق. مۇنى ماسكەۋدىڭ ءوزى دە ەسكەرتىپ وتىر. «ەدينايا روسسيادان» دەپۋتات اندرەي كليموۆ ونى اشىق ايتتى: «ەگەر شەۆچۋك ماسكەۋمەن كەلىسسە, پريدنەستروۆە شيەلەنىسىن رەتتەۋدەن ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. ەگەر بۇل ساياساتكەر باسقا جول ىزدەسە, ءبىراز قيىندىققا كەزىگەدى». باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى ءبىر شيەلەنىس وسى پريدنەستروۆەگە قاتىستى. باتىس ونى مولدوۆانىڭ ءبىر بولشەگى سانايدى, رەسەي بۇل دا كوسوۆو سياقتى تاۋەلسىز ەل بولۋعا قۇقىعى بار, دەيدى. ارينە, تاۋەلسىز دەگەندە, ءدال قازىرگىدەي ماسكەۋدىڭ جەتەگىندەگى ەل بولۋعا ءتيىس. باسقالاي ەمەس.پريدنەستروۆەدەگى سايلاۋ كۇتپەگەن ناتيجە كورسەتسە دە, ونداعى شيەلەنىستى باسەڭدەتتى دەۋ قيىن.
ماماديار جاقىپ.
