قازاق ەجەلدەن وسىلاي امانداسادى. وسىنىڭ ءوزى-اق بارار جەرىڭە امان-ەسەن جەتۋدىڭ ادام تىرشىلىگى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارتادى. كولىك ينفراقۇرىلىمىن سەرپىندى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ەڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا رەسپۋبليكانىڭ كولىك كەشەنىن رەفورمالاۋدا جاعىمدى ۇردىستەر ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىندە قازاقستاننىڭ كولىك كەشەنىن حالىقارالىق كولىك جۇيەسىنە ينتەگراتسيالاۋدى جەدەلدەتۋ جانە ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا كولىكتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ باسەكەلەستىك ورتاسى جاساقتالۋدا. وسىعان وراي ءبىز جىل سوڭىندا كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى بەرىك كاماليەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– بەرىك سايلاۋ ۇلى, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وتە اۋقىمدى شارالار ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. كولىك سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلامالارى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازىرگى تاڭدا كولىك سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ كەلەسى بەكىتىلگەن ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجاتتار اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ولار – 2020 جىلعا دەيىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى, 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعدارلاماسى. كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ كولىك قىزمەتتەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قاناعاتتاندىرا الاتىن كولىك-كوممۋنيكاتسيا كەشەنىن قالىپتاستىرۋ. بۇل كەشەندى شارالار اۋقىمىنداعى كەيبىر ءىرى جوبالار ءوتكەن جىلدان بەرى ىسكە قوسىلىپ تا ۇلگەردى.
قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتى وراسان زور. وسى رەتتە جۇك اينالىمىنىڭ 70 پايىزى تەمىر جول كولىگىنە تيەسىلى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى اۋقىمىندا ۇكىمەت تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا كوپتەگەن ءىس-شارالاردى ءجۇزەگە اسىردى. سونىڭ ىشىندە, جالپى ۇزاقتىعى 700 شاقىرىم بولاتىن اقسۋ – دەگەلەڭ, حرومتاۋ – التىنسارين, شار – وسكەمەن جاڭا تەمىر جول جەلىلەرى سالىندى. اتالعان جاڭا تەمىر جول باعدارلارى وزگە مەملەكەتتىڭ اۋماعى ارقىلى ءجۇرۋ ماجبۇرلىگىنەن ايىردى. سونىمەن قاتار, ۇزاقتىعى 132 شاقىرىم ەكىباستۇز – پاۆلودار تەمىر جول ۋچاسكەسى تولىق ەلەكترلەندىرىلدى.
وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءار جىلداردا 78 ملرد. تەڭگە شاماسىندا ينۆەستيتسيا تارتىلدى. قازىرگى كەزدە 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە الماتى جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا «جەتىگەن – قورعاس» جانە «وزەن – تۇرىكمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» تەمىر جول جەلىلەرى سالىنۋدا. اعىمداعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اتالعان باعىتتاردا پويىزدار قاتىناسى اشىلدى. «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسىنىڭ سالىنۋىمەن قىتاي ەلىمەن ەكىنشى وتكىزۋ پۋنكتى اشىلىپ, قىتاي – ورتالىق ازيا جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرى باعىتىندا جۇكتەردى تاسىمالداۋ قاشىقتىعى شامامەن 500 شاقىرىمعا قىسقاردى.
سونىمەن قاتار, التىنكول شەكارالاس ستانساسى ماڭايىندا حالىقارالىق شەكارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى ورنالاسقان. بۇل ورتالىق قحر-مەن ساياسي جانە ساۋدا قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا جاعىمدى اسەرىن تيگىزەدى. وزەن – تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا تەمىر جول جەلىسى «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك دالىزىنە بالامالى باعدار رەتىندە جۇك تاسىمالداۋ قاشىقتىعىن 600 كم.-گە قىسقارتادى. جالپى, اتالعان جوبالار ترانزيتتىك جۇكتەردى وتكىزىپ قانا قويماي, ازيا جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ رىنوگىنا وتاندىق ونىمدەردىڭ شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق, مينيسترلىك «جەزقازعان – سەكسەۋىل» جانە «شالقار – بەينەۋ» تەمىر جول ۋچاسكەلەرىن سالۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل جوبالار قازاقستاننىڭ ورتالىق ءوڭىرىن باتىس وڭىرىمەن ەڭ قىسقا باعدار ارقىلى بايلانىستىرىپ, تەمىر جول ۋچاسكەلەرىندەگى قاربالاستىقتى ازايتادى. وسىعان وراي, دوستىق ستانساسىنان مەملەكەتتىڭ باتىس وڭىرىنە دەيىنگى ترانزيتتىك باعدار 500 شاقىرىمعا قىسقارادى.
– مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ اۆتوكولىك جولدارى سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇنەمى باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. 2001 جىلدى «جولدار جىلى» دەپ جاريالاۋى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل سالادا قانداي كەشەندى شارالار ىسكە اسىرىلدى؟
– حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنداعى جۇك اعىنى جوعارى ۋچاسكەلەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ, ۇزاق جىلدار قوردالانعان كەلەڭسىزدىكتەردى شەشىپ, اۆتوكولىك جولدارىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ماقساتىندا 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن 2001-2005 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اۆتوكولىك جولدارى سالاسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى.
مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – نەگىزگى باعدارلاردى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن جاڭعىرتۋ بويىنشا اتقاراتىن جۇمىس كولەمىن انىقتاۋ. قولعا الىنعان وسىنداي كەلەلى ىستەردىڭ ارقاسىندا 20 جىلدا ەلدە 39 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلدى. بۇل رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جولدارىنىڭ ۇشتەن بىرىنە تەڭ. قازىرگى كەزدە «الماتى – استانا», «بەينەۋ – اقتاۋ», «اقتوبە – قارابۇتاق – قوستاناي وبلىسىنىڭ شەكاراسى», «اتىراۋ – ورال» باعىتىنداعى جولدار قايتا جاڭعىرتىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» مەگاجوباسى ءدالىز وتەتىن وبلىستار ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى قازاقستان اۋماعى ءۇشىن ماڭىزى زور وقيعاعا اينالدى. وسى جوبا 5 وبلىس بويىنشا (الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, اقتوبە) وتەدى. قايتا سالىناتىن ۋچاسكەنىڭ ۇزاقتىعى – 2 452 شاقىرىم, سونىڭ ىشىندە, 1390 شاقىرىم جول (قىزىلوردا – تۇركىستان – شىمكەنت – تاراز – الماتى – قورعاس) 4 جولاقتى ءى تەحنيكالىق دارەجەگە سايكەس سالىنسا, قالعان 1062 شاقىرىم جول (رف شەكاراسى – مارتوك – اقتوبە – قارابۇتاق – قىزىلوردا) ءىى تەحنيكالىق دارەجەگە سايكەس سالىنادى. جوبانىڭ قۇنى – 825,1 ملرد. تەڭگە. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىدان وزگە, بۇل جوباعا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ زايمدارى تارتىلدى.
قۇرىلىس جۇمىستارى جالپى ۇزاقتىعى 1,6 مىڭ شاقىرىم بولاتىن 29 ۋچاسكەدە جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس جۇمىستارىن 2013 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋ جانە قايتا سالۋ جۇمىستارىنا قاجەتتى قارجىنى تارتۋ ماقساتىندا كونتسەسسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان.
– ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنداعى احۋال قالاي؟ كاسىبي بىلىكتى كادرلار جەتكىلىكتى مە؟ جالپى, اۋە كولىگى كورسەتكىشتەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى 16 489 ادامدى قۇرايدى, ولاردىڭ ىشىندە, 1 500 ادام – ۇشقىشتار, 700 ادام – ديسپەتچەرلەر, 2 000 ادام – ينجەنەر-تەحنيكالىق قىزمەتشىلەر, 12 289 ادام – اۋە كومپانيالارى مەن اۋەجايلاردىڭ قىزمەت كورسەتۋشىلەرى.
اۋە كولىگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءوسۋى 2003-2005 جانە 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندەگى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. وسى شارالاردى ورىنداۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ اەروناۆيگاتسيا جۇيەسىندە اۋە كولىگىن جاڭعىرتۋ جانە يكاو حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. اتالعان باعدارلامالىق قۇجاتتاردا كورسەتىلگەندەي, ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاندىق اۋەجايلاردى قايتا سالۋ قاجەتتىلىگى انىقتالدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ىشكى جانە حالىقارالىق باعىتتاردا ۇشۋلاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن استانا, الماتى جانە اتىراۋ قالالارىندا 3 توراپتى اۋەجاي قالىپتاستى.
2003 جىلعى جەلتوقساندا جالپى اۋدانى 28 مىڭ ش.م. بولاتىن الماتى قالاسىندا جاڭا اۋەجاي تەرمينالىنىڭ عيماراتى اشىلدى. 2003 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندەگى قارجى استانا قالاسى اۋەجايىنىڭ جاساندى ۇشۋ-قونۋ الاڭىن قايتا سالۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءۇلكەن اۋە كەمەلەرىن قابىلداي الاتىن ۇشۋ-قونۋ الاڭىنىڭ كوتەرگىشتىك قابىلەتى ارتتىرىلدى. ال 2005 جىلى استانا قالاسى حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ عيماراتتار كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2007 جىلى اۋەجاي قازىرگى زامانعى قۇرالدارمەن جابدىقتالىپ, ناتيجەسىندە اۋەجايعا يكاو-نىڭ ەڭ جوعارعى ءىىى ساناتى بەرىلدى.
بۇگىندە رەسپۋبليكادا 20 اۋەجاي جۇمىس ىستەيدى. 15 اۋەجاي حالىقارالىق دارەجەگە ساي, سونىڭ ىشىندە 10 اۋەجاي يكاو ساناتىنا يە. وتاندىق اۋە تاسىمالداۋشىلاردىڭ قىزمەتتەرىن دامىتۋ بويىنشا شارالار قولعا الىنۋدا. رەسپۋبليكادا بارلىعى 40 اۋە كومپانياسى مەن 18 ەكسپلۋاتانت قىزمەت اتقارادى. 2001 جىلى «ەير استانا» ۇلتتىق اۋە كومپانياسى قۇرىلدى. 2002-2010 جىلدار ارالىعىندا «ەير استانا» اق وپەراتسيالىق ليزينگ ارقىلى 22 اۋە كەمەسىنە يە بولدى. اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا «ەير استانا» اق جاڭا ەمبراەر-190 اتتى اۋە كەمەسىن پايدالانا باستادى. 2011 جىلى تاعى جاڭا 3 ەمبراەر-190 جانە ءبىر بوينگ-757 ۇشاعى ليزينگكە الىنادى.
– جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ جانە قازاقستاننىڭ اۋە تاسىمالداۋشىلارىن ەۋروكوميسسيانىڭ «قارا تىزىمىنەن» شىعارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس جايى قالاي؟
– كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى يكاو ەسكەرتۋلەرىن جويۋ جانە تۇزەتۋ شارالار جوسپارىنا ءسايكەس قازاقستاندىق اۋە تاسىمالداۋشىلارىن ەۋروكوميسسيانىڭ «قارا تىزىمىنەن» شىعارۋ بويىنشا جۇيەلىك شارالاردى قولعا الدى. وسى باعىتتا ءجۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى يكاو جانە ەۋروپالىق كوميسسيا وڭ باعالاپ, جاقسى قابىلدادى. 2010 جىلعى 10-11 قاراشادا بريۋسسەل قالاسىندا (بەلگيا) ەۋروكوميسسيانىڭ ۇشۋ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كوميتەتىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. ءماجىلىس بارىسىندا 27 ەلدەن تۇراتىن ەۋرووداق مۇشەلەرىنىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق بيلىگى ەسەپ بەردى. ءماجىلىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۆياتسيالىق جۇمىستاردى اتقارىپ جاتقان 9 اۋە كومپانياسىن «قارا تىزىمنەن» شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
2011 جىلعى 6 ساۋىردە ەۋرووداققا مۇشە 27 ەلدىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن ەك ۇشۋ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كوميتەتىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتىنىڭ ەسەبى ۇسىنىلدى. اعىمداعى جىلعى 20 ءساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۆياتسيالىق جۇمىستاردى اتقارىپ جاتقان تاعى دا 9 اۋە كاسىپورنىن «قارا تىزىمنەن» شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
– ەلىمىزدىڭ تەڭىز كولىگى سالاسىن دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى اقتاۋ تەڭىز پورتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– 2003-2005 جىلدارى اقتاۋ پورتىنىڭ №4 جانە 5 ايلاقتارىن قايتا سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قايتا سالۋ جۇمىستارى اياقتالىسىمەن پورت 13 مىڭ توننا دەدۆەيتتى تانكەرلەردى قابىلداي الاتىن بولدى. بۇگىندە اقتاۋ پورتى قازىرگى زامانعا ساي كوپ ماقساتتى تەرمينالعا اينالدى.
پورتتى قايتا سالۋ جوباسى قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى, ماركەتينگ, مەنەدجمەنت جانە ءىس قاعازدارىن ءجۇرگىزۋ ءجۇيەلەرىن ەنگىزۋدى قاراستىرعان بولاتىن.
باسقارۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ, جۇك اينالىمىنىڭ جاڭا ستاتيستيكاسىن جۇرگىزۋ, ەسەپتەردى اۆتوماتتاندىرۋ, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ, كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ پروتسەدۋرالارىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. زاماناۋي پورت ينفراقۇرلىمى ساپا, ارتۇرلىلىك جانە پورت قىزمەتىنىڭ قولجەتىمدىلىگى بويىنشا قازاقستانعا كاسپي جاعالاۋىنداعى ەلدەردىڭ اراسىندا كوشباسشى بولۋعا جاعداي جاسادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
