ءوتىپ بارا جاتقان 2011 جىل ەلىمىزدە كوپتەگەن جاعىمدى جاڭالىقتارىمەن ەستە قالدى. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن اۋىزعا الىپ ايتارىمىز, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ەكەندىگى انىق. وسى 20 جىلدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق سالالارى نارىقتىق جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە ابدەن بەيىمدەلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىكتەردى باعىندىردى. سونىڭ ءبىرى ەگىنشىلىك سالاسىندا سوڭعى 50 جىلدا بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىش – 2 ميلليارد پۇتقا جۋىق استىق الىنۋى.
قازاقستان استىق وندىرىسىندەگى ميللياردتار تاريحى تىڭ يگەرۋ جىلدارىنان باستاۋ العاندىعى بەلگىلى. وسى تۋرالى وتكەن شاقتىڭ وقيعالارىنا نازار اۋداراتىن بولساق, ەلىمىزدە 1954-1960 جىلدار ارالىعىندا, ياعني 6 جىلدىڭ ءىشىندە 106 ميلليون توننا استىق الىنعاندىعى تاريحي دەرەكتەردە تىركەلىنگەن. ورتا ەسەپپەن العاندا وسى مەرزىم ىشىندەگى ءار جىل سايىن 17 ميلليون توننادان استىق الىنعان ەكەن. ارينە, مۇنداي استىقتى سول كەزدە ەلىمىز بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ كۇش بىرىكتىرىپ, كوپتەگەن تەحنيكالاردى قازاقستان ەگىس القاپتارىنا شۇعىل تۇردە جونەلتۋى ناتيجەسىندە العانى انىق. ماسەلەن, 1956 جىلعى ەگىس وراعىنا 2 ميلليوننان استام ادام, 64 مىڭ كومباين, 100 مىڭنان استام اۆتوكولىكتەر مەن باسقا دا تەحنيكالار قاتىسقان ەكەن. ياعني مول استىق ۇلكەن شىعىنمەن, كوپ كۇشپەن الىنعان. ال مۇنداي ميللياردتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قانداي بولاتىندىعى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە سول جىلدارى ءاربىر گەكتاردان الىنعان استىق كولەمى 7-8 تسەنتنەردەن عانا اينالعاندىعىن تاريحي دەرەكتەر دالەلدەيدى. وسى كورسەتكىش سول كەزدە, ياعني تىڭ يگەرۋ جىلدارى قازاقستان استىق ءوندىرىسىنىڭ ەكستەنسيۆتى جولىمەن دامىعاندىعىن كورسەتەدى.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ بيىلعى جىلى, ياعني 2011 جىلعى العان 2 ميلليارد پۇتقا جۋىق (1 ميلليارد پۇت استىق شامامەن العاندا 15 ميلليون توننانى قۇرايدى) استىعىنىڭ قادىرى تىپتەن بولەك. ءبىز بۇل جولى مۇنداي بۇرىن-سوڭدى بولماعان مول استىقتى ينتەنسيۆتى دامۋ باعىتى ارقىلى الدىق دەپ ايتا الامىز. ءويتكەنى, استىق ءوندىرىسى بۇرىنعىداي ايقاي-شۋسىز, كوپ ادامنىڭ كۇشىنسىز جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ۇستىنە ءاربىر گەكتاردان الىنعان استىق بەرەكەسى ورتا ەسەپپەن 18 تسەنتنەردەن اينالدى. ياعني تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى كورسەتكىشتەردەن 2,5 ەسەدەن استامعا جوعارى بولدى. سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى ءار گەكتاردان 22,7 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, جالپى كولەمى 9 ميلليون تونناعا جۋىق استىق الىپ, قاجىرلىلىق كورسەتتى.
سونىمەن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ەكونوميكامىزدىڭ باسقا سەكتورلارىنداعى سەكىلدى اتقارىلىپ جاتقان ىستەر از ەمەس. ونداعى ءونىم كولەمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ايىندا ءوتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا ارتقان. بولجام بويىنشا, 2011 جىلى سالاداعى ءبىر قىزمەتكەر وندىرەتىن ءونىم كولەمى 5 اقش دوللارىن قۇرايتىن بولادى. ەگەر الىسقا بارماي-اق, 2005 جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرساق, ودان 2 ەسە جوعارى. مىنە, وسى ارالىقتا عانا استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمى 3 ەسە ۇلعايىپ وتىر.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى ىشىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تاعى ءبىر قول جەتكىزگەن ۇلكەن جەتىستىگى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مول استىقتى ءوز بەتىمەن ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعاندىعى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇرىن ءبىز ونى ارنايى تاپسىرىس بويىنشا وداققا جونەلتەتىنبىز. كىمگە ساتامىن, قالاي وتكىزەمىن دەگەن پروبلەما بولمايتىن. وسىنداي جاعدايعا ابدەن ۇيرەنىپ ەدىك. سوندىقتان تاۋەلسىزدىككە يە بولعان العاشقى كەزدەرى كوپ قيىندىقتى باستان كەشىرە وتىرىپ, حالىقارالىق رىنوكتان ءوز ورنىمىزدى ىزدەستىردىك. بۇل ءىستىڭ اقىرى جەمىستى بولدى. قازىرگى كۇنى قازاقستان الەمنىڭ 40-تان استام ەلىنە استىق ەكسپورتتايدى ەكەن. وسى ءىستى جەتىلدىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك تەڭىز جاعالاۋىنداعى پورتتاردان قازاقستان مەنشىگىندە بولاتىن استىق تەرمينالدارىن ساتىپ الۋ مەن سالۋعا تۋرا كەلدى. وزىمىزدەگى اقتاۋ پورتىنان جاڭا تەرمينال اشىلىپ, استىق تاسىمالدايتىن كەمەلەر قاتارى نىعايتىلدى.
مۇنىڭ سىرتىندا «استىق تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, استىق وندىرۋشىلەرگە, ونى ەكسپورتتاۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى زاڭ نەگىزىندە شەشىلدى. ۇكىمەتتىڭ استىق ءوندىرىسى مەن رىنوگىن رەتتەۋدەگى وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق قۇرىلىپ, ول شارۋالاردىڭ ارتىق استىقتارىن مەملەكەتتىك قورعا ساتىپ الۋ ءىسىن جىلما-جىل جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى استىق باعاسىمەن قاتار, ۇن, نان ءجانە ودان جاسالاتىن ونىمدەر باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا ەلەۋلى جاعدايدا اسەر ەتۋدە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا استىق وندىرۋشىلەر تەحنيكالىق قارۋلانۋ ماسەلەسىندە كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولعان ەدى. ويتكەنى, بۇرىنعى تەحنيكالاردى الماستىرۋعا ولاردىڭ قولىنداعى قارجى جەتپەدى. تەحنيكالار زاماننىڭ اۋىسىپ, ءومىردىڭ العا باسۋىنا بايلانىستى مورالدىق تۇرعىدان دا ەسكىرىپ قالدى. بۇل جاعداي قازاقستان استىعىن ءوندىرۋ مەن ونى دەر كەزىندە جيناپ الۋعا, باسقا استىق ءوندىرۋشى ەلدەرمەن باسەكەلەستىككە تۇسۋگە كوپ كەسىرىن تيگىزدى. مىنە, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ باعىتىندا «قازاگروقارجى كورپوراتسياسى» اق قۇرىلىپ, ول قاجەتتى تەحنيكالاردى ليزينگتىك تاسىلمەن شارۋالارعا ساتىپ الىپ بەرۋدى جۇزەگە اسىردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى استىق سەبۋ كەشەندەرى, قازىرگى زامانعى شەتەلدىك استىق جيناۋ كومبايندارى, باسقا دا جەر وڭدەۋ قۇرالدارى پايدا بولىپ, كوكتەمگى ەگىس, كۇزگى جيىن-تەرىن ناۋقاندارى دەر كەزىندە جۇرگىزىلەتىن بولدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى الىنىپ وتىرعان 30 ميلليون تونناعا جۋىق استىق – مىنە, وسىنداي ۇزاق جىلدارعى جانە جۇيەلى دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. بۇل جاعدايدى وسىدان 1 ايدان استام ۋاقىت بۇرىن استانادا وتكىزىلگەن اگروونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمىنا قاتىسقان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سونداعى سوزىندە ەلباسى اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ ماقساتىندا سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە عانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى سالاعا 670 ميلليارد تەڭگەنىڭ بولىنگەندىگىن, الەمدىك داعدارىس ءورشىپ تۇرعان 2009 جىلدىڭ وزىندە ۇلتتىق قوردان اگرارلىق سەكتوردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا 120 ميلليارد تەڭگەنىڭ قاراستىرىلعاندىعىن, وسى قارجىعا قازىردىڭ وزىندە 42 جاڭا ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلعاندىعىن ايتا كەلە «ءبىزدىڭ دۇرىس جول تاڭداعانىمىزدى ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. بيىلعى مەرەيلى جىلدا ەگىن بىتىك شىقتى, قامبامىز استىققا تولدى. بۇرىن بولىپ كورمەگەن زور تابىستارعا جەتتىك. بيىلعى استىق قازاقستان ءۇشىن رەكوردىق بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى ەرەن تابىسقا جەتىپ, ەل ىرىسىن ەسەلەپ, تاۋەلسىزدىك تويىنا لايىقتى تارتۋ جاسادى. سوندىقتان, ءبۇگىنگى كەزدەسۋدى قۋانىشتى, مەرەكەلىك كەزدەسۋ دەپ ايتۋىمىزعا بولادى» دەگەن ەدى.
ەلباسى وسى رەتتە رەكوردىق استىق – بۇل تەك ساتتىلىكتەردىڭ سايكەس كەلۋىن نەمەسە تابيعاتتىڭ ەرەكشە تارتۋىن عانا بىلدىرمەيتىندىگىن, بۇرىن مۇنشا كولەمدەگى استىقتى الۋ ءۇشىن وراسان زور كولەمدە جەر جىرتىلىپ, وراق ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋعا تۇتاس اسكەري بولىمدەر, ستۋدەنتتەر مەن قالالىقتار جۇمىلدىرالاتىندىعىن, بارلىق استىق وتان قويماسىنا جونەلتىلىپ, ارتىنان مال ازىعىنا دەپ ونىڭ ميلليونداعان تونناسىن ورتالىقتان قايتا سۇراپ الۋ جاعدايى ءجيى كەزدەسكەندىگىن ەسكە الا كەلە, ال قازاقستاننىڭ قازىرگى رەكوردىنا قول جەتكىزۋگە مۇلدە باسقا تاسىلدەر پايدالانىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. وعان ەكى شەشۋشى فاكتوردىڭ ۇلكەن ىقپالى بولدى. ءبىرىنشىسى, مەملەكەت قولداۋىنا ارقا سۇيەگەن ءبىزدىڭ فەرمەرلەرىمىزدىڭ ەرلىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى بولسا, ەكىنشىسى, استىق ءوندىرۋ ءىسىنىڭ بىرتە-بىرتە ينۆەنسيۆتى تاسىلدەرگە كوشىرىلە باستاعاندىعى. ماسەلەن, ەگىستىك القاپتاردىڭ جارتىسىنان استامىندا تۇقىم سەبۋ, ءونىم جيناۋ جۇمىستارى جوعارى ءونىمدى جاڭا تەحنيكالار ارقىلى جۇرگىزىلدى. ەگىستىڭ 70-تەن استام پايىزىندا ىلعال ساقتاۋشى تەحنولوگيالار قولدانىلدى. بۇل تەحنولوگيا تەك ىلعال ساقتاۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋعا دا جاردەمدەسىپ وتىر.
ەلباسى مىنە, وسىنداي جەتىستىكتەرگە باستاۋشى ەكىنشى فاكتور رەتىندە مەملەكەتتىڭ سوڭعى كەزدەرى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان اگرارلىق ساياساتىن اتاپ كورسەتتى. بۇل ساياسات ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىستاردى بۇرىنعىداي كورسەتكىشتەر قۋعا ەمەس, تۇپكىلىكتى ناتيجەنىڭ تابىستى بولۋىنا, ياعني ەكونوميكالىق تيىمدىلىك ماسەلەسىنە قاراي باعىتتادى. قازىرگى كۇنى اركىم – ءوزى وندىرگەن ءونىمنىڭ قوجايىنى. ونى قايدا وتكىزۋ, قانشا باعامەن وتكىزۋ, وتكىزگەن ءونىمنەن تۇسكەن قارجىنى قايدا جۇمساۋ ءماسەلەسىن ءوزى شەشەدى. ياعني, ەلىمىزدە كاسىپكەرلىك ەرىكتىلىك جاعدايى ورنىعىپ وتىر. مىنە, وسى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە الىنعان ءونىم مەيلىنشە بەرەكەلى بولا ءتۇستى. از شىعىنمەن مول ونىمگە ۇمتىلۋ, بۇرىنعىعا قاراعاندا جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, وسى ماقساتتا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قارۋلانۋعا ۇمتىلۋ سەكىلدى جاقسى داستۇرلەر ءاربىر تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ بويىندا بەرىك ورنىعا ءتۇستى.
مىنە, وسىنداي ەل ومىرىندە ءجۇرىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردىڭ, حالىقتى بولاشاققا قاراي بەكەم باستاعان مەملەكەتتىك اگرارلىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازىر ەلىمىز الەمدەگى استىقتى بارىنشا مول وندىرەتىن ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ورتاسىنان ورىن الدى. بۇرىن وسىنداي ەلدەردىڭ وڭدىعىنىڭ اراسىندا جۇرسەك, سوڭعى جىلدارى بۇدان دا العا جىلجىپ, جەتىلىكتىڭ, بەستىكتىڭ قاتارىنان كورىنە باستادىق. ءبىزدىڭ بۇل ورتاداعى جاعدايىمىزعا تالداۋ جاساي كەتۋ ءۇشىن مىنا ءبىر ماسەلەلەرگە ءۇڭىلىپ كورەيىك.
الەمدىك استىق رىنوگى نەگىزىنەن ەكى توپتان تۇرادى. ولار – استىق ءوندىرىپ, ونى ساتىپ, پايدا تابۋشى ەلدەر جانە وندىرىلگەن استىقتى ءوز قارجىلارىن جۇمساي وتىرىپ, ساتىپ الىپ, وسى ارقىلى ءوز حالقىنىڭ استىق جونىندەگى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان تۇتىنۋشى ەلدەر. ءبىز وسى ەكى توپتىڭ بىرىنشىسىنە جاتامىز. ياعني, استىقتى ساتىپ, ودان پايدا تابۋشى ەلمىز.
استىق ساتىپ, پايدا تاباتىن ەلدەر قاتارى كوپ ەمەس. بۇل توپقا ەڭ ءارى كەتكەندە 25-30 ەل عانا كىرەدى. سولاردىڭ ءىشىندە ءداستۇر بويىنشا ءبىرىنشى ەل – امەريكا قۇراما شتاتتارى. بۇل ەل نەگىزىنەن العاندا جۇگەرى ساتۋ جونىنەن الەمدىك كوشباسشى بولىپ تابىلادى. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 260-270 ميلليون توننا جۇگەرى الادى. ال بيداي ءۇشىن بولىنەتىن ەگىستىك القاپتارىنىڭ كولەمى ورتا ەسەپپەن 20-25 ميلليون گەكتاردان اسپايدى. ودان ءار جىل سايىن شامامەن العاندا 50-70 ميلليون توننا ءونىم ءوندىرىلىپ, وسىلاردىڭ 50 پايىزدان استامى ەكسپورتقا باعىتتالادى. سوندا كورىپ وتىرساڭىز, ءبىزدىڭ قازاقستان وندىرەتىن استىقتان سونشاما مول ەمەس.
ەكىنشى ورىن ادەتتە كاناداعا بەرىلەدى. كانادا بيداي, ارپا, جۇگەرى, قاراقۇمىق ەگىپ, وسىدان تۇسكەن ءونىمنىڭ ارتىلعانىن ەكسپورتقا شىعارادى. بۇل ەلدە بيداي وسىرۋگە بولىنەتىن ەگىستىك كولەمى 9-11 ميلليون گەكتار. وسىدان ءار جىل سايىن شامامەن العاندا 20-28 ميلليون توننا استىق الىنىپ, ونىڭ 10-19 ميلليون تونناسى ەكسپورتقا باعىتتالادى. ەلدىڭ ىشكى تۇتىنۋ كورسەتكىشى 6,3-9 ميلليون توننا شاماسىندا. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بيداي ەكسپورتى جونىنەن بۇل ەل دە قازاقستاننىڭ قازىرگى قول جەتكىزىپ وتىرعان كورسەتكىشتەرىنەن كوپ الىس كەتە الماي وتىر. ەگەر ءبىز بيداي جونىنەن بيىلعى قول جەتكىزگەن كورسەتكىشىمىزدى جىلما-جىل قايتالايتىن بولساق, بۇل ەلمەن الداعى ۋاقىتتا قۇيرىق تىستەسىپ قالارىمىز انىق.
استىق وسىرۋمەن اتى شىققان ءۇشىنشى ەل – اۆستراليا بولسا, حالىقارالىق ساراپشىلار وسى رىنوكتاعى ءتورتىنشى ورىندى ادەتتە ەۋروپا وداعى ەلدەرىنە بەرەدى. مۇندا بيدايدىڭ جالپى ەگىس كولەمى 24,3-26,8 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. ءار گەكتاردان الىناتىن ءونىم بەرەكەسى ەۋراپادا وتە جوعارى. مۇندا جىلما-جىل ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 45-57 تسەنتردەن ءونىم جينالادى.
استىق ءوندىرىسىنىڭ العاشقى بەستىگىن رەسەي قورىتىندىلايدى. مۇنداعى بيداي وندىرىسىنە بەرىلەتىن ەگىستىك الاڭىنىڭ كولەمى شامامەن العاندا 35-50 ميلليون گەكتاردىڭ اينالاسىندا. ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن العاندا 21-30 تسەنتنەردەي ءونىم الىنادى. رەسەيدە قازاقستانعا قاراعاندا گەكتار بەرەكەسىنىڭ جوعارى بولاتىن سەبەبى, مۇندا استىق شىعىمدىلىعىنا قولايلى اسەر ەتەتىن قارا توپىراقتى وڭىرلەر كوپ.
الەمدەگى استىق ساتۋشى ەلدەر اراسىندا مۇنان كەيىنگى ورىندار ۋكراينا مەن قازاقستانعا بەرىلەدى. ءبىزدىڭ قازاقستانداعى استىق ءوندىرىسى مەن ونىڭ ەكسپورتىنىڭ جاعدايىن جوعارىدا قوزعاپ وتتىك. وسى كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراپ جانە الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ الەۋەتى ارتا تۇسەتىندىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ العاشقى بەستىك ءىشىنەن بەرىك تابان تىرەۋگە تولىق ءمۇمكىندىگى بار دەپ ايتا الامىز. ويتكەنى, بىزدە ءالى اينالىمعا قوسىلماي, بوس جاتقان ەگىستىك جەرلەر بارشىلىق. ونىڭ ۇستىنە استىق ءجونىندەگى حالىقارالىق ساراپشىلار الەمدە حالىق سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايى جىلدان-جىلعا قيىنداي تۇسكەن قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك استىق رىنوگىنا ساتۋشى رەتىندە كەيىننەن قوسىلىپ وتىرعان رەسەي, ۋكراينا, قازاقستان بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىندىگىن ايتۋىمىز كەرەك.
سونىمەن قازاقستاننىڭ استىق ءوندىرىسى مەن ونىڭ ەكسپورتى جىل وتكەن سايىن دامىپ, جاڭا بەلەستەردى باعىندىرا باستادى. بيىلعى الىنعان رەكوردتىق مول ءونىم سونىڭ ءبىر دالەلى. بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ سوڭعى 3 جىل كولەمىندە ۇن ساتۋدان الەم بويىنشا كوشباسشى ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. ءسويتىپ, استىق پەن ونىڭ ءونىمىن ساتۋشى ەلدەر اراسىندا قازاقستان ۇستانىمى بارعان سايىن نىعايۋدا. ەندى ءبىراز ۋاىت وتكەننەن كەيىن ەلىمىزدىڭ التىن استىعى حالقىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ابىرويىن اسىراتىن باستى برەندتىك ونىمگە اينالاتىندىعىنا داۋ جوق.
سۇڭعات ءالىپباي.
