الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى VI cەزىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان حور حالقىمىزعا كەڭىنەن تانىس «اق كوگەرشىن» ءانىن ورىندادى. بۇل ءان القالى جيىننىڭ باستى باعدارىن, مىندەتىن ايقىنداپ بەرگەندەي بولدى.
بۇدان كەيىن سەزد جۇمىسىن جۇرگىزگەن قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ العاشقى ءسوزدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى سەزد دەلەگاتتارى الدىندا قازاقستاننىڭ وسى شارانى وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىنا قولداۋ كورسەتىپ, وعان اتسالىسىپ كەلە جاتقان ءدىن كوشباسشىلارىنا, حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنە, ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلارعا زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– العاشقى تاريحي سەزدەن بەرى 15 جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇگىن ءبىز التىنشى رەت باس قوسىپ وتىرمىز. مەن وتكەن جيىندارعا قاتىسقان ەسكى دوستارىمىزبەن قايتا قاۋىشقانىما وتە قۋانىشتىمىن. استاناعا العاش رەت كەلگەندەرگە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. ءبىزدىڭ ەلوردامىز بيىل ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ەلوردامىزدىڭ بويتۇمارىنا اينالدى دەۋگە بولادى. سەبەبى ءبىز استانانى بارلىق مادەنيەتتەر ءۇشىن اشىق ءارى بولاشاقتىڭ ەۋرازيالىق قالاسى رەتىندە سالدىق, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى بىتىمگەرشىلىك, سەرىكتەستىك, تولەرانت-
تىلىق, جاسامپازدىق يدەيالارىن جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ جولىندا قازاقستاننىڭ جۇمساعان كۇش-جىگەرى مەن ەلوردانىڭ ءرولى جونىندە ايتتى.
– عىلىمي-تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ دامۋى بارىسىندا وركەنيەتارالىق قاقتىعىستاردىڭ جونسىزدىگى ايقىن كورىنەدى. ءدال قازىر بولاشاق ادامزاتتىڭ بەت-بەينەسى قالىپتاسۋدا. كەلەر ۇرپاققا ورتاق پلانەتامىزدى قانداي كۇيدە تاپسىرا الامىز – وركەنيەتىمىزدىڭ باستى پروبلەماسى وسى. ءبىزدىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزعا 18 جىل بولدى, الايدا بەيبىتشىلىك, باق-بەرەكە مەن مولشىلىق ادامزات دامۋىنىڭ نەگىزگى ۇردىسىنە اينالا المادى. الەمدىك قوعامداستىق ءوزارا سەنىمسىزدىكتىڭ, جەك كورۋشىلىك پەن قاقتىعىستىڭ يىرىمىنەن شىعا الماي كەلەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
باستى ماقسات – قاۋىپسىز ءارى ادىلەتتى الەم قالىپتاستىرۋ
قازاقستان پرەزيدەنتى گەوساياسي شيەلەنىستىڭ جانە سانكتسيالىق تەكەتىرەستىڭ ءورشىپ كەلە جاتقانىنا ارنايى توقتالدى.
– ەلدەردىڭ, گەوساياسي بلوكتاردىڭ اراسىندا جاڭا دۋالدار مەن «تەمىر پەردەلى» كەدەرگىلەر بوي كوتەرۋدە. بىراق ەڭ قاۋىپتىسى, ادامداردىڭ وي-ساناسى مەن جۇرەكتەرىندە ءبىر-بىرىمەن ارازدىق سەزىمى كۇشەيىپ كەلەدى. كوپ كۇش-جىگەر ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالاۋعا ەمەس, باسەكە ءۇشىن سىلتاۋ ىزدەۋگە, حالىقتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشاتىن بىرلەسكەن جوبالارعا ەمەس, ءبىرىن-ءبىرى قىرىپ-جوياتىن قۇرال جاساۋعا باعىتتالىپ وتىر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى الەمدە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ادامزات ءۇشىن جاعىمسىز سالدارى بولاتىنىنا نازار اۋداردى.
– تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋىنا, جالپىالەمدىك بايلىقتىڭ ارتۋىنا قاراماستان, الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ اۋقىمى ارتا تۇسۋدە. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, جەر شارى حالقىنىڭ 14 پايىزى اشتىقتىڭ ازابىن تارتىپ وتىر. جۇمىسسىزداردىڭ جالپى سانى 190 ميلليون ادامنان استى. بۇل راديكاليزمنىڭ ءورىس الۋىنا نەگىز بولاتىن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كۇشەيتە تۇسەدى. سوندىقتان قاۋىپسىز ءارى ادىلەتتى الەم قالىپتاستىرۋ نەگىزگى ماسەلە بولىپ سانالادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ءتۇرلى مادەنيەت, ءدىن جانە مەملەكەت كوشباسشىلارى اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق, سىندارلى ىنتىماقتاستىق يدەيالارىن نىعايتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى جونىندە ايتتى.
– قازاقستاندا 18 ءتۇرلى كونفەسسيانىڭ 3,5 مىڭنان استام ءدىني سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن. وسىنشاما الۋان تۇرلىلىككە قاراماستان, ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ءدىن بوستاندىعىن قورعاۋدىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي بىلدىك. ءبىز ەلىمىزدە كونفەسسياارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ كوپشىلىك مويىنداعان ەرەكشە قازاقستاندىق مودەلىن قالىپتاستىرا الدىق. قازاقستان تاجىريبەسىن الەمدىك اۋقىمدا دا تولىق قولدانۋعا بولادى دەپ سەنەمىن, – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەنىمنىڭ جاھاندىق داعدارىسىن ەڭسەرۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىنا توقتالدى.
– اقپاراتتىق قوعام داۋىرىندە ءبىز بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم يدەياسىن جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بارلىق ارتىقشىلىعىن پايدالانۋىمىز قاجەت. سول ءۇشىن سەزىمىزدىڭ بازاسىندا اقپاراتتىق پورتال قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك قوعامداستىقتى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە شاقىرۋ جونىندە رۋحاني كوشباسشىلارعا ۇسىنىس ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىلىم مەن اعارتۋشىلىقتى ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن, ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىلىم مەن عىلىمعا جاپپاي ۇمتىلماي, كەدەيشىلىك پەن قايىرشىلىقتى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس. تەك ءبىلىم عانا راديكاليزم يدەيالارىنىڭ بۇكىل كورىنىستەرىنە قارسى ورنىقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. بۇل تۇرعىدا ءدىني ءبىلىمنىڭ دە ماڭىزى وراسان زور. قازىر ونىڭ پلاتفورماسىن ءارتۇرلى جالعان ءدىني ۇيىمدار بەلسەندى پايدالانۋدا. سوندىقتان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ءدىني قۇندىلىقتاردى ساياسي يدەولوگەمالاردان اجىراتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى اتقارا الار ەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءبارىن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن ۇسىنعان ءىس-قيمىلدارىن قولداۋعا شاقىردى.
– قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا بار كۇش-جىگەرىن وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمىلدىرا بەرەدى. ايتىلعان باستامالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندە ورتالىق قۇرۋعا دايىنمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى دىنارالىق ديالوگقا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرىلەتىن سەزدىڭ ءبىرىنشى سىيلىعىن ۆاتيكان پاپاسىنىڭ كەڭەسىنە تابىستاۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانىن دەلەگاتتارعا حابارلادى.
سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى سەزد دەلەگاتتارىنىڭ بارشاسىنىڭ اشىق تا سىندارلى ديالوگ رۋحىندا تابىستى جۇمىس ىستەۋىنە نيەتتەستىك ءبىلدىردى.
ءبارىمىزدىڭ مۇددەمىز – وركەنيەتتى قورعاۋ
كەلەسى ءسوز كەزەگى سەربيا پرەزيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچكە بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ وسى سەزد جۇمىسىنا قاتىسقانىن ۇلكەن مارتەبە سانايتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل بىرەگەي ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
– الەمدىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى, ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا 2003 جىلدان بەرى قازاقستان پرەزدەنتىنىڭ الەمدىك ءدىن باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل ۇنقاتىسۋ الاڭىندا بارلىق ءدىني كوشباسشىلار وزدەرىنىڭ قۇندى يدەيالارىن ايتىپ كەلەدى. يسلام ءدىنى, پراۆوسلاۆ ءدىنى, وزگە دە دىندەردىڭ وكىلدەرى باس قوسقان وسى جەردە مەنىڭ دە قانداي مۇددەم بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ناقتىراق ايتقاندا, ءبارىمىزدىڭ مۇددەمىز, مىندەتىمىز – وركەنيەتتى ساقتاۋ, قورعاۋ, – دەدى الەكساندر ۆۋچيچ.
سەربيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولى ماڭىزدى ەكەنىن, ولاردىڭ ادامزاتتى جاماندىقتان قۇتقارىپ, جاقسىلىققا باستايتىنىن, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قورعاپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتتى.
– ءدىني ليدەرلەر قازىرگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى تۇلعالار. سوندىقتان ولاردىڭ ايتقان يدەيالارى, ىلىمدەرى رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. گەوساياسات وكىلدەرىنىڭ ءدىن باسشىلارىنىڭ سوزدەرىنە قۇلاق اسپايتىن كەزدەرى كەزدەسىپ تۇرادى. نەگىزىندە الەمدىك ءدىن جەتەكشىلەرىنىڭ يدەياسى حالىقارالىق قۇقىققا نەگىز بولىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءار ادامنىڭ جەكە باسىن سىيلامايىنشا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزە المايمىز, – دەدى ا.ۆۋچيچ.
القالى جيىندا ءال-ازحاردىڭ (مىسىر) باس يمامى شەيح مۇحامماد احماد ات-تايەب سەزدى ۇيىمداستىرعان قازاقستان باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ, وسى ديالوگ الاڭىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق ول تەرروريزمنىڭ تۋىنداۋى مەن تارالۋى تۇرعىسىندا ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلدىردى.
– ويلاپ قاراساڭىزدار, تەرروريزمنىڭ كۇشەيۋىنە, قارۋلانۋعا, ولاردىڭ ءبىر شەكارادان ەكىنشىسىنە ەمىن-ەركىن ءوتىپ كەتىپ, تۇتقيىلدان شابۋىلداۋىنا يسلام الەمى مۇرىندىق بولىپ وتىر دەگەن تۇسىنىك كۇمان تۋدىرادى, – دەدى شەيح مۇحامماد احماد ات-تايەب. ونىڭ ايتۋىنشا, تەرروريزمنىڭ مۇسىلماندارعا –تەلىنۋى ادىلەتسىزدىك.
شەيح مۇحامماد احماد ات-تايەب تەرروريزم ەشقانداي ۇلتقا دا, دىنگە دە بولىنبەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
– تەرروريزمدى ەشبىر ءدىن ويلاپ تاپقان جوق. ول – حالىقارالىق ساياساتتىڭ اداسىپ كەتكەن ادىلەتسىز بالاسى ىسپەتتى. ول ەشكىمدى بالا دەپ, ۇلكەن دەپ بولمەي قاتىگەزدىگىن جاساي بەرەدى, – دەيدى ءال-ازحاردىڭ باس يمامى.
ءوز سوزىنە دالەل رەتىندە شەيح مۇحامماد احماد ات-تايەب بىرنەشە ستاتيستيكالىق مالىمەت كەلتىردى.
– ەۋروپاداعى «ەكسترەميستىك يسلاميزم» دەپ اتاپ كەتكەن قۇبىلىستىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرتتىم. سيريا مەن يراكقا تارتىلعان ەۋروپالىق جاستاردىڭ كوبى ءدىن جولىندا بولماعانىن وقىدىم. ويلاپ قاراڭىز, ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا سيريا مەن يراكقا ەۋروپالىق 400 وتباسىدان جاستار كەتكەن. ولاردىڭ 40 پايىزى ءدىني سەنىمدە بولماعان. ياعني, ولار – اتەيستەر. قالعان 40 پايىزى كاتوليتسيزمدى ۇستانسا, 19 پايىزى عانا مۇسىلمان, 1 پايىزى يۋدەي بولعان. وسىلايشا بۇل جەردە ماسەلە يسلام دىنىندەگى جاستاردا نەمەسە يسلام جيحادىندا ەمەس ەكەنىن اڭعارا بەرىڭىز. بۇل ادىلەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى. قازىرگى وركەنيەتتە ءدىني قۇندىلىقتار مەن نورمالاردىڭ جوقتىعى بايقالادى, – دەدى ول.
قازاقستان – بىرەگەي مۇمكىندىك الاڭى
يەرۋساليم قاسيەتتى گرادىنىڭ, بۇكىل پالەستينا, ارابيا, سيريا, يوردانيا قوس جاعالاۋىنىڭ, قاسيەتتى سيون مەن گاليلەيا كاناسىنىڭ اسا كيەلى جانە راقىمدى پاتريارحى فەوفيل ءىىى ءوز كەزەگىندە قازاقستان تاراپى قالىپتاستىرعان رۋحاني ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, ءدىني قارىم-قاتىناستاردى جاقسارتۋ ىسىندەگى ءرولى جوعارى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, دىنارالىق تاتۋلىق, ءوزارا كەلىسىم الەمدىك بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدا ەرەكشە مانگە يە.
ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى يتسكاح يوسيف ءوز كەزەگىندە:
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىدان 15 جىل بۇرىن باستاعان سەزىنىڭ ماڭىزى زور. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبارىمىزدى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناپ, بىرەگەي مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەندىگى جاۋاپكەرشىلىك بىزدە. كونسترۋكتيۆتى ديالوگتى جاساي وتىرىپ, وزگەگە ۇلگى بولا ءبىلۋىمىز كەرەك, – دەدى.
پاپا كەڭەسىنىڭ زاڭنامالىق ماتىندەردى ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى قۇرمەتتى توراعاسى كاردينال فرانتسيسكو كوككوپالمەريو سەزدى ۇيىمداستىرۋشى تاراپقا جانە بارشا قاتىسۋشىلارعا جىلى لەبىزىن بىلدىرە كەلىپ, سەزدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەردىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ەپيسكوپى, ۆولوكولام ءميتروپوليتى, ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ماسكەۋ پاتريارحاتى سىرتقى شىركەۋ بايلانىستارى ءبولىمىنىڭ توراعاسى يلاريون ءوز ءسوزىن 2003 جىلدان بەرى تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان سەزد الەمگە تانىمال ءدىن باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن جانە مۇنداي ىزگى باستاما ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتۋمەن باستادى.
ول ودان ءارى ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريللدىڭ سەزد قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.
رەسەي ءدىنباسى ءوز حاتىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى الەمدە اسا ءىرى جانە ەرەكشە بەدەلدى الاڭعا اينالعاندىعىن, ءۇش جىل سايىن جوعارى ءدىني جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ باس قوساتىندىعىن, سەزد دىنارالىق ديالوگتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن, ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا ىقپالىن تيگىزەتىندىگىن اتاپ وتكەن. ودان ءارى رەسەي پاتريارحى ءدىني كوشباسشىلاردىڭ بىتىمگەرشىلىك الەۋەتى وتە كوپ ەكەندىگىنە توقتالعان.
«وكىنىشكە قاراي, ەكسترەميستەر مەن تەرروريستەر كوپ جاعدايلاردا دىنگە سەنۋشىلەردىڭ سەنىمىن تەرىس پيعىلدا پايدالانىپ, جالعان ۇرانداردى قولدانۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋدا. سونىمەن قاتار ءتۇرلى ءدىني سەنىمدەگى ادامداردىڭ اراسىنا ارانداتۋشىلىق جولىمەن ىرىتكى سالۋدا. دەمەك بۇگىن استانا تورىنە جينالعان كوشباسشىلار لاڭكەستەرگە قارسى ەكەنىن بىلدىرگەنى دۇرىس», دەلىنگەن رەسەي ءدىنباسىنىڭ حاتىندا.
جاستاردى دەسترۋكتيۆتى ىقپالدان قۇتقارۋ كەرەك
رەسەي ءدىنباسىنىڭ حاتىن وقىپ بەرگەن ميتروپوليت يلاريوننىڭ ءوزى دە الەمدەگى ءدىني قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ جولىنداعى پايىمىمەن ءبولىستى.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەي كەزدەرى ءارتۇرلى سىلتاۋلارمەن بەلگىلى ءبىر مەملەكەت ەكىنشى مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسا باستاعان كەزدە, مۇنىڭ سوڭى سوعىس پەن تارتىپسىزدىككە ۇلاسادى.
– وسىنداي جاعدايلاردان بۇتىندەي ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, اكادەميالىق جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشادى. مۇنىڭ ارتى ءبىلىم الا الماۋ ماسەلەسىنە جانە جۇمىسسىزدىققا اكەلەدى. ءىس ناسىرعا شاپقان سوڭ كەلەشەكتە ول ەل تەرروريستەردى دايىنداۋ وشاعىنا اينالۋى مۇمكىن. سەبەبى ەكسترەميستىك يدەيانى ناسيحاتتاۋ ارقىلى ادامدى وڭاي اقشا تابۋ جولىنا ەلىكتىرۋ قيىن ەمەس. ءبىز تەرروريستەردىڭ اۋزىنان قاسيەتتى جازبالاردىڭ ىشىنەن ءبولىنىپ الىنعان كونتەكستى ءجيى ەستيمىز. الايدا زورلىق-زومبىلىق كەز كەلگەن ءدىني وقۋعا قارسى ەكەنى ايقىن. ءدىن ماحابباتقا, جاقسىلىققا, بەيبىتشىلىككە شاقىرادى. تەرروريستەر ءدىني كيىممەن ءجۇرۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ارەكەت ولاردى سايتاننىڭ ق ۇلى بولۋدان قۇتقارمايدى. سوندىقتان جاستاردى راديكالداردىڭ دەسترۋكتيۆتى ىقپالىنان قۇتقارۋ كەرەك, – دەدى ميتروپوليت يلاريون.
ءدىني ءبىلىمى مەن بىلىگى رەسەيدىڭ اياسىنان الدەقاشان اسىپ تۇسكەن رەسەي مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى راۆيل گاينۋتدين كورشى ەلدەگى ىقپالدى تۇلعالاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇگىنگى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ VI سەزىندە ر.گاينۋتدين ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ باسىن قوسۋ ارقىلى الەمدىك ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىن ايقىن ءبىلىپ وتىر دەپ مالىمدەدى.
– البەتتە, ءدىني سەنىمى بەرىك ادامداردى زورلىقپەن سىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق مەنىڭ ويىمشا, زورلىق-زومبىلىقتىڭ بەتىن سەنىم تاجىريبەسىمەن قايتارۋعا ابدەن بولادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالاۋى كەرەك. بۇل تۋرالى ون بەسىنشى عاسىردىڭ وزىندە كرەست جورىقتارىنا قارسى شىققان كاردينال نيكولاي كۋزانسكي دە ايتىپ كەتكەن. ونىڭ سەنىم مەن بەيبىتشىلىك تۋرالى تراكتاتى الەمگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تولى, وزگە دىندەردىڭ وكىلدەرىنە اشىقتىعى تامساندىرادى, – دەدى راۆيل گاينۋتدين.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماجبۇرلەۋ مەن زورلىق-زومبىلىق سەنىممەن قابىسپايدى. ال سوعىس ماشيناسىنىڭ جەتىلۋىنىڭ باستى سەبەبى – قارۋلاندىرۋدى ارتتىرۋ, باسقا سالالاردان گورى اسكەري-وندىرىستىك كەشەنگە كوبىرەك قاراجات ءبولۋ.
بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ جوعارى وكىلى ناسير ءابدۋلازيز ءال-ناسەر قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ دۇعاي سالەمى مەن قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى.
ناسير ءابدۋلازيز ءال-ناسەر, سونداي-اق الەم دىندەرى كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتىپ جاتقان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايىنىڭ تەك جاي عيماراتتىق ماڭىزىنان بۇرىن جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ, ماڭىزدى كەلىسىمدەردىڭ الاڭى بولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىندە بىردە-ءبىر مەملەكەت ءدىني كوزقاراسقا نەمەسە باسقا دا ماسەلەلەرگە بايلانىستى شيەلەنىستەردىڭ جوق ەكەندىگىن ايتا المايدى. ءبىز دە بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ ءدىني ۇيىمداردىڭ اتىن جامىلىپ ويقاستاپ جۇرگەندىگىن كورىپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە ءدىني سيپاتتاعى قىلمىستار الەمنىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىن اياقاستى ەتتى. ال قازاقستاننىڭ وسىنداي كەساپاتپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان يگى شارالارى – ماداقتاۋعا تۇرارلىق باستامالار. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ تەرروريزمگە قارسى كۇرەسكە قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن, بەيبىتسۇيگىشتىككە ۇمتىلۋدى ناسيحاتتايتىن قادامدارىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى وڭ ارەكەتتەرىن الەمدىك قوعامداستىق جوعارى باعالادى, – دەدى ول.
ال دۇنيەجۇزىلىك بۋدديستەر قوعامداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى, موڭعوليانىڭ داشيچويلين موناسترىنىڭ باسشىسى حامبا لاما چويجيلجاۆىن دامباجاۆ ءوز سوزىندە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءداستۇرلى سەزى الەمدى قۇتقارۋعا مۇددەلى تاراپتاردىڭ باسىن قوسىپ وتىرعانىن, قازاقستانعا وسى ماقساتتا ءاربىر ءۇش جىل سايىن باس قوساتىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ, سانى ارتا تۇسكەنىن, قازاقستان الەمگە ءۇن قاتا الاتىن, داۋىسىن جەتكىزە الاتىن, داۋلاسقانداردى ساباسىنا تۇسىرە الاتىن قۋاتتى مەملەكەت ەكەنىن جەتكىزدى.
– مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, سەمەي پوليگونىن جابۋى – ەلدىڭ بۇگىنگى باستامالارىنىڭ باستاۋىندا تۇر. كەيىن قازاقستاننىڭ بۇل باستاماسىنا الەم قولداۋ ءبىلدىرىپ, يادرولىق سىناقتاردىڭ زاردابىن تارتقان حالىقتار قۋانا قول سوقتى. كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستان تۋىنىڭ استىنا بىرىگىپ, الەمدى يادرولىق قارۋلاردان تازالاۋعا كىرىسىپ كەتتى. مىنە, سول ۋاقىتتاردا قازاقستان ناقتى ناتيجەلى ديالوگتاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ شەبەرى ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. ۋاقىت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىنىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىر, – دەدى داشيچويلين موناسترىنىڭ باسشىسى.
ال دۇنيەجۇزىلىك يسلام مازحابتارىن جاقىنداستىرۋ اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى اياتوللا موحسەن موحاممادي اراكيدىڭ ءسوزى جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردەن الىس كەتكەن جوق.
– بۇگىنگى سەزدى پايدالانا وتىرىپ قازىر باتىس پەن شىعىستىڭ سوعىس ءورتىن توقتاتارلىق ىقپالى بار ارنايى ۇنقاتىسۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرىلۋىن جانە ونىڭ قۇرامىنا ءدىن وكىلدەرىمەن قاتار, ساياسي باسشىلار جانە قاراپايىم حالىق وكىلدەرىنىڭ كىرگەندىگىن قالايتىندىعىمدى ايتقىم كەلەدى, – دەدى اياتوللا موحسەن موحاممادي اراكي.
ءوز كەزەگىندە ءيزرايلدىڭ باس اشكەناز ءراۆۆينى داۆيد لاۋ الەمدە جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقاندىعىن جانە ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەس بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدە ەشبىر ءدىن زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەيدى. ء«بىز ونىڭ بەر جاعىندا جان-جانۋاردى تاربيەلەپ, ۇيرەتىپ وتىرعاندا ءوز قوعامىمىزداعى قىلمىسكەرلەردى تۇزەي المايمىز با؟» دەدى ول.
ال قىتاي داوسيستەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى لي گۋانفۋ ءوز بايانداماسىن داوسيزم ءىلىمى وكىلدەرىنىڭ دە حالىقارالىق شارادان قالىس قالماعاندىعى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىسىن بىلدىرۋدەن باستادى. شىن مانىندە, سەزگە كەلۋشىلەردىڭ كيىمدەرى, ءجۇرىس-تۇرىستارى, امانداسۋ عۇرىپتارى, سويلەۋ مانەرلەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن. وسىنى اڭعارعان بولسا كەرەك, لي گۋانفۋ بايانداما جاساپ تۇرىپ ىشكى قۋانىشىن جاسىرا المادى. جاھاندانۋ تولقىنى الەمنىڭ مادەنيەتىنە, تىلىنە, داستۇرىنە, دىنىنە ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار الەمدىك ۇدەرىستىڭ وڭ جەتىستىكتەرى بولاتىندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
دىنارالىق ىنتىماقتىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار
سەزد بارىسىندا ءسوز العان قوناقتاردىڭ ءبىرى – دۇنيەجۇزىلىك ليۋتەران فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ارحيەپيسكوپ ۋرماس ۆيلما ءاربىر مادەنيەتتىڭ وكىلىنە ءوز ۇسىنىسىن, كوزقاراسىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەندىگى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا العىسىن ايتىپ, ءوزى باسقاراتىن ۇيىمنىڭ تاريحى جايىندا ايتىپ بەردى.
سەزدە «دىندەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» كونفەرەنتسياسىنىڭ باس حاتشىسى ۋيليام ۆەندلي دىندەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىنىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى ءبىزدىڭ ۇجىمدىق كۇش سالۋىمىزعا بايلانىستى. ءوز تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ ايتار بولسام, كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن يۋگوسلاۆيا مەملەكەتى ىدىراپ, بۇنىڭ ارتى ءوزارا قاقتىعىستارعا اكەپ سوقتى. بىراق ول كەزدە دە, ودان بەرى دە ءارتۇرلى كونفەسسيالار مەن ءدىن تۇرلەرىندە ىنتىماقتاسىپ, ءوزارا قارىم-قاتىناس ورناتۋ تەتىگى بولعان ەمەس, – دەدى ۋ.ۆەندلي. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر الەم دىندەر اراسىندا بايلانىس ورناتۋدىڭ ەڭ العاشقى ساتىسىندا عانا تۇر.
– الەمدىك ساياساتكەرلەر بۇۇ-نى مويىنداپ, ءارتۇرلى ءدىني وداقتار, ۇكىمەتتىك كوميسسيالار قۇرىپ, سەرىكتەسۋدىڭ امال-ادىستەرىن ىزدەستىرۋدە. الەمدىك دەڭگەيدە دىندەر كەڭ تارالىپ, ورىن تەپكەن جەرىندە ءوز ينفراقۇرىلىمىن قۇرعان. ولاردىڭ تاريحى تەرەڭدە. مىنە, بۇگىن ءبىز استاناعا وسىناۋ ءدىني ورتالىقتاردىڭ ءبارى ءوزارا بايلانىس ورناتا الۋى ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. استانادا ءبىز بارلىق ءدىني بىرلەستىكتى بىرىكتىرە الاتىن جاھاندىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جولىندا تۇرمىز. ءدىني بىرلەستىكتەر قارىم-قاتىناسىن رەتكە كەلتىرىپ, ورتاق مورالدىق قاعيداتتارمەن الماسا الاتىنداي بولۋى كەرەك. ءدال وسى ءدىن – مەملەكەتتەردى بىرلىككە شاقىرا الاتىن نازىك كۇش دەپ ايتۋعا بولادى, – دەدى ۋ.ۆەندلي.
وسىلايشا VI سەزدىڭ جالپى وتىرىسى اياقتالعان سوڭ مەملەكەت باسشىسى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسيالارىن ارالاپ كوردى.
جالپى وتىرىس جۇمىسى تۇستەن كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. شارا اياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ۇلەس قوسىپ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ بيىك ماقساتتارىن ىلگەرىلەتۋگە بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن» بىرقاتار ءدىني باسشىلار ماراپاتتالدى.
ماراپاتتى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تابىس ەتتى.
– قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانە حالقىمىزدىڭ اتىنان سىزدەردى وسى جيىندا قارسى الۋ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە مارتەبە. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ استانا سەزىنىڭ يدەيالارى مەن باستامالارىنا تۇراقتى قولداۋ كورسەتىپ, ونىڭ جوعارى باسقارۋشى ورگانى – ءدىني ليدەرلەر كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ وتىرعاندارىڭىز ءۇشىن بارشاڭىزعا العىسىمدى بىلدىرەمىن. كەڭەستىڭ جوعارى جانە بەدەلدى قۇرامى وركەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا يدەيالارىن ىلگەرىلەتىپ, تۇپكى ماقساتى قوعامدار مەن مەملەكەتتەردەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدى كوزدەيتىن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋى قاجەت.
تۇتاستاي العاندا, دىنارالىق قاتىناستاردىڭ قارقىندى دامۋى سەزد جانە ونىڭ كەڭەسى قىزمەتىنىڭ باستى جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. فورۋم دىنارالىق ءسامميتتىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءوزارا پىكىر الماسۋداعى ەرىك-جىگەرىن, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى مەن بىرلەسىپ ءىس-قيمىل جاساۋ كەزىندە ورىن الاتىن ماسەلەلەرگە قاتىستى ورتاق كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى. قوعام الدىنداعى يگى قىزمەتتەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا رۋحاني الەم مەن ءدىني داستۇرلەر قالىڭ جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تارالۋدا, – دەدى ول.
سەزد جۇمىسى بۇگىن جالعاسىن تابادى. وندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ دەكلاراتسياسى قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە.
جولدىباي بازار,
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
