نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ارامىزدان قايتقانىنا دا ون جىل بولدى
بيىل نۇراعاڭنىڭ تۋعانىنا – 85 جىل تولادى. سوعان وراي الماتىدا ەسكەرتكىش اشىلىپ, ونەر فەستيۆالى وتكىزىلسە, كىتاپ, البوم, كۇيتاباقتار شىعارىلسا دەگەن ەلدىڭ تىلەگى بار.
نۇرعيسا – الاتاۋ سامالىمەن الديلەپ, كاسپي تولقىنىمەن تولعاتىپ, سارىارقا جۋساندى بەسىگىنە بولەپ, التايدىڭ سىڭسىعان ورمانى ءان سالىپ مىنا جارىق الەمگە ساعىنتىپ اكەلگەن ءبىرتۋار پەرزەنتىمىز! ۇلى وزەندەردىڭ باسى ءمولدىر بۇلاقتان باستالادى. نۇراعاڭ دا باتىرلار مەن اقىندار ەلىندە تۋدى. جاستايىنان جىردىڭ ءپىرى – ءسۇيىنباي باستاعان ءانشى-اقىن, جىراۋلاردىڭ ءان-جىرىن, ەرتەدەگى قيسسا-داستانداردى ەستىپ ءوستى. كۇللى قازاقتىڭ ابىز اقىنى جامبىل اتانىڭ تىزەسىنە ەركەلەي وتىرىپ, قارت جىراۋدىڭ دومبىرا قاعىسىن, جىر اۋەنىن ۇيرەندى.
اكەسى – تىلەندى, جاقىن باۋىرلارى شورتانباي, قىدىرقوجا, ءومىرالى, شاشتايلار اسپانداعى اققۋ ءۇنىن كۇيىنە قوسقان شەرتپە كۇيلەردىڭ شەبەرلەرى ەدى. نۇرعيسا وسىلاي انمەن ويانىپ, كۇيگە بولەنىپ, ۋىزىندا قازاق ونەرى بويىنا دارىعان بىرەگەي تۇلعا.
ءيا, بەس جاسىندا قاراقىستاقتان الماتىعا كوشىپ كەلگەن اكە-شەشەسى جۇمىسقا شىعىپ كەتەدى دە, ۇيدە جاس بالا جاپادان جالعىز قالادى. وسى كۇنگى ەكىنشى شويىن جول ۆوكزالى تۇرعان ورىندا باكەنە, توقال تامنىڭ ۇستىنە شىعىپ الىپ, نۇرعيسا ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن قالاقتاي دومبىراسىن قۇشاقتاپ, ءوزى ۇيرەنگەن كۇي سارىندارىن تارتا بەرەدى, تارتا بەرەدى. كۇن سايىن ارى-بەرى ءوتىپ جۇرگەن پورتفەل كوتەرگەن ءبىر كىسى ونى كورىپ توقتاپ, ىلعي تىڭداپ تۇرادى. سول كىسى ءبىر كۇنى بۇعان بۇرىلىپ كەلىپ:
– ءجۇر, سەنى مەن وقىتايىن, – دەپ جەتەكتەگەن كۇيى چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپكە الىپ كەلەدى. مەكتەپ باسشىلارى سالعان جەردەن:
– جاسى جەتپەيدى. ءتارتىپتى بۇزا المايمىز. كەلەسى كۇزدە بولماسا, – دەيدى. جەتەكتەپ اكەلگەن ادام: “نەمەنە, مەن سەندەرگە كوشەدە يت قۋىپ جۇرگەن بىرەۋدى اكەلىپ وتىر دەيسىڭدەر مە؟ بولاشاعى بار, ەكى ىشەكتەن كۇي توككەن دومبىراشىنى وقىتىڭدار, ساۋاتىن اشىپ, مۋزىكالىق ءبىلىم بەرسىن دەپ كەلىپ وتىرمىن. بۇل اسقان كۇيشى بولادى, كورەسىڭدەر” – دەدى دە ودان ءارى ارى-بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ, دومبىرا تارتىپ وتىرعانىن ءجيى كورەتىنىن جانە ءوزىنىڭ ىقىلاس قويىپ سىرتتاي تىڭدايتىنىن جاسىرماي ايتتى. ارتىنشا ول نۇرعيساعا بۇرىلىپ, ءبىر كۇي تارتىپ بەرۋىن بۇيىرعان. وجەت مىنەزدى بالا كيىز قاپتان دومبىراسىن الىپ, ءبىر كۇيدى ناقىشىنا كەلتىرە تارتىپ بەردى. ءسويتىپ, وقۋعا قابىلدانادى. بۇنى ەرتىپ اكەلگەن كىسى – اتاقتى احمەت جۇبانوۆ ەدى.
نۇرعيسا ونەردىڭ دە, ءبىلىمنىڭ دە الىپپەسىن وسىندا اشتى. ءان-كۇيگە ىڭكار بالا 1934-1940 جىلدارى الماتىداعى №18 مەكتەپتە, كەيىن №12 مەكتەپتە وقىدى.
بۇركىت قىران بولار بالاپانىن ءبۇرىپ, شىرقاۋ كوككە الىپ شىعىپ, تومەن قاراي تاستاپ كەپ جىبەرەدى ەكەن. سوندا ناعىز قىران بولار بولات قاناتتىسى عانا تەز ەس جيىپ, وجەتتەنىپ, تۋ بيىككە قايتا سامعاي كوتەرىلىپ, قاسقايىپ ۇشىپ شىعا كەتەتىن كورىنەدى. سول سياقتى ۇستازدارى احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, لاتيف حاميدي, باقىتجان بايقاداموۆ سياقتى قازاق ونەرىنىڭ كوريفەيلەرى بالا نۇرعيسانى بارىنشا باپتادى, الىنشە الپەشتەدى.
ونەرگە تالپىنعان نۇرعيسا ون ەكى جاسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى, ون ءتورت جاسىندا شاكىرت ديريجەر بولدى. مەكتەپتەگى وركەستردى باسقارىپ, رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق سايىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانىپ ءجۇردى. ماسكەۋ تورىندە دە ونەر كورسەتىپ قايتتى.
1943 جىلى ەل باسىنا ناۋبەت تونگەن كەزدە ءوزى سۇرانىپ قان مايدانعا اتتاندى. پولشا, چەحوسلوۆاكيادا سوعىسقا قاتىستى. نەمىس جەرىنە اياق باسقاندا, سوعىس بىتۋگە ەكى اي قالعاندا ونى قىسقا مەرزىمدى دەمالىسقا تۋعان جەرىنە جىبەرەدى. اياۋلى ۇستازى احمەت جۇبانوۆ قوياردا-قويماي سول كەزدەگى رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە الىپ بارىپ: “جەڭىستىڭ توبەسى كورىنىپ تۇر, دومبىراشىعا قاتپىز, نۇرعيساعا جەتەر دومبىراشى جوق” دەپ قولقا سالادى. ج. شاياحمەتوۆ تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ باس قولباسشىسىمەن سويلەسىپ, ونى مايداننان الىپ قالادى.
كەزىندە احمەت جۇبانوۆ نۇرعيسا اعامىزدى وسىلاي اسپەتتەپ, الپەشتەسە, جاقىندا نۇراعاڭنىڭ جاقىن ءىنىسى, دارىندى ءانشى اقان ابدۋاليەۆ ءوزى باسقارىپ وتىرعان مەكتەپ الدىنا احمەت جۇبانوۆقا ەسكەرتكىش ورناتتى. بۇل ۇلى ۇستاز, ونەر ساڭلاعى احمەت جۇبانوۆقا قازاق ەلىندە تۇرعىزىلعان تۇڭعىش ەسكەرتكىش دەسە دە بولادى. اتاقتى مۇقان تولەباەۆتىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كىل سايدىڭ تاسىنداي عۇلامالاردان ءتالىم الىپ, ونەردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. ول كەز جايلى جازۋشى-دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەتجانوۆ بىلاي دەپ ەستەلىك جازىپتى:
ء“الى ەسىمدە, نۇرعيسا ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا كەلگەندە سونداعى ءار سالادا وقىپ جۇرگەندەردىڭ رۋحاني كوسەمى, ۇستاز اعاسى بولدى. قولىڭداعى قوڭىر دومبىرانىڭ وكپەسىن قابىنتا, وڭەشىن سۋىرا ەل كوشكەندەي اڭىراتا جونەلگەنىڭدە ءاپ-ساتتە ءبىزدى ءبىر باسقا الەمگە الىپ كەتەتىنسىڭ. پەرنەسىنەن وت شاشىپ, شاناعىندا نايزاعاي ويناعان قوڭىر دومبىرا بار ما, جوق پا كىم ءبىلسىن! بىراق, سەنىڭ دۇلەي تەمپەرامەنتىڭە قاي دومبىرا شىداپ قارىق بولدى دەيسىڭ. ول تۇگىل پيانينونىڭ ءوزى ساۋساعىڭ تيە بەرگەننەن-اق سارناپ قويا بەرەتىن. و, زامان-اي! ول دا ءبىر سەنىڭ وت شايناپ, شوق بۇركىپ جۇرگەن شاعىڭ ەدى-اۋ, سابازىم! وقۋىڭدى ءتامامداپ, وپەرا تەاترىنان باستاپ, جامبىل اتىنداعى فيلارمونيانىڭ باس ديريجەرى بولعان كەزىڭدە تۇعىرعا قونىسىمەن قىران قاناتىڭدى بىردە جايىپ, بىردە باۋىرىڭا الىپ, بۇكىل وركەستردى جەز بۇيدالى تايلاقتاي جەتەلەي جونەلگەنىڭدە جاۋىرىنىڭا دەيىن جىر توگىپ تۇرۋشى ەدى-اۋ. الپىس ەكى اعزاڭ كۇيگە اينالىپ, كەي اسپاپتان جەتىم شىققان دىبىستىڭ مىڭنان ءبىر مولشەرىن قالت جىبەرمەيتىن قالقان قۇلاعىڭدا قانداي قياپات-قۇدىرەت بارى تەك اللانىڭ وزىنە ايان... مۇنىڭ بارلىعى سەنىڭ ۇلىلىق ساپارىنداعى شارق ۇرعان شاعىڭ بولاتىن.
نۇرعيسانىڭ ءانى, نۇرعيسانىڭ كۇيى دەگەن ۇعىم ابدەن ەتەك العاندا قۇم قۇنداعىندا قالعان وتىراردى وياتتىڭ. ارعى زاماندا اتاۋسىز قالعان قانشاما مۋزىكالىق اسپاپتارعا جان ءبىتىرىپ, قان جۇگىرتتىڭ. ولار يەسىن تاپتى, سەن كيەسىن تاپتىڭ, كوسەگەسىن كوگەرتىپ, وركەنىن جايدىڭ. سەن سول وتىرارىڭمەن كۇللى الەمگە حالقىڭنىڭ مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىن شاشتىڭ” – دەيدى قالاعاڭ.
ءيا, نۇرعيسا 1952-61 جىلدارى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديريجەرى, ودان كەيىن ءۇش جىل قازاقتىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى, ال 1968-81 جىلدارى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسى مۋزىكالىق رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى.
ن. تىلەنديەۆتىڭ اتىن اسپانعا شىعارعان, داڭقىن الەمگە تانىتقان 1980 جىلى ءوزى ۇيىمداستىرىپ, كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان “وتىرار سازى” وركەسترى قازاق ونەرىندە ەرەكشە قۇبىلىس بولدى. بۇل ىستە وزىنە ۇدايى قامقورشى بولىپ جۇرگەن د.قوناەۆ ەرەكشە كوپ كومەك كورسەتتى. سىبىزعى, قىلقوبىز, شەرتەر, سازسىرناي, نارقوبىز, جەتىگەن, دابىل, اساتاياق, داڭعىرا, داۋىلپاز, تۇياقتاس, مەسقوبىز, قوڭىراۋ سياقتى تاعى باسقا كونە ۇلتتىق اسپاپتارىمىزدى زەرتتەپ, زەردەلەپ, ءوڭ-رەڭ بەرىپ, ءتىرىلتىپ, وركەسترمەن ساحناعا الىپ شىقتى.
جۇرت قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىندا جاۋھارداي ساقتالعان كۇمبىر-كۇمبىر, كۇڭگىر-كۇڭگىر ءۇن قاتقان اۋەز-اۋەندى ساعىنىپ قالىپتى, ءدۇر سىلكىنىپ, زور تەبىرەنىسپەن قارسى الدى. عاجاپ ديريجەر, قۇدىرەتتى كۇيشى, قايتالانباس كومپوزيتور ەكەندىگىن تانىتتى وسى جىلدارى نۇراعاڭ. جالپى نۇرعيسا تىلەنديەۆ قازاق ونەرىنىڭ سان-سالاسىن, كوكجيەگىن كەڭىتكەن سان قىرلى, جويقىن, سۇراپىل دارىن. ەش قالىپقا سيمايتىن ءور تالانت. “وتىرار سازى” وركەسترىنە 1999 جىلى ن. تىلەنديەۆ ەسىمى, 2000 جىلى اكادەميالىق اتاق بەرىلدى.
نۇرعيسا “التىن تاۋلار” وپەراسىنىڭ (1961. ق.قوجامياروۆپەن بىرگە), “دوستىق جولىمەن” بالەتىنىڭ (1958. ل.ستەپانوۆپەن بىرگە), “ورتەكە” بالەت-پوەماسىنىڭ (1957), “مەنىڭ قازاقستانىم” كانتاتالارىنىڭ (1959), وركەسترگە ارنالعان “اتا تولعاۋى”, “اقساق قۇلان”, “اققۋ”, “ارمان”, “ماحامبەت”, “كوش كەرۋەن”, “قايرات”, “جەڭىس سالتاناتى” اتتى ۋۆەرتيۋرالاردىڭ, 400-گە تارتا ءان مەن رومانستىڭ اۆتورى. 19 كوركەم فيلمگە مۋزىكا جازدى. قانشاما شاكىرتتەر تاربيەلەدى. قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ اعامىز نۇرعيسا جەتپىسكە كەلگەندە مىنانداي ولەڭ جازىپتى:
جەتپىسكە سەن دە كەلدىڭ
نۇرعيسا بەك,
بوپ تۇرسىڭ ويعا قانات, جىرعا سەبەپ.
قۇبىلتىپ, تەبىرەنتىپ تۇلا بويدى,
كەتەسىڭ قوس ىشەكپەن جاندى دەمەپ.
كىم سەندەي دومبىرامەن تىلدەسەدى,
كەتپەي تۇر قۇلاعىمنان ءۇن كەشەگى.
بالانى تۋا بىلگەن ءدال وزىڭدەي,
اينالام مەن اناڭنان كۇندە سەنىڭ.
ەلىڭنىڭ ەركە وسكەن ەلىگىسىڭ,
ونەردىڭ پىراعىسىڭ, كورىگىسىڭ.
قازاقتىڭ كيەلى ۇلى دەپ بىلەمىن,
اعاڭنىڭ بۇل باعاسىن سەن دە ءتۇسىن.
الەم مويىنداپ, كۇللى دۇنيە ءجۇزى قول سوقتى, ونەرى مۇحيتتاردان, شەكارالاردان اسىپ كەتتى. ماسەلەن, اناۋ-مىناۋعا تاڭعالا قويمايتىن كورەياعا 94 مەملەكەتتەن ونەر تارلاندارى جينالىپ, ۇلكەن فەستيۆالدا سايىسقا ءتۇستى. قازاقستاننان بارعان “وتىرار سازى” وركەسترى 9 جۇلدەنىڭ التاۋىن جەڭىپ الدى, باس بايگەنى يەلەندى. كەنەتتەن كورەيلەر نۇرعيساعا 126 ادامدىق مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنە باس ديريجەرلىك ەتۋدى ۇسىندى. ول سيمفونيانىڭ پارتيتۋراسىن ءبىر تۇندە قاراپ, كەيبىر جەرلەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, كەلەسى كۇنى ءبىر عانا رەپەتيتسيادان كەيىن ساحناعا شىقتى. ەڭ سوڭعى كونتسەرتتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن “وتىرار سازى” وركەسترىمەن اياقتاپ, سول كونتسەرتتىڭ ەكىنشى ءبولىمىن ورىنداۋعا كورەيانىڭ مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنە جەتەكشىلىك ەتۋمەن شىققانداعى تولقىنىسى شەكسىز ەدى. سيمفونيالىق وركەستر ۇجىمىنىڭ تاڭدانىسىندا شەك بولمادى. كورەيلەر ءدۇر كوتەرىلىپ, ۇزاق ۋاقىت قول شاپالاقتاپ تۇرىپ الادى. “ماحامبەتتى” ورىنداعاندا ءتىپتى شالقىپ كەتكەن. مىنە, ونەر قۇدىرەتى دەگەن وسى.
نەمىس كلاۋس شنايدەر 1978 جىلى بىلاي دەپ جازدى: “بۇل ادامنىڭ, وسىناۋ القىنىپ, تەرىن ءسۇرتىپ تۇرعان ادامنىڭ تۇلا بويى تولعان مۋزىكا ما دەرسىڭ. مەن ونى مۋزىكادان جارالعان جان دەپ اتاعان بولار ەدىم. ول دەگەن وركەسترمەن بىرگە اتتا شاۋىپ بارا جاتقان سەكىلدى, نوتالاردىڭ ۇستىمەن, اسپاندا, تاۋدا, دالامەن قۇيعىتىپ بارا جاتقانداي”.
نۇراعاڭ ونەرى الەمدى شارلاپ كەتتى, بيىكتەپ كەتتى; الەمدى مويىنداتۋ – ۇلى ءىس, جانكەشتى ەڭبەك, توگىلگەن تەردىڭ تولەۋى, اسقان دارىن جەمىسى. ەگەر نۇراعاڭ جازعان ءاربىر ءان-كۇي, شىعارماسى جايلى ايتا بەرسەك, ونىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر مونوگرافياعا لايىق بايتاق دۇنيە.
ن. تىلەنديەۆتىڭ ونەرى مەن ومىرىنە ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ ءاردايىم قامقورلىق جاساپ, ەڭبەگىنە ءادىل باعا بەردى. “حالىق قاھارمانى” اتانعان نۇرعيسا قاراساي باباسىنىڭ 400 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتا شابىتتانا ونەرىن پاش ەتتى. بۇل ۇلى جۇرەكتىڭ سوڭعى ساتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى, ساحناعا سوڭعى شىققانى ەدى. سول جازدا نۇراعاڭ تۋعان ولكەسىن ساعىنا ارالادى. مەنى ەرتىپ, اتاباي اتتى سايدى كورىپ, ءمولدىر بۇلاعىنان سۋ ءىشتى, كاۋسار اۋاسىمەن كەۋدە كەرە دەم الدى. سوڭعى كەزدەرى “جامبىل اتا, جاكەم جارىقتىق جانىنان ەكى قۇلاش جەر بەرىڭدەر, جاكەڭنىڭ قاراۋىلى بوپ جاتايىن” – دەگەندى تالاي ەستىگەن ەدىك.
ءبىرىنشى ءساۋىر – قۇستار جىلى جاقتان كوكتەمدى قاناتىنا ىلەستىرىپ كەلە جاتقان كوكمۇنار شاقتا تۋىپ, قوڭىر كۇزدە – قۇستار شۋىلداپ, سىڭسىپ قايتا قايتقان شاقتا بۇل دۇنيەدەن وزدى. ءوزى ايتقانداي, جامبىل اتا ماۆزولەيى جانىنا ماڭگىلىككە قونىستاندى. نۇراعاڭنىڭ بۇل دۇنيەدەن قايتقانىنا دا, مىنە, ون جىل بولىپ قالىپتى.
نۇرعيسا اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە ايتقان وسيەتناماسى بار: “قازاقتى مەندەي سۇيەتىن ادام بولسا, قازاق جامان بولماس ەدى. مەن قايتقاندا حالقىم جوقتاۋ ايتپايدى, انمەن شىعارىپ سالادى. مەن ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ كەتۋىم كەرەك. سول ءۇشىن دە جاراتىلعانمىن”.
نۇرعيسانى جامبىل اتا ماۆزولەيى جانىنا جەرلەپ جاتقاندا “وتىرار سازى” كۇڭىرەنىپ, كۇيمەن قوشتاسىپ تۇردى. عاجاپ قۇبىلىستى جوقتاپ, الاتاۋ نۇرعيسانىڭ ءوز كۇيلەرىن زارلاتتى. “گۇل وسكەن جەرگە گۇل وسەدى”. “ات تۇياعىن تاي باسادى” دەمەكشى, “وتىرار سازى” وركەسترىنىڭ بۇگىنگى جەتەكشىسى, باس ديريجەرى ءدىنزۋحرا نۇرعيساقىزى تىلەنديەۆا.
ءدىنزۋحرا – ن.تىلەنديەۆتەن قالعان جالعىز تۇياق. ءدىنزۋحرانىڭ اناسى داريعا تىلەندىكەلىنى دە ونەردە ءوز ورنى بار بەلگىلى اكتريسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, دومبىرا تارتىپ, ءان سالادى. مىنە, وسىنداي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءدىنزۋحرا جاستايىنان مۋزىكا اۋەنىمەن تەربەتىلىپ, مۋزىكامەن ويانىپ, مۋزىكامەن سۋسىنداپ, مۋزىكالىق سازدى اۋەندى بويىنا مولىنان ءسىڭىرىپ ءوستى. جاقىندا ءدىنزۋحرا باسقارعان “وتىرار سازى” وركەسترى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ باستاعان دەلەگاتسيامەن بىرگە يوردانياعا بارىپ, ونەرىن كورسەتىپ قايتتى. بۇل ساپار – ورلەۋدىڭ العاشقى باسپالداعى دەپ بىلەمىز. بۇل ۇلكەن سەنىم!
بيىل نۇراعاڭنىڭ تۋعانىنا – 85 جىل تولادى. سوعان وراي الماتىدا ەسكەرتكىش اشىلىپ, ونەر فەستيۆالى وتكىزىلسە, كىتاپ, البوم, كۇيتاباقتار شىعارىلسا دەگەن ەلدىڭ تىلەگى بار.
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى.
نۇرعيسا – الاتاۋ سامالىمەن الديلەپ, كاسپي تولقىنىمەن تولعاتىپ, سارىارقا جۋساندى بەسىگىنە بولەپ, التايدىڭ سىڭسىعان ورمانى ءان سالىپ مىنا جارىق الەمگە ساعىنتىپ اكەلگەن ءبىرتۋار پەرزەنتىمىز! ۇلى وزەندەردىڭ باسى ءمولدىر بۇلاقتان باستالادى. نۇراعاڭ دا باتىرلار مەن اقىندار ەلىندە تۋدى. جاستايىنان جىردىڭ ءپىرى – ءسۇيىنباي باستاعان ءانشى-اقىن, جىراۋلاردىڭ ءان-جىرىن, ەرتەدەگى قيسسا-داستانداردى ەستىپ ءوستى. كۇللى قازاقتىڭ ابىز اقىنى جامبىل اتانىڭ تىزەسىنە ەركەلەي وتىرىپ, قارت جىراۋدىڭ دومبىرا قاعىسىن, جىر اۋەنىن ۇيرەندى.
اكەسى – تىلەندى, جاقىن باۋىرلارى شورتانباي, قىدىرقوجا, ءومىرالى, شاشتايلار اسپانداعى اققۋ ءۇنىن كۇيىنە قوسقان شەرتپە كۇيلەردىڭ شەبەرلەرى ەدى. نۇرعيسا وسىلاي انمەن ويانىپ, كۇيگە بولەنىپ, ۋىزىندا قازاق ونەرى بويىنا دارىعان بىرەگەي تۇلعا.
ءيا, بەس جاسىندا قاراقىستاقتان الماتىعا كوشىپ كەلگەن اكە-شەشەسى جۇمىسقا شىعىپ كەتەدى دە, ۇيدە جاس بالا جاپادان جالعىز قالادى. وسى كۇنگى ەكىنشى شويىن جول ۆوكزالى تۇرعان ورىندا باكەنە, توقال تامنىڭ ۇستىنە شىعىپ الىپ, نۇرعيسا ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن قالاقتاي دومبىراسىن قۇشاقتاپ, ءوزى ۇيرەنگەن كۇي سارىندارىن تارتا بەرەدى, تارتا بەرەدى. كۇن سايىن ارى-بەرى ءوتىپ جۇرگەن پورتفەل كوتەرگەن ءبىر كىسى ونى كورىپ توقتاپ, ىلعي تىڭداپ تۇرادى. سول كىسى ءبىر كۇنى بۇعان بۇرىلىپ كەلىپ:
– ءجۇر, سەنى مەن وقىتايىن, – دەپ جەتەكتەگەن كۇيى چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپكە الىپ كەلەدى. مەكتەپ باسشىلارى سالعان جەردەن:
– جاسى جەتپەيدى. ءتارتىپتى بۇزا المايمىز. كەلەسى كۇزدە بولماسا, – دەيدى. جەتەكتەپ اكەلگەن ادام: “نەمەنە, مەن سەندەرگە كوشەدە يت قۋىپ جۇرگەن بىرەۋدى اكەلىپ وتىر دەيسىڭدەر مە؟ بولاشاعى بار, ەكى ىشەكتەن كۇي توككەن دومبىراشىنى وقىتىڭدار, ساۋاتىن اشىپ, مۋزىكالىق ءبىلىم بەرسىن دەپ كەلىپ وتىرمىن. بۇل اسقان كۇيشى بولادى, كورەسىڭدەر” – دەدى دە ودان ءارى ارى-بەرى ءوتىپ ءجۇرىپ, دومبىرا تارتىپ وتىرعانىن ءجيى كورەتىنىن جانە ءوزىنىڭ ىقىلاس قويىپ سىرتتاي تىڭدايتىنىن جاسىرماي ايتتى. ارتىنشا ول نۇرعيساعا بۇرىلىپ, ءبىر كۇي تارتىپ بەرۋىن بۇيىرعان. وجەت مىنەزدى بالا كيىز قاپتان دومبىراسىن الىپ, ءبىر كۇيدى ناقىشىنا كەلتىرە تارتىپ بەردى. ءسويتىپ, وقۋعا قابىلدانادى. بۇنى ەرتىپ اكەلگەن كىسى – اتاقتى احمەت جۇبانوۆ ەدى.
نۇرعيسا ونەردىڭ دە, ءبىلىمنىڭ دە الىپپەسىن وسىندا اشتى. ءان-كۇيگە ىڭكار بالا 1934-1940 جىلدارى الماتىداعى №18 مەكتەپتە, كەيىن №12 مەكتەپتە وقىدى.
بۇركىت قىران بولار بالاپانىن ءبۇرىپ, شىرقاۋ كوككە الىپ شىعىپ, تومەن قاراي تاستاپ كەپ جىبەرەدى ەكەن. سوندا ناعىز قىران بولار بولات قاناتتىسى عانا تەز ەس جيىپ, وجەتتەنىپ, تۋ بيىككە قايتا سامعاي كوتەرىلىپ, قاسقايىپ ۇشىپ شىعا كەتەتىن كورىنەدى. سول سياقتى ۇستازدارى احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, لاتيف حاميدي, باقىتجان بايقاداموۆ سياقتى قازاق ونەرىنىڭ كوريفەيلەرى بالا نۇرعيسانى بارىنشا باپتادى, الىنشە الپەشتەدى.
ونەرگە تالپىنعان نۇرعيسا ون ەكى جاسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى, ون ءتورت جاسىندا شاكىرت ديريجەر بولدى. مەكتەپتەگى وركەستردى باسقارىپ, رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق سايىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانىپ ءجۇردى. ماسكەۋ تورىندە دە ونەر كورسەتىپ قايتتى.
1943 جىلى ەل باسىنا ناۋبەت تونگەن كەزدە ءوزى سۇرانىپ قان مايدانعا اتتاندى. پولشا, چەحوسلوۆاكيادا سوعىسقا قاتىستى. نەمىس جەرىنە اياق باسقاندا, سوعىس بىتۋگە ەكى اي قالعاندا ونى قىسقا مەرزىمدى دەمالىسقا تۋعان جەرىنە جىبەرەدى. اياۋلى ۇستازى احمەت جۇبانوۆ قوياردا-قويماي سول كەزدەگى رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە الىپ بارىپ: “جەڭىستىڭ توبەسى كورىنىپ تۇر, دومبىراشىعا قاتپىز, نۇرعيساعا جەتەر دومبىراشى جوق” دەپ قولقا سالادى. ج. شاياحمەتوۆ تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ باس قولباسشىسىمەن سويلەسىپ, ونى مايداننان الىپ قالادى.
كەزىندە احمەت جۇبانوۆ نۇرعيسا اعامىزدى وسىلاي اسپەتتەپ, الپەشتەسە, جاقىندا نۇراعاڭنىڭ جاقىن ءىنىسى, دارىندى ءانشى اقان ابدۋاليەۆ ءوزى باسقارىپ وتىرعان مەكتەپ الدىنا احمەت جۇبانوۆقا ەسكەرتكىش ورناتتى. بۇل ۇلى ۇستاز, ونەر ساڭلاعى احمەت جۇبانوۆقا قازاق ەلىندە تۇرعىزىلعان تۇڭعىش ەسكەرتكىش دەسە دە بولادى. اتاقتى مۇقان تولەباەۆتىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, كىل سايدىڭ تاسىنداي عۇلامالاردان ءتالىم الىپ, ونەردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. ول كەز جايلى جازۋشى-دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەتجانوۆ بىلاي دەپ ەستەلىك جازىپتى:
ء“الى ەسىمدە, نۇرعيسا ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا كەلگەندە سونداعى ءار سالادا وقىپ جۇرگەندەردىڭ رۋحاني كوسەمى, ۇستاز اعاسى بولدى. قولىڭداعى قوڭىر دومبىرانىڭ وكپەسىن قابىنتا, وڭەشىن سۋىرا ەل كوشكەندەي اڭىراتا جونەلگەنىڭدە ءاپ-ساتتە ءبىزدى ءبىر باسقا الەمگە الىپ كەتەتىنسىڭ. پەرنەسىنەن وت شاشىپ, شاناعىندا نايزاعاي ويناعان قوڭىر دومبىرا بار ما, جوق پا كىم ءبىلسىن! بىراق, سەنىڭ دۇلەي تەمپەرامەنتىڭە قاي دومبىرا شىداپ قارىق بولدى دەيسىڭ. ول تۇگىل پيانينونىڭ ءوزى ساۋساعىڭ تيە بەرگەننەن-اق سارناپ قويا بەرەتىن. و, زامان-اي! ول دا ءبىر سەنىڭ وت شايناپ, شوق بۇركىپ جۇرگەن شاعىڭ ەدى-اۋ, سابازىم! وقۋىڭدى ءتامامداپ, وپەرا تەاترىنان باستاپ, جامبىل اتىنداعى فيلارمونيانىڭ باس ديريجەرى بولعان كەزىڭدە تۇعىرعا قونىسىمەن قىران قاناتىڭدى بىردە جايىپ, بىردە باۋىرىڭا الىپ, بۇكىل وركەستردى جەز بۇيدالى تايلاقتاي جەتەلەي جونەلگەنىڭدە جاۋىرىنىڭا دەيىن جىر توگىپ تۇرۋشى ەدى-اۋ. الپىس ەكى اعزاڭ كۇيگە اينالىپ, كەي اسپاپتان جەتىم شىققان دىبىستىڭ مىڭنان ءبىر مولشەرىن قالت جىبەرمەيتىن قالقان قۇلاعىڭدا قانداي قياپات-قۇدىرەت بارى تەك اللانىڭ وزىنە ايان... مۇنىڭ بارلىعى سەنىڭ ۇلىلىق ساپارىنداعى شارق ۇرعان شاعىڭ بولاتىن.
نۇرعيسانىڭ ءانى, نۇرعيسانىڭ كۇيى دەگەن ۇعىم ابدەن ەتەك العاندا قۇم قۇنداعىندا قالعان وتىراردى وياتتىڭ. ارعى زاماندا اتاۋسىز قالعان قانشاما مۋزىكالىق اسپاپتارعا جان ءبىتىرىپ, قان جۇگىرتتىڭ. ولار يەسىن تاپتى, سەن كيەسىن تاپتىڭ, كوسەگەسىن كوگەرتىپ, وركەنىن جايدىڭ. سەن سول وتىرارىڭمەن كۇللى الەمگە حالقىڭنىڭ مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىن شاشتىڭ” – دەيدى قالاعاڭ.
ءيا, نۇرعيسا 1952-61 جىلدارى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديريجەرى, ودان كەيىن ءۇش جىل قازاقتىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى, ال 1968-81 جىلدارى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسى مۋزىكالىق رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى.
ن. تىلەنديەۆتىڭ اتىن اسپانعا شىعارعان, داڭقىن الەمگە تانىتقان 1980 جىلى ءوزى ۇيىمداستىرىپ, كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان “وتىرار سازى” وركەسترى قازاق ونەرىندە ەرەكشە قۇبىلىس بولدى. بۇل ىستە وزىنە ۇدايى قامقورشى بولىپ جۇرگەن د.قوناەۆ ەرەكشە كوپ كومەك كورسەتتى. سىبىزعى, قىلقوبىز, شەرتەر, سازسىرناي, نارقوبىز, جەتىگەن, دابىل, اساتاياق, داڭعىرا, داۋىلپاز, تۇياقتاس, مەسقوبىز, قوڭىراۋ سياقتى تاعى باسقا كونە ۇلتتىق اسپاپتارىمىزدى زەرتتەپ, زەردەلەپ, ءوڭ-رەڭ بەرىپ, ءتىرىلتىپ, وركەسترمەن ساحناعا الىپ شىقتى.
جۇرت قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىندا جاۋھارداي ساقتالعان كۇمبىر-كۇمبىر, كۇڭگىر-كۇڭگىر ءۇن قاتقان اۋەز-اۋەندى ساعىنىپ قالىپتى, ءدۇر سىلكىنىپ, زور تەبىرەنىسپەن قارسى الدى. عاجاپ ديريجەر, قۇدىرەتتى كۇيشى, قايتالانباس كومپوزيتور ەكەندىگىن تانىتتى وسى جىلدارى نۇراعاڭ. جالپى نۇرعيسا تىلەنديەۆ قازاق ونەرىنىڭ سان-سالاسىن, كوكجيەگىن كەڭىتكەن سان قىرلى, جويقىن, سۇراپىل دارىن. ەش قالىپقا سيمايتىن ءور تالانت. “وتىرار سازى” وركەسترىنە 1999 جىلى ن. تىلەنديەۆ ەسىمى, 2000 جىلى اكادەميالىق اتاق بەرىلدى.
نۇرعيسا “التىن تاۋلار” وپەراسىنىڭ (1961. ق.قوجامياروۆپەن بىرگە), “دوستىق جولىمەن” بالەتىنىڭ (1958. ل.ستەپانوۆپەن بىرگە), “ورتەكە” بالەت-پوەماسىنىڭ (1957), “مەنىڭ قازاقستانىم” كانتاتالارىنىڭ (1959), وركەسترگە ارنالعان “اتا تولعاۋى”, “اقساق قۇلان”, “اققۋ”, “ارمان”, “ماحامبەت”, “كوش كەرۋەن”, “قايرات”, “جەڭىس سالتاناتى” اتتى ۋۆەرتيۋرالاردىڭ, 400-گە تارتا ءان مەن رومانستىڭ اۆتورى. 19 كوركەم فيلمگە مۋزىكا جازدى. قانشاما شاكىرتتەر تاربيەلەدى. قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ اعامىز نۇرعيسا جەتپىسكە كەلگەندە مىنانداي ولەڭ جازىپتى:
جەتپىسكە سەن دە كەلدىڭ
نۇرعيسا بەك,
بوپ تۇرسىڭ ويعا قانات, جىرعا سەبەپ.
قۇبىلتىپ, تەبىرەنتىپ تۇلا بويدى,
كەتەسىڭ قوس ىشەكپەن جاندى دەمەپ.
كىم سەندەي دومبىرامەن تىلدەسەدى,
كەتپەي تۇر قۇلاعىمنان ءۇن كەشەگى.
بالانى تۋا بىلگەن ءدال وزىڭدەي,
اينالام مەن اناڭنان كۇندە سەنىڭ.
ەلىڭنىڭ ەركە وسكەن ەلىگىسىڭ,
ونەردىڭ پىراعىسىڭ, كورىگىسىڭ.
قازاقتىڭ كيەلى ۇلى دەپ بىلەمىن,
اعاڭنىڭ بۇل باعاسىن سەن دە ءتۇسىن.
الەم مويىنداپ, كۇللى دۇنيە ءجۇزى قول سوقتى, ونەرى مۇحيتتاردان, شەكارالاردان اسىپ كەتتى. ماسەلەن, اناۋ-مىناۋعا تاڭعالا قويمايتىن كورەياعا 94 مەملەكەتتەن ونەر تارلاندارى جينالىپ, ۇلكەن فەستيۆالدا سايىسقا ءتۇستى. قازاقستاننان بارعان “وتىرار سازى” وركەسترى 9 جۇلدەنىڭ التاۋىن جەڭىپ الدى, باس بايگەنى يەلەندى. كەنەتتەن كورەيلەر نۇرعيساعا 126 ادامدىق مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنە باس ديريجەرلىك ەتۋدى ۇسىندى. ول سيمفونيانىڭ پارتيتۋراسىن ءبىر تۇندە قاراپ, كەيبىر جەرلەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, كەلەسى كۇنى ءبىر عانا رەپەتيتسيادان كەيىن ساحناعا شىقتى. ەڭ سوڭعى كونتسەرتتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن “وتىرار سازى” وركەسترىمەن اياقتاپ, سول كونتسەرتتىڭ ەكىنشى ءبولىمىن ورىنداۋعا كورەيانىڭ مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنە جەتەكشىلىك ەتۋمەن شىققانداعى تولقىنىسى شەكسىز ەدى. سيمفونيالىق وركەستر ۇجىمىنىڭ تاڭدانىسىندا شەك بولمادى. كورەيلەر ءدۇر كوتەرىلىپ, ۇزاق ۋاقىت قول شاپالاقتاپ تۇرىپ الادى. “ماحامبەتتى” ورىنداعاندا ءتىپتى شالقىپ كەتكەن. مىنە, ونەر قۇدىرەتى دەگەن وسى.
نەمىس كلاۋس شنايدەر 1978 جىلى بىلاي دەپ جازدى: “بۇل ادامنىڭ, وسىناۋ القىنىپ, تەرىن ءسۇرتىپ تۇرعان ادامنىڭ تۇلا بويى تولعان مۋزىكا ما دەرسىڭ. مەن ونى مۋزىكادان جارالعان جان دەپ اتاعان بولار ەدىم. ول دەگەن وركەسترمەن بىرگە اتتا شاۋىپ بارا جاتقان سەكىلدى, نوتالاردىڭ ۇستىمەن, اسپاندا, تاۋدا, دالامەن قۇيعىتىپ بارا جاتقانداي”.
نۇراعاڭ ونەرى الەمدى شارلاپ كەتتى, بيىكتەپ كەتتى; الەمدى مويىنداتۋ – ۇلى ءىس, جانكەشتى ەڭبەك, توگىلگەن تەردىڭ تولەۋى, اسقان دارىن جەمىسى. ەگەر نۇراعاڭ جازعان ءاربىر ءان-كۇي, شىعارماسى جايلى ايتا بەرسەك, ونىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر مونوگرافياعا لايىق بايتاق دۇنيە.
ن. تىلەنديەۆتىڭ ونەرى مەن ومىرىنە ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ ءاردايىم قامقورلىق جاساپ, ەڭبەگىنە ءادىل باعا بەردى. “حالىق قاھارمانى” اتانعان نۇرعيسا قاراساي باباسىنىڭ 400 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتا شابىتتانا ونەرىن پاش ەتتى. بۇل ۇلى جۇرەكتىڭ سوڭعى ساتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى, ساحناعا سوڭعى شىققانى ەدى. سول جازدا نۇراعاڭ تۋعان ولكەسىن ساعىنا ارالادى. مەنى ەرتىپ, اتاباي اتتى سايدى كورىپ, ءمولدىر بۇلاعىنان سۋ ءىشتى, كاۋسار اۋاسىمەن كەۋدە كەرە دەم الدى. سوڭعى كەزدەرى “جامبىل اتا, جاكەم جارىقتىق جانىنان ەكى قۇلاش جەر بەرىڭدەر, جاكەڭنىڭ قاراۋىلى بوپ جاتايىن” – دەگەندى تالاي ەستىگەن ەدىك.
ءبىرىنشى ءساۋىر – قۇستار جىلى جاقتان كوكتەمدى قاناتىنا ىلەستىرىپ كەلە جاتقان كوكمۇنار شاقتا تۋىپ, قوڭىر كۇزدە – قۇستار شۋىلداپ, سىڭسىپ قايتا قايتقان شاقتا بۇل دۇنيەدەن وزدى. ءوزى ايتقانداي, جامبىل اتا ماۆزولەيى جانىنا ماڭگىلىككە قونىستاندى. نۇراعاڭنىڭ بۇل دۇنيەدەن قايتقانىنا دا, مىنە, ون جىل بولىپ قالىپتى.
نۇرعيسا اعامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە ايتقان وسيەتناماسى بار: “قازاقتى مەندەي سۇيەتىن ادام بولسا, قازاق جامان بولماس ەدى. مەن قايتقاندا حالقىم جوقتاۋ ايتپايدى, انمەن شىعارىپ سالادى. مەن ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ كەتۋىم كەرەك. سول ءۇشىن دە جاراتىلعانمىن”.
نۇرعيسانى جامبىل اتا ماۆزولەيى جانىنا جەرلەپ جاتقاندا “وتىرار سازى” كۇڭىرەنىپ, كۇيمەن قوشتاسىپ تۇردى. عاجاپ قۇبىلىستى جوقتاپ, الاتاۋ نۇرعيسانىڭ ءوز كۇيلەرىن زارلاتتى. “گۇل وسكەن جەرگە گۇل وسەدى”. “ات تۇياعىن تاي باسادى” دەمەكشى, “وتىرار سازى” وركەسترىنىڭ بۇگىنگى جەتەكشىسى, باس ديريجەرى ءدىنزۋحرا نۇرعيساقىزى تىلەنديەۆا.
ءدىنزۋحرا – ن.تىلەنديەۆتەن قالعان جالعىز تۇياق. ءدىنزۋحرانىڭ اناسى داريعا تىلەندىكەلىنى دە ونەردە ءوز ورنى بار بەلگىلى اكتريسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, دومبىرا تارتىپ, ءان سالادى. مىنە, وسىنداي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءدىنزۋحرا جاستايىنان مۋزىكا اۋەنىمەن تەربەتىلىپ, مۋزىكامەن ويانىپ, مۋزىكامەن سۋسىنداپ, مۋزىكالىق سازدى اۋەندى بويىنا مولىنان ءسىڭىرىپ ءوستى. جاقىندا ءدىنزۋحرا باسقارعان “وتىرار سازى” وركەسترى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ باستاعان دەلەگاتسيامەن بىرگە يوردانياعا بارىپ, ونەرىن كورسەتىپ قايتتى. بۇل ساپار – ورلەۋدىڭ العاشقى باسپالداعى دەپ بىلەمىز. بۇل ۇلكەن سەنىم!
بيىل نۇراعاڭنىڭ تۋعانىنا – 85 جىل تولادى. سوعان وراي الماتىدا ەسكەرتكىش اشىلىپ, ونەر فەستيۆالى وتكىزىلسە, كىتاپ, البوم, كۇيتاباقتار شىعارىلسا دەگەن ەلدىڭ تىلەگى بار.
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى.
