– 2011 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانا قالاسىندا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسى بولىپ ءوتتى, وندا قازاقستان ۇيىمنىڭ توراعاسى بولدى. ءسىز قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ نەگىزگى اعىمداعى قورىتىندىلارىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ – 2011 جىلعى ماۋسىمدا قازاقستان يىۇ سىمك 38-ءشى سەسسياسىنىڭ توراعالىعىن قابىلداپ العانى بەلگىلى. ون بەس جىل بويى يىۇ-عا مۇشە بولا وتىرىپ, قازاقستان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرمەن دە, ونىڭ ينستيتۋتتارىمەن دە ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىن ورناتتى. مۇنى مويىنداپ, يىۇ مەملەكەتتەرى ءبىراۋىزدان قازاقستاندى 2011-2012 جىلدارعا يىۇ سىمك 38-ءشى سەسسياسىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلاۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. ءوز توراعالىعىنىڭ باسىنان باستاپ, قازاقستان ءوز كۇش-جىگەرىن يىۇ ىشىندەگى كوپ جوسپارلى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, سونداي-اق ۇيىمنىڭ مارتەبەسىن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەدەلدى قاتىسۋشىسى رەتىندە ساقتاپ تۇرۋعا شوعىرلاندىردى. جارعىنى جانە يىۇ 10 جىلدىق ءىس-قيمىلدار جوسپارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ۇيىم دەموكراتيانى, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى, زاڭ ۇستەمدىگىن, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋدى ىلگەرىلەتۋمەن, سونداي-اق مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋمەن اينالىسۋدا. قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن اتالعان ۇدەرىستەر يىۇ كەڭىستىگىندە كوزگە كورىنەرلىك دەڭگەيدە بەلسەندى بولا ءتۇستى. مىسالى, قازاقستاندىق وكىلدەر ۇيىمعا مۇشە ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە پارلامەنتتىك جانە پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردىڭ مونيتورينگىن ىسكە اسىرعان يىۇ باس حاتشىلىعى دەلەگاتسيالارىنىڭ قۇرامىنا ەندى. قازاقستاندىق توراعالىق ۇيىمنىڭ باسىمدىقتارىن, باعدارلامالارىن جانە باستامالارىن ىسكە اسىرۋعا جاردەمدەسەتىنىنە يىۇ-دا بەرىك سەنىم قالىپتاستى. استانا «بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ» ۇرانىمەن تابىستى ءوتىپ جاتقان قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارىنا تولىق سايكەستىكتە, وسى باعىتتاعى يىۇ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرە وتىرىپ, بارلىق يسلام الەمىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىنا كۇمان جوق. – يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى قۇرىلعانىنا 40 جىلدان استام ۋاقىت وتكەن بۇۇ-دان كەيىنگى الەمدەگى ەڭ ءىرى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە بەلگىلى. وسى ورايدا ۇيىمنىڭ الەمدەگى الاتىن ورنى مەن ءرولى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – ەڭ الدىمەن يىۇ بۇكىل مۇسىلمان الەمىنىڭ ۇجىمدىق ءۇن قاتىسۋىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى جانە ءتۇرلى حالىقتار اراسىنداعى قاتىناستارداعى بەيبىشىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىكتى ىلگەرىلەتۋ رۋحىندا وسى الەمنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا ۇمتىلىپ وتىر. يىۇ-نىڭ قازىرگى كەزدەگى جارعىسى مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى پىكىرلەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدان تۇراتىن ۇيىمنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيدالارىن ايقىندايدى. ۇيىمنىڭ 40 جىلدان استامعى تاريحى ىشىندە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى اۋەلدەگى 25 ەلدەن بۇگىندە 57 مەملەكەتكە دەيىن ۇلعايدى. يىۇ بۇۇ-مەن جانە باسقا دا حالىقارالىق, وڭىرلىك جانە سۋبوڭىرلىك ۇيىمدارمەن سىندارلى جانە مازمۇندى قاتىناستار ورناتتى. ۇيىمنىڭ يسلام الەمىنىڭ نەگىزگى مۇددەلەرىن قورعاۋ, مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستار مەن قارسى تۇرۋلاردى رەتتەۋ بويىنشا جۇمىسى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. يىۇ يسلامنىڭ شىنايى قۇندىلىقتارىن قورعاي وتىرىپ, بارلىق پىشىندەر مەن كورىنىستەردەگى مۇسىلماندارعا قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ بويىنشا قىزمەتىن جالعاستىرۋدا. ءححى عاسىردا يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر كوپتەگەن سىناقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. وسى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ جولدارىن قاراستىرۋ ءۇشىن 2005 جىلعى جەلتوقساندا مەككەدە ۇيىمنىڭ ءۇشىنشى توتەنشە ءسامميتى شاقىرىلىپ, ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا, 10 جىلدىق ءىس-قيمىل جوسپارى قابىلدانعان بولاتىن. اتالعان جوسپار يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى, توزىمدىلىك پەن ۇستامدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى, عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى, ءبىلىم بەرۋدى, ساۋدا-ساتتىقتى قوسا العاندا ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا مازمۇندى رەفورمالار جۇرگىزۋدى, يسلام الەمىندەگى ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋدى كوزدەيدى. – ءسىز يىۇ-نىڭ جوعارىدا اتالعان جوسپارلارىنا قوسىمشا ولاردىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باستالعان ءجۇز جىلدىقتا كوپتەگەن سىن-قاتەرلەردى كەزدەستىرۋدە جانە ولاردى ەڭسەرۋ جولدارىن دايىنداۋ ءۇشىن 2005 جىلى مەككەدە ۇيىمنىڭ توتەنشە ءسامميتى شاقىرىلعان-تۇعىن. ءسامميتتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىن كوزدەيتىن يىۇ-نىڭ 10 جىلدىق ءىس-قيمىلدار جوسپارى قابىلداندى. يىۇ سىمك-ءنىڭ استاناداعى 38-ءشى سەسسياسى ۇيىمنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى قارار قابىلدادى, ول يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردەگى وسى جاعدايدى باقىلايتىن بولادى. جالپىسىندا, اتالعان كوميسسيانى قۇرۋ ماسەلەنى ىلگەرىلەتۋدەگى ءىرى قادام بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, توزىمدىلىك پەن ۇستامدىلىقتى, عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى, ءبىلىم بەرۋ مەن ساۋدا ساتتىقتى قوسا العانداعى ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا كولەمدى رەفورمالار جۇرگىزۋگە, يسلام الەمىندە ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ناقتى باسىمدىقتار بەلگىلەنگەن. وسى ورايدا انا مەن بالا, اعا ۇرپاق قۇقىقتارىن قورعاۋ, ءداستۇرلى يسلامدىق وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, ءدىن بەدەلىن ءتۇسىرۋدىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىنە, ءدىني جانە مادەني توزىمسىزدىك نەگىزىندەگى قورلاۋعا جانە, ارينە, يسلاموفوبياعا قارسى كۇرەس يىۇ قىزمەتىنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەر ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. – يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ يسلام الەمىندە, اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىستا جانە سولتۇستىك افريكادا ءورىس الىپ وتىرعان ساياسي وقيعالاردى ەلەۋسىز قالدىرا المايتىنى انىق. تۋنيس, ليۆيا جانە سيريا سياقتى ەلدەردەگى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا يىۇ-نىڭ قوساتىن ۇلەسى قانداي؟ – يىۇ جارعىسى, ۇيىمنىڭ 10 جىلدىق ءىس-قيمىلدار جوسپارى يىۇ-نىڭ قىزمەتى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, ۇيىم باستى قۇندىلىقتار مەن قاعيدالاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, مۇشە مەملەكەتتەردە بىلىمگە نەگىزدەلگەن قوعامدار قۇرۋعا جاردەمدەسىپ, مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋ, دەموكراتيا قاعيدالارىن ىلگەرىلەتۋ, سونداي-اق الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى جانە حالىقتى ساياسي باسىپ-جانشۋ پىشىندەرىن جويۋ بويىنشا دايەكتى جۇمىس جۇرگىزۋدە. تاياۋ شىعىستاعى جانە سولتۇستىك افريكاداعى ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ باستاپقى كەزەڭىنەن, يىۇ قارسىلاسۋشى جاقتاردى ۇنقاتىسۋعا شاقىرا وتىرىپ, كيكىلجىڭدەردى بەيبىت رەتتەۋگە ۇندەۋدە. يىۇ جەتەكشىلىگىمەن مينيسترلىك دەڭگەيىندە تۇراقتى وكىلدەردىڭ جانە اتقارۋشى كوميتەتتىڭ توتەنشە كەزدەسۋلەرى وتكىزىلدى. مىسالى, يىۇ ليۆياداعى وقيعالارعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن العاشقى حالىقارالىق ۇيىم بولدى. رەسمي مالىمدەمەلەردى دە ۋاقىتىمەن جاسادى, تۇراقسىزدىق ورىن العان ەلدەردە ارنايى وكىلدىكتەرىنىڭ جۇيەسىن اشتى. سونداي-اق يىۇ قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىقتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى جانە ەلدەردىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاۋ, وندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ زاڭدى تالاپتارىنا ءتيىستى جاۋاپ قايتارۋ ماقساتىندا «دانەكەر ديپلوماتيا»ارەكەتىن ىسكە اسىرۋدا. – يىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعى ءبىزدىڭ ەلدە وتە ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە قابىلدانۋدا. مۇنىڭ يىۇ-نىڭ الەمدەگى تانىمالدىعىمەن بايلانىستى ەكەندىگى انىق. وسىعان بايلانىستى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقستان مەن يىۇ ءوزارا ىنتىماقتاستىقتان قانداي تيىمدىلىك كورە الادى؟ – 1995 جىلى قازاقستان يىۇ-نىڭ تولىق مۇشەسى بولدى. اينالاسى بەس-التى جىلدا قازاقستان مەن يىۇ ۇيىم كەڭىستىگىندە ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا جاڭا كەزەڭ اشا ءبىلدى. قازاقستاننىڭ يىۇ-عا مۇشەلىگى قازاقستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە وزگە دە مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا ايتارلىقتاي كومەكتەسىپ, يسلام الەمىندەگى بولىپ جاتقان ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە قاتىسۋىنا قولايلى جاعدايلار تۋعىزدى. يىۇ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك), الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى سياقتى بىرقاتار قازاقستاندىق حالىقارالىق باستامالارعا قولداۋ كورسەتتى. يىۇ قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىس اراسىن بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندەگى ءرولىن مويىنداي وتىرىپ, وركەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋلاردى ىلگەرىلەتۋدەگى قىزمەتىن جوعارى باعالاۋدا. بۇعان قوسا, يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ۇدايى قازاقستان ءۇشىن اسا وزەكتى ارال تەڭىزى پروبلەمالارىن جانە بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى قىزمەتىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋدە حالىقارالىق قاتىسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن قارار قابىلداپ كەلەدى. سونداي-اق قازاقستان ءۇشىن يىۇ-نىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمەن, اتاپ ايتقاندا, يسلام الەمىندەگى ەڭ ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى – يسلام دامۋ بانكىمەن (يدب) ىنتىماقتاستىق وتە ماڭىزدى. يدب-نىڭ قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىنىڭ جالپى كولەمى 700 ملن. اقش دوللارىن قۇرايدى. قارجىلىق كومەكتەن باسقا, يدب ينستيتۋتتارى قازاقستاندا يسلام بانكينگى قىزمەتىنىڭ سيپاتى جونىندەگى اعارتۋشىلىق جۇمىسپەن بەلسەندى اينالىسادى. قازاقستان يىۇ-نىڭ ارنايى, سۋبسيديارلىق جانە اففيليرلەنگەن ينستيتۋتتارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن تانىتۋ ماقساتىندا قازاقستان 2010 جىلعى قازاندا ءبىراۋىزدان يىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ (COMCEC) ۆيتسە-توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدى ىلگەرىلەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل قۇرىلىم يىۇ كەڭىستىگىنە پرەفەرەنتسيالدى ساۋدا جۇيەسىن ەنگىزۋگە, مەملەكەتتەردىڭ تاريفتىك ساياساتىن ۇندەستىرۋگە, يندۋستريالدى, قارجىلىق جانە بانكتىك جۇيەنى, سونداي-اق, تۋريزم مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىن قولداۋعا باعىتتالعان ءىرى كولەمدەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ۇدەرىسىن باقىلايدى. يىۇ سونداي-اق يىۇ-نىڭ ارنايى دايىندالعان ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قاداعالايدى. وسى باعدارلامانىڭ كومەگىمەن يىۇ ينۆەستيتسيالاۋ, تاۋار اينالىمى كولەمىن ۇلعايتۋ, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن يسلام قوعامداستىعىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرى ءۇشىن ءوزارا مۇددەنى بىلدىرەتىن يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ شارالارىن جوسپارلاپ وتىر. ودان باسقا, قازاقستان يىۇ-مەن مادەني, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق سالالاردا تىعىز ىنتىماقتاسۋدا. قازاقستان مەن يىۇ اراسىنداعى سوڭعى جىلدارداعى ىنتىماقتاستىق ءوزارا بايلانىستاردىڭ ءتيىمدى سيپاتىن كورسەتىپ بەردى. قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىعى كەزەڭىندە بۇل قاتىناستاردىڭ ودان ءارى نىعايا تۇسەتىنى كۇمانسىز.
اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا.
